Betonun ve demirin göğe tırmanma yarışı içinde olduğu bir çağda, şehirler sadece genişlemiyor, aynı zamanda kendi hafızalarını, katman katman kazarak alt katlara hapsediyorlar ve bunu yenilik adı altında yapıyorlar. Sabahleyin işe yetiştiğimiz geniş caddeler, akşam sokak ışıklarıyla parlayan meydanlar ve birkaç ay içinde tanınmaz hale gelen mahalleler, bize sürekli bir ilerleme hikayesi fısıldıyor sanki. Oysa insan biraz soluklanıp adımlarını yavaşlattığında, bu modern ve pürüzsüz yüzeyin altında başka bir şehrin, derinlerde sessizce nefes alıp veren bir başka zamanın varlığını sezebiliyor.
Peki, bir şehrin ilerlemesi, geçmişini bütünüyle geride bırakması anlamına mı gelir?
Bu soru, asansörlerin, viyadüklerin ve cam cepheli plaza cephelerinin hızla çoğaldığı her metropol şehirde insanı yakalayan o huzursuz edici ikilemin ta kendisidir. Şehirler, üst üste binen dertler gibidir. Bugün üzerinde yürüdüğümüz asfaltın altında, dün at arabalarının çamurlu tekerlek izleri, ondan önce taş döşeli Roma yolları, onun da altında belki de adını bile bilmediğimiz ayak izleri yatar. Gözümüzün önündeki dönüşüm çoğu zaman masum bir yenilenme gibi sunulur. Eski binalar yıkılır yerine daha sağlamları yapılır, dar sokaklar genişletilsin ki trafik rahatlasın, eski dükkanların tabelaları sökülür ve yerine birbirinin aynısı parıltılı mağazalar açılır. Ancak bu fiziksel kabuk değişimi, sadece tuğla ve harçla ilgili değildir. Kaybolan yalnızca bir dükkan ya da eski bir ev değildir, o dükkanın ahşap kokusu, esnafın sabahları açtığı kepenginin çıkardığı o kendine ait olan ses, kapı önünde komşuların yaptığı akşamüstü sohbetleridir silinen.
Şehir yenilenirken insanı insan kılan o küçük tesadüfler, hafızanın kılcal damarları da tıkandıkça daralır. İstanbul’un kalbine, örneğin Fatih’in iç mahallelerine doğru süzüldüğünüzde, modern dünyanın gürültüsünün birdenbire nasıl kesildiğini fark edersiniz. Süleymaniye’nin o devasa gövdesi altından Haliç’e bakan yamaçlarda yürürken yapılar sadece birer mimari eser olarak karşılamaz sizi. Oradaki her taş, her çeşme ve her köşe başı, farklı kuşakların neşeyle gülüp kederle sustuğu anların birer göstergesidir. Unutmamak gerekir ki eski bir cami, yüzyıllara meydan okuyan bir kubbe olduğu kadar, altında namaz kılmasa bile o kubbenin gölgesinde serinleyen çocukların hatırasıdır. Sokağın ortasında mahzun duran, suyu kesilmiş tarihi bir çeşme, sadece taştan bir yalak değildir, geçmişte genç kızların doldurduğu sürahilerin, su sesine karışan gizli fısıltıların ve zamanın yavaş aktığı o inatçı sükunetin tanığıdır.
Bugün apartmanların arasına sıkışıp kalmış o dar sokaklar, modern otomobiller için birer engel gibi görünse de aslında insan adacıklarını birbirine bağlayan birer damardır. Aynı şekilde, şehrin ortasında kalan eski mezarlıklar, o sessiz adacıklar, ölümün bile bu koca gürültülü hayatın tam merkezinde nasıl zarifçe yer alabildiğinin kanıtıdır. Oradaki mermer başlıklar, sarıklarıyla zamana direnen taşlar, bu şehri kuranların ve bizden önce burada nefes alanların hâlâ aramızda olduğunu söyler bize. Bir yapının taşındaki o derin iz, doğanın ve insanın el birliğiyle yazdığı ortak bir tarihin satır başlarıdır. Şehrin yenilenmesini bütünüyle reddetmek, nostaljinin tuzağına düşmek olur. Hayat durmuyor, nüfus artıyor, ihtiyaçlar değişiyor, barınma ve ulaşım biçimleri başkalaşıyor.
Eski binalar çürüyor, tesisatlar yetersiz kalıyor, modern dünyanın getirdiği konfor standartları artık bir lüks değil zorunluluk haline geliyor. Gelişmeyi ve değişimi tamamen lanetlemek, şehri bir açık hava müzesine çevirmek demektir ki bu da o şehri yaşayan bir organizma olmaktan çıkarıp cansız bir makete dönüştürür. Ancak mesele, yeniliği kabul ederken hafızayı feda etmemek dengesini kurabilmektir.
Koruma kavramı, ne yazık ki genellikle tarihi binaları etrafına demir çitler çekip birer camekan ardında sergilemek, onların etrafını lüks otellerle çevirip ruhunu boğmak şeklinde yanlış anlaşılıyor. Oysa gerçek koruma, bir şehrin geçmişiyle kurduğu o bağı devam ettirmektir. Bir mahalle yenilenirken oranın tavan aralarındaki hikayeler silinmemeli, yeni yapılan binalar o toprağın hafızasına saygı duyan bir tevazu taşımalıdır. Karşılaştırma yaparken düşülen en büyük yanılgı, eskiden her şey güzeldi, şimdi her şey çirkin ve kötü şeklindeki romantik ve temelsiz sığlıktır. Eskinin de kendi dertleri, yoksulluğu ve zorlukları vardı. Ancak mesele eskinin mükemmelliği değil, bugünün hırsının ve estetikten yoksun kentsel dönüşüm mantığının, geçmişin derinliğini ezip geçmesidir.
Bugün karşı karşıya olduğumuz tehlike, geçmişin hatalarından kaçınmak değil, geçmişin ta kendisini unutarak hafızasız bir toplum ve mekan üretmektir.
