Feraşet Çantası

Feraşet çantası, Osmanlı Devleti döneminde Surre Alayı vasıtasıyla Mekke ve Medine'deki ferraşlar ile zevraklara, hizmet ehline ve ihtiyaç sahiplerine nakdî yardım, hediye ve mektup ulaştırmak amacıyla kullanılan deriden mamul özel çantalardır. Sözlük anlamı itibarıyla "yayıcı, döşeyici, süpürücü ve hizmetkâr" manalarına gelen ferraş kelimesi; terim olarak Kâbe-i Muazzama ile Hz. Peygamber'in kabrinin (Ravza-i Mutahhara) temizlik, bakım ve süpürme hizmetlerini yürüten görevlileri ifade eder.^【1】 Kutsal mekânların temizlik işlerini üstlenen kişilere bu hizmetleri karşılığında padişahlar tarafından "Ferâşet-i Şerife Beratı" verilirken; "zevrak" terimi ise Mekke'de zevrak adı verilen toprak testilerle hacılara zemzem suyu dağıtan sakaları tanımlar. Feraşet çantası, bu görevlilere ulaştırılan nakit ve hediyelerin muhafazası için ihdas edilmiş terimsel bir araçtır.

Kavramsal çerçevede feraşet çantası; hem Osmanlı saray erkânının hem de halkın Haremeyn bölgesindeki görevlilere ve yerel ahaliye yardım ve mektup göndermesine imkân tanıyan bir vasıtadır. Kutsal topraklarda zemzem dağıtan sakalar için hazırlanan ve zaman zaman "zevrak çantası" şeklinde de adlandırılan taşıyıcılar ile feraşet çantaları çoğunlukla aynı işlevsel kategoride değerlendirilmiştir. Bu çantalar, üzerine gönderen ile alıcının kimlik ve adres bilgilerinin işlendiği deri veya meşin malzemeden üretilmiş olup Evkaf Nezareti nezdinde tescil edilerek Surre Alayı kervanlarıyla hedeflerine ulaştırılmıştır.

^{Surre Alayı (}TDV İslam Ansiklopedisi⁾

Haremeyn bölgesine her yıl nakdî yardım ve hediye ulaştırma uygulaması, Abbasî Halifesi El-Muktedir Billâh döneminde 311 (923-924) senesinde kurumsallaşmış; ardından Fatımîler ve Memlûkler tarafından devam ettirilmiştir. Osmanlı Devleti'nde Haremeyn'e ilk surre Çelebi Sultan Mehmed döneminde gönderilmiş, II. Murad ve II. Bayezid devirlerinde de devam eden bir uygulama olmuştur. Yavuz Sultan Selim'in 1517 tarihindeki Mısır seferi sonrasında Mekke Şerifi'nin bağlılık bildirmesiyle birlikte "Hâdimü'l-Harameyni'ş-Şerifeyn" unvanı üstlenilmiş, Haremeyn'e surre ve hediye sevkiyatı resmî ve siyasî bir devlet görevi niteliği kazanmıştır.^【2】

Osmanlı idarî ve dinî hiyerarşisinde Surre Alayı ile birlikte yürütülen feraşet çantası uygulaması, devlet teşrifatının ve vakıf idaresinin temel bileşenleri arasında yer almıştır. Kurumsal süreçler önceleri Dârüssaade Ağalığı ve Haremeyn Hazinesi idaresinde yürütülmüş, 19. yüzyıldan itibaren ise Evkaf-ı Hümâyûn Nezâreti bünyesindeki Kuyûd-ı Vakfiyye Kalemi nezdinde yürütülmeye başlanmıştır. Padişahın ceyb-i hümayunundan ayrılan ödenekler ile şahısların hazırladığı feraşet çantaları mühürlenip kayda geçirilerek Surre Emini ve görevli memurlar kanalıyla Hicaz'a nakledilmiştir.^【3】

Yaklaşık dört yüzyıl boyunca sürdürülen bu idarî ve dinî gelenek, Birinci Dünya Savaşı döneminde (1915-1918) Şam ve Hicaz demiryolu güzergâhında yaşanan askerî gelişmeler ile bölgedeki siyasî çözülmeler neticesinde Surre Alaylarının Hicaz'a ulaşamaması üzerine sona ermiştir.^【4】

Feraşet çantasının temel kullanım amacı, Mekke ve Medine'deki Kâbe ve Ravza-i Mutahhara görevlilerine, din adamlarına, ilim erbabına ve ihtiyaç sahibi ahaliye nakdî yardım ile özel hediyelerin güvenli bir şekilde ulaştırılmasıdır. Haremeyn'e bizzat seyahat etme imkânı bulunmayan Osmanlı tebaası ve saray mensupları, ferraşlık veya sakalık (zevrak) hizmeti yürüten kişileri kendilerine vekil tayin ederek bu görevlilerin yürüttüğü temizlik, bakım ve su dağıtımı hizmetlerine maddeten katkıda bulunmuşlardır. Çantalar içerisine yerleştirilen para zarflarının üzerine alıcının adres bilgileri ile birlikte dinî dualar yazılmış, böylece hem sosyal yardımlaşma sağlanmış hem de gönderen ile alıcı arasında manevi bir bağ kurulmuştur.^【5】

^{Feraşet Çantası ve Kutsal Eserler (}Anadolu Ajansı⁾

Feraşet çantası, tek yönlü bir yardım taşıyıcısı olmanın ötesinde, İstanbul ile Hicaz arasında karşılıklı bir haberleşme ve hediyeleşme vasıtası işlevi görmüştür. Çantalar aracılığıyla nakit paranın yanı sıra el yazması Kur'an-ı Kerimler, kıymetli örtüler, esanslar ve özel eşyalar ulaştırılmıştır. Kutsal topraklara ulaştırılan çantalar, teslimat sonrasında boş kalmamış; Haremeyn görevlileri ve ahali tarafından gönderen kişiye mukabil hediyeler yerleştirilerek geri yollanmıştır.^【6】

Dönüş yolunda feraşet çantaları vasıtasıyla göndericiye iletilen unsurlar arasında zemzem suyu, hurma, kına, öd ağacı, misvak, akik yüzük ve koku gibi teberrük eşyaları yer almıştır. Ayrıca Haremeyn'deki süpürme hizmetleri esnasında toplanan Kâbe ve Ravza tozları ile süpürge parçaları da bu çantalara konularak İstanbul'a ulaştırılmıştır. Bu yönüyle feraşet çantası, kutsal mekânlardaki görevlilerin yıllık maişetlerini temin etme işlevinin yanı sıra, Hicaz ile devlet merkezi arasında toplumsal ve dinî irtibatı canlı tutan somut bir araç rolü üstlenmiştir.^【7】

Feraşet çantaları genel olarak dana derisi ve meşin malzemeden üretilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde muhafaza edilen tarihsel örneklerde bordo ve sarı renkli meşinlerin tercih edildiği görülmektedir. Çantaların ebatları ve geometrik formları kullanım amacına ve taşıdığı muhteviyatın hacmine göre değişkenlik göstermektedir; arşiv kayıtlarında eni 29,5 cm, boyu 46 cm olan modellerin yanı sıra 41x50 cm, 32x32 cm ve 38x38 cm ölçülerinde kare ve dikdörtgen kesimli çanta örnekleri mevcuttur. Alt kısımları körüklü yapıda tasarlanan çantaların kenarları fistolu işçilikle işlenmiş, madenî bileşenlerinde ise altın yaldız kaplama uygulanmıştır.^【8】

^{Feraşet Çantası (}TRT2⁾

Çantaların ağız ve kapama sistemleri, içindeki para ve eşyaların emniyetini sağlayacak teknik özelliklerle imal edilmiştir. Çantaların ağız kısımları meşin kaytanlar veya sırma püsküllü özel kordonlarla büzülüp kapatılmakta ya da tokalı kayış mekanizmalarıyla sabitlenmektedir. Bordo meşin torba örneklerinde ağız bölümünde altı adet delik yer almakta, 180 cm uzunluğundaki kordonlar 10 cm boyundaki sırma püsküllerle tamamlanmaktadır.^【9】 İlgilileri tarafından teslim alınan ve içeriği yerleştirilen çantalar, nakil esnasında açılmasını önlemek amacıyla kurşun mühürle temhir edilerek görevli memurlara teslim edilmektedir.

Feraşet çantalarının ayırt edici bir diğer fiziki özelliği, üzerlerinde yer alan kimlik ve adres yazılarıdır. Çantaların bir yüzüne gönderen şahsın adı, unvanı ve yerleşim yeri, diğer yüzüne ise alıcının adı, görevi ve bulunduğu şehir bilgileri işlenmiştir.^【10】 Bu bilgiler doğrudan kapak üzerine eklenen ayrı bir plaket vasıtasıyla aktarılabildiği gibi, yaygın olarak kırmızı meşin parçalar üzerine siyah ibrişim veya sırma nakış tekniğiyle yazılıp çanta gövdesine aplike edilmesi suretiyle oluşturulmuştur.

Feraşet çantaları vasıtasıyla İstanbul’dan Haremeyn bölgesine ulaştırılan muhteviyatın temel kısmını nakdî ödenekler ve kıymetli nesneler oluşturmuştur. Gönderen kişilerin imkânlarına göre hazırlanan çantaların içerisindeki özel zarflara altın ve gümüş paralar yerleştirilmiştir. Nakit paraların yanı sıra el yazması Kur'an-ı Kerimler, Kur'an mahfuzları, sanduka puşideleri, Kâbe örtüleri, seccadeler, rahleler, gümüş kilitler, halılar ile altın ve gümüş şamdanlar çantalara konulan eşyalar arasındadır. Ayrıca inci, elmas, amber ve yakut gibi değerli taşlarla bezenmiş tesbihler, ziynet eşyaları, gülyağları, esanslar, Kâbe örtüsü kokuları ve çeşitli giysiler sevk edilmiştir.^【11】

Feraşet çantaları, Hicaz'daki alıcılara teslim edildikten sonra boş olarak geri gönderilmeyip mukabil hediyelerle doldurulmuştur. Kutsal topraklardan İstanbul’a dönüş yolunda çantalara yerleştirilen temel ürünler arasında zemzem suyu, hurma, kına, misvak ve kürdan yer almıştır. Bunların yanında akik yüzükler, gümüş ve basur halkaları ile öd ağacı, tütsü maddeleri ve koku esansları göndericilere ulaştırılan hediyeleri teşkil etmiştir.^【12】

Dönüş çantalarında muhafaza edilen bir diğer unsur grubunu ise kutsal mekânlara ait teberrük eşyaları oluşturmuştur. Kâbe-i Muazzama ve Ravza-i Mutahhara'da yürütülen temizlik hizmetleri esnasında toplanan Kâbe tozu ile Ravza tozu süpürülerek feraşet çantalarının içerisine konulmuştur. Bununla birlikte temizlik işlerinde kullanılan Kâbe ve Ravza süpürgeleri ile dönemsel olarak değiştirilen Kâbe örtüsü parçaları da çantalar vasıtasıyla İstanbul’a getirilmiştir.^【13】

Feraşet çantası uygulamasının idarî ve hukuki süreçleri merkezde Evkaf-ı Hümâyûn Nezâreti (Kuyûd-ı Vakfiyye Kalemi ve Kuyûd-ı Kadîme Müdüriyeti), Dârüssaade Ağalığı ve Bâb-ı Âli bünyesinde yürütülmüş; Hicaz bölgesinde ise Harem-i Şerif Hazreti Nebevî Müdüriyeti nezdinde takip edilmiştir. Halkın Haremeyn'e göndereceği hediye ve nakitleri ulaştırması amacıyla Şaban ayının ortasına kadar İstanbul, Üsküdar, Galata ve Havass-ı Refia bölgelerinde mahalle imamları, İstanbul Kadısı ve zabtiye teşkilatı vasıtasıyla resmî ilanlar yapılmıştır. Ashabı tarafından getirilen çantalar ile içerlerindeki para ve eşyalar Evkaf Nezareti Kuyûd-ı Vakfiyye Kalemi memurları tarafından makbuz karşılığında teslim alınarak defter ve bordrolara kaydedilmiştir.^【14】

^{Feraşet Çantası (}TRT2⁾

Teslim alınan çantalar görevli memurlar tarafından tek tek sayılarak (bit-ta'dat) kontrol edilmiş, güvenliğin sağlanması amacıyla dahili ve harici kurşun mühürlerle mühürlenmiştir (temhir). Bu idarî süreçte Evkaf-ı Hümâyûn Kuyûd-ı Vakfiyye Kalemi ketebesinden Feraşet-i Şerife ve Zevrak kâtipleri ile tesellüm ve tevzi memurları sorumlu kılınmış ve tanzim edilen iki nüsha bordro Muhasebat Müdüriyet-i Umumiyesine takdim edilmiştir. Hazırlanan çantalar; mühürlü hane ve torbalar içerisinde isale memurları, Surre Kethüdası ve Akkam Başı nezaretinde kervanlara yüklenerek sevk edilmiştir. Ayrıca haberleşme ve nakil süreçlerinde Peykân-ı Hassa Ocağı'na mensup müjdecibaşılar da görev almıştır.^【15】

Kutsal topraklara ulaştırılan feraşet çantaları, Medine ve Mekke'de Harem-i Şerif Hazreti Nebevî Müdüriyeti ile kadılıklar tarafından mühürleri kontrol edilerek tesellüm olunmuştur. Defter ve bordro kayıtlarına uygun olarak alıcılarına mühür ve imza karşılığında dağıtılan çantaların teslimatı belgelenmiş; hazırlanan onaylı ve şerhli tutanaklar ile mühürlü senedleri ihtiva eden defterler Dersaadet'e geri gönderilmiştir. Böylece hem hazine ve vakıf kayıtlarının denetimi sağlanmış hem de göndericilere iade edilecek mukabil hediyeleri taşıyan çantalar emniyet altında merkeze geri ulaştırılmıştır.