Ethem Dede

Ethem Dede (Göbek Atan Ethem Dede / Göbekçi İzzet Baba), Türk halk kültüründe türbe ve mezar ziyaretleri çevresinde gelişen ritüellerle tanınan ve hakkında resmî tarihî kayıt bulunmayan bir halk figürüdür.

Ethem Dede, resmî tarihî kayıtlarda ve yazılı belgelerde hakkında kesin bilgilere rastlanmayan, varlığını ve imajını halk anlatıları, şifahi gelenek ile menkıbeler üzerinden sürdüren tanınmış bir halk inancı ve evliya figürüdür. Tarihsel bir kimliğe veya kitabelere sahip olmamasına karşın, halk kitleleri tarafından duası makbul bir veli, adak yeri ve medet kapısı olarak kabul edilmiştir. Türk kültür geleneğinde bilgi ve tecrübe sahibi kişilere verilen bir ünvan olan "dede" sıfatı, Ethem Dede’nin halk zihninde bir ata ve manevi rehber olarak konumlandırıldığının bir göstergesidir.

^{Ethem Dede Tasviri (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Ethem Dede’nin kökenine ve kimliğine dair anlatılar bölgeden bölgeye ve zamana göre farklılık göstermektedir:

Bursa halkı arasında yaygın olan anlatılarda, kendisinin Yıldırım Bayezid döneminde yaşamış bir asker veya komutan olduğu rivayet edilmektedir.^【1】Bu anlatıya göre Ethem Dede, katıldığı bir savaşın kazanılması durumunda üç kez göbek atacağına dair adak adamış; savaşın zaferle sonuçlanmasının ardından adağını yerine getirirken okla vurularak şehit düşmüş ve hayatını kaybettiği yere gömülmüştür.^【2】

İstanbul ve çevresindeki şifahi anlatılarda ise Fatih Sultan Mehmed’in sakalarından biri veya sokaklarda göbek atarak dolaşan meczup bir zat olduğu dile getirilmektedir. Hatta İstanbul Sulukule’deki Roman mahallesi sakinlerinin, bölgeye ilk yerleşen grubun Ethem Dede tarafından getirildiğine ve mahallenin onun tarafından kurulduğuna inandıkları da aktarılmaktadır.^【3】

Kişiliğine atfedilen kerametler ve manevi roller, zamanla değişim geçirmiştir. Başlangıçta Allah katındaki makamı vesilesiyle duaların kabulüne aracılık eden, özellikle bebek sahibi olmak isteyen kadınlar ile kayıp eşyasını veya yakınını arayan kişilerin medet umduğu keramet sahibi bir evliya olarak tanımlanmıştır. Ancak 20. yüzyılın sonlarından itibaren medyanın, kitle iletişim araçlarının ve resmî bilgilendirme levhalarının etkisiyle kimliği dönüştürülmüştür. Bu süreçte Ethem Dede’nin asıl adının "Göbekçi İzzet Baba" veya "Göbek Attıran Dede" olduğu, kendisinin evliya olmaktan ziyade göbek fıtığı rahatsızlıklarını iyileştiren ya da kaçan göbekleri yerine oturtan bir halk şifacısı olduğuna dair yeni anlatılar kurgulanmış ve toplumsal hafızaya yerleştirilmiştir.^【4】

Ethem Dede adı etrafında biçimlenen inançlar, anlatılar ve ziyaret mekânları tek bir merkezle sınırlı kalmamış, farklı coğrafi bölgelerdeki mezar ve türbe makamları üzerinden günümüze kadar varlığını sürdürmüştür. Resmî kayıtlarda veya kitabelerde net bilgiler bulunmamakla birlikte; Bursa, İstanbul ve Kıbrıs gibi farklı yerleşim yerlerinde Ethem Dede’ye atfedilen makamlar teşekkül etmiştir.

Bursa’daki makam, Meydancık’ta, Yeşil Mahallesi Yeşil Sokak üzerinde yer almaktadır. Mahalle içindeki iki yolun kesiştiği kavşak noktasında, ulu bir çınar ağacının altında bulunan bu mekân, betonarmeden inşa edilmiş tekil bir mezar yapısı niteliğindedir. Etrafı kısa demir parmaklıklarla çevrilmiş olan mezarın mermer taşında doğum ve ölüm tarihleri bilinmediğinden yalnızca evliyanın adı yer almaktadır.^【5】

^{Ethem Dede Türbesi (}Yıldırım Kaymakamlığı⁾

Zaman içerisinde bölgede yürütülen yol genişletme çalışmaları esnasında kepçelerin veya iş makinelerinin mezara zarar veremediğine ya da bozulduğuna dair halk arasında anlatılan efsaneler, mekânın kutsallık algısını pekiştirmiştir. İlerleyen yıllarda yapılan yol düzenlemeleriyle dörtyol kavşağında kalan mezarın etrafındaki kısa parmaklıklar kaldırılmış, üzeri ve çevresi tamamen kapatılan bir kafes yapı inşa edilmiştir.

Bu değişimle birlikte mermer mezar taşı sökülmüş ve kafesin yanına yerel yönetimlerce Ethem Dede hakkında mesnetsiz açıklamalar ve çok sayıda imla hatası içeren "Ethem Dede Türbesi" başlıklı bir bilgilendirme levhası yerleştirilmiştir.^【6】

İstanbul’daki makam ise Topkapı ile Edirnekapı arasında, surların iç yüzü boyunca uzanan tarihî Sulukule mahallesinde bulunmaktadır. Bir set üzerinde yer alan bu türbenin etrafı yeşile boyalı ve pembe minelerle tasarlanmış tahta bir parmaklıkla çevrilmiştir. Türbe içerisinde yeşile boyalı üç adet mezar taşı yer almakta olup bu taşlardan biri Fethi Abdullah Paşa’ya, diğeri Fatih Sultan Mehmed’in sakalarından birine, üçüncüsü ise kimliği bilinmeyen Ethem Dede’ye ait kabul edilmektedir.^【7】Mezar taşlarının arkasında surların boyunu aşan tarihî bir servi ağacının yükseldiği bu mekân, geceleri gemici feneriyle aydınlatılmış ve bakımı türbeye bitişik gecekonduda yaşayan "Güllü" adındaki yaşlı bir kadın tarafından yürütülmüştür.^【8】İstanbul halkı ve bilhassa çevre mahalle sakinleri tarafından ziyaret edilen bu makam, adak adama ve tef eşliğinde göbek atma ritüellerinin merkezini oluşturmuştur.^【9】

Bursa ve İstanbul’daki mekânların yanı sıra, Ethem Dede inancının izlerine Kıbrıs coğrafyasında da rastlanmaktadır. Lefkoşa’da Deveciler Hanı’nın bitişiğinde mezarı bulunduğuna inanılan Ethem Dede, adadaki halk kültürü ve adak geleneği içerisinde önemli bir yere sahiptir.^【10】Özellikle kaybedilen bir eşyanın bulunması veya niyetlerin gerçekleşmesi amacıyla ziyaret edilen bu makamda mumlar yakılmakta, fakir fukaraya sadakalar dağıtılmakta ve Anadolu ile İstanbul’daki uygulamalarla benzerlik gösteren göbek atma adakları yerine getirilmektedir.^【11】

Ethem Dede makamında gerçekleştirilen dilek ritüelleri, halk inançlarında türbe veya mezar ziyaretlerinde görülen geleneksel uygulamalardan ayrılan nitelikler barındırmaktadır. Bu makamı ziyaret eden kişiler temel olarak iki ana amaca odaklanmaktadır: Bunlardan birincisi çocuk sahibi olmak, ikincisi ise kaybedilen bir eşyayı ya da kaybolan kişileri yeniden bulabilmektir.

Ziyaretçiler, makamda dualarını okuyup dileklerini belirttikten sonra, diğer türbe ziyaretlerinde rastlanmayan biçimde adak olarak göbek atma eylemini içerek bir ritüel dans gerçekleştirmektedir. Dileğin dilendiği anda ya da dilek gerçekleşip adak yerine getirildiği sırada sergilenen bu göbek atma eylemi, doğrudan bir minnet ve teşekkür ifadesi olarak kabul edilmektedir.^【12】

Ritüel esnasında gerçekleştirilen göbek atma eylemi rastgele sayılarda değil, halk inançlarında sembolik anlam taşıyan üç, beş, yedi gibi tekli sayılar esas alınarak uygulanmaktadır.^【13】Göbek atma hareketine ritüel boyunca kafiyeli ve kalıplaşmış tekerlemeler eşlik etmektedir. Çocuk sahibi olmak isteyen kadınlar dileklerini aktarırken "Ethem Dede Ethem Dede / Gömleği keten Dede / Al sana göbek / Ver bana bebek Dede"^【14】tekerlemesini söylerken, kaybolan bir nesneyi veya kişiyi bulmayı amaçlayanlar ise "Ethem Dede Ethem Dede / Gömleği keten Dede / Yitirdiğimi geri ver / Üç göbek atam Dede"^【15】 dizeleriyle taleplerini dile getirmektedir.

Söz konusu dilek ve ritüel kalıpları sadece belirli bir bölgeyle sınırlı kalmamış, farklı coğrafyalardaki Ethem Dede makamlarına da yansımıştır. İstanbul Sulukule'de bulunan Ethem Dede makamında, dileği gerçekleşen kadınların mezar önünde adadıkları sayıda göbek attıkları, bu sırada çevredeki kişilerce tef çalınarak tempo tutulduğu, fakir çocuklara ve türbe bakıcısına sadaka verilip adakların yerine getirildiği bilinmektedir.^【16】Benzer şekilde Kıbrıs'taki halk inançlarında da kaybolan bir eşyanın bulunması hâlinde Ethem Dede'ye yedi göbek atılacağına dair adak adanır ve eşya bulunduğunda bu adaya ilişkin ritüel uygulanır.^【17】

Ethem Dede hakkındaki halk inançları ve bu makamda gerçekleştirilen ritüelistik danslar, 20. yüzyılın sonlarından itibaren kitle iletişim araçlarının, medyanın ve yığın kültürünün etkisiyle dönüşüm sürecine girmiştir. Geniş halk kitlelerine ulaşan yayınlar, bilgilendirme levhaları ve dijital içerikler, bölge insanının kolektif hafızasında yer alan geleneksel kabul ve uygulamaların farklılaşmasına zemin hazırlamıştır.

1992 yılında gerçekleştirilen ilk alan araştırması döneminde Ethem Dede, bölge halkı tarafından tamamıyla keramet sahibi bir evliya ve bir medet kapısı olarak görülmekteydi.^【18】O dönemde makam ziyaretinde gerçekleştirilen göbek atma eylemi, edilen duayı tamamlayan, adak yerine getirme ve minnet ifade etme amacıyla uygulanan doğal bir halk ritüeli olarak kabul edilmekteydi. Ziyaretçiler ve mahalle sakinleri bu uygulamayı inanç dünyalarının bir parçası olarak görmekte ve doğruluğunu tartışmaya açmamaktaydı.

2019 yılına gelindiğinde, makam çevresine yerel yönetimler veya resmî kurumlarca eklenen bilgilendirme panoları ile medya organlarında yer alan haberlerin etkisiyle algıda ilk kırılmalar yaşanmaya başlamıştır. Yapılan yayınlarda Ethem Dede’nin geleneksel evliya imajı sorgulanmış; kendisinin aslında "Göbekçi İzzet Baba" adında göbek fıtığı hastalığını tedavi eden veya kaçan göbekleri yerine oturtan bir halk şifacısı olduğu yönündeki alternatif anlatılar öne sürülmüştür. Bu yeni söylemler sonucunda Ethem Dede, halk nezdindeki keramet sahibi evliya mertebesinden, kademeli olarak sıradan bir şifacı kimliğine doğru çekilmeye başlanmıştır.^【19】

2024 yılı itibarıyla internet, YouTube videoları ve popüler televizyon dizilerinde (Süper Baba, Kızılcık Şerbeti gibi) konunun ele alınış biçimi, yığın kültürünün dönüştürücü etkisini kesinleştiren boyuta ulaşmıştır. Medyada mezar başında göbek atmanın dinen yanlış, batıl veya günah olduğuna dair oluşturulan yaygın söylem, en yaşlı yerel sakinlerin dahi çocukluklarından beri atalarından öğrenip uyguladıkları geleneksel bilgileri reddetmelerine ve kendi hafızalarından şüphe duymalarına yol açmıştır.^【20】