GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı

GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı (GAP BKİ), Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamındaki bölgesel kalkınma çalışmalarında planlama, koordinasyon, izleme ve proje uygulama görevlerini yürüten, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlı, tüzel kişiliğe sahip ve özel bütçeli bir kamu kuruluşudur.^【1】 Kurum, 27 Ekim 1989 tarihli ve 388 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 6 Kasım 1989’da yürürlüğe girmesiyle; GAP kapsamındaki yörelerin kalkındırılması, yatırımlara ilişkin hizmetlerin gerçekleştirilmesi, halkın eğitim düzeyinin yükseltilmesi ve kurumlar arası koordinasyonun sağlanması amacıyla kurulmuştur.^【2】

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin bütünleşik bölgesel planlama çerçevesinde ele alınması ve bölgedeki çalışmaların koordinasyonu görevi 1986’da Devlet Planlama Teşkilatına verildi. Devlet Planlama Teşkilatı, GAP’ın çok sektörlü bir sosyoekonomik kalkınma projesi olarak düzenlenmesi amacıyla 1988’de GAP Master Planı çalışmalarını başlattı; plan 1989’da tamamlandı.^【3】 Aynı yıl kurulan GAP Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatı, Türkiye’de bölge kalkınma idaresi örgütlenmesinin ilk örneğini oluşturdu.^【4】

Kuruluş döneminde Başbakanlığa bağlı, tüzel kişiliğe sahip ve on beş yıl süreli olarak düzenlenen teşkilat, GAP Yüksek Kurulu ile GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığından oluşuyordu. Yüksek Kurul, Başkanlığın hazırladığı plan, proje ve programları inceleyerek karara bağlıyor; Başkanlık, kurulun sekretarya hizmetlerini de yürütüyordu.^【5】

11 Aralık 1997 tarihli ve 4314 sayılı Kanun ile İdarenin gelir kaynakları yeniden düzenlendi. 2004’te 5254 sayılı Kanun ile görev süresi on sekiz yıla çıkarıldı; kuruluş kararnamesindeki il listesine Şırnak, Batman ve Kilis eklendi.^【6】 2007’de 5670 sayılı Kanun ile görev süresi yirmi üç yıl olarak belirlendi ve Başkanlığın bilgi isteme yetkisi ile kurumlar arası iş birliğine ilişkin hükümler düzenlendi.^【7】

18 Haziran 2008’de yayımlanan 2008/11 sayılı Başbakanlık Genelgesi ile GAP Eylem Planı’nın izlenmesi, değerlendirilmesi ve koordinasyonu Başkanlığa verildi. GAP Eylem Planı İzleme ve Yönlendirme Komitesinin başkanlık ve sekretarya görevleri de İdare tarafından üstlenildi.^【8】 Ankara’da bulunan kurum merkezi, 2008/14535 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca 2 Mart 2009’da Şanlıurfa’ya taşındı.^【9】

Başbakanlığa bağlı olarak kurulan Başkanlık, 8 Temmuz 2011 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı makamı onayıyla Kalkınma Bakanlığına bağlandı. Aynı yıl 649 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 56. maddesiyle GAP Yüksek Kurulu kaldırıldı.^【10】

Teşkilatın görev süresi, 3 Ağustos 2012’de yayımlanan 2012/3354 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile beş yıl uzatıldı. Daha sonra 8 Haziran 2016’da yayımlanan 2016/8870 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile görev süresinin bitiş tarihi 31 Aralık 2019 olarak düzenlendi.^【11】

9 Temmuz 2018’de yürürlüğe giren 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 146. maddesiyle Başkanlık, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlandı.^【12】 4 Ağustos 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7471 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile görev süresi 31 Aralık 2028’e kadar uzatıldı.^【13】

Başkanlığın gelir kaynakları, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bütçesine konulan ödenekler, yardım, kredi, hibe ve bağışlar ile faiz, hizmet, kira ve diğer gelirlerden oluşur. Kurum bütçesi, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığıyla koordinasyon içinde hazırlanarak Türkiye Büyük Millet Meclisine teklif edilir. Bütçede öngörülen yatırım projeleri, yıllık yatırım programlarının hazırlanmasına ilişkin usul ve esaslara tabidir.^【14】

Başkanlığın teşkilat yapısı bir başkan, iki başkan yardımcısı, koordinatörlükler, Bölge Müdürlüğü ve yardımcı birimlerden oluşur. Başkanlık merkezi ile Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa’dadır.^【15】

Teşkilat Yönergesi’nde yedi koordinatörlük tanımlanmıştır: Strateji Geliştirme ve Koordinasyon; Ekonomik Kalkınma; İnsani ve Sosyal Gelişme; İzleme ve Değerlendirme; Dış İlişkiler, Turizm ve Tanıtım; İnsan Kıymetleri; İdari ve Mali İşler koordinatörlükleri. Özel Kalem, Hukuk ve İç Denetim birimleri de teşkilat içinde yer alır.^【16】

Başkan yardımcıları, kendilerine bağlı birimleri yönetir ve Başkan tarafından verilen görevleri yürütür. Teşkilat şemasındaki değişiklikler, Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğünün uygun görüşü alınarak Başkanlığın onayıyla yapılır. Projelerin ve ek görevlerin hangi koordinatörlük tarafından yürütüleceğini Başkan belirler.^【17】

Başkanlığın görev alanı Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak illerini kapsar. Kurum, bu bölge için araştırma ve uygulama projeleri hazırlar veya hazırlatır; bölgedeki faaliyetleri yönlendirir, uygulamaları izler ve değerlendirir.^【18】

Görevleri arasında sektörler arası bütünlüğü sağlayacak bölge planlamasının gerçekleştirilmesi bulunur. Tarım, madencilik, imalat sanayisi, enerji, ulaştırma, haberleşme, inşaat, turizm, insan kaynakları, bilim ve teknoloji, çevre, şehircilik ve kültür alanlarındaki yatırımlara ilişkin çalışmalar yapar ve kurumlar arasında koordinasyonu sağlar. Kaynak kullanımı, finansman ve dış ekonomik ilişkiler de çalışma konuları arasındadır.^【19】

Nazım ve uygulama imar planlarını hazırlamak veya hazırlatmak; yol, su, elektrik, kanalizasyon, konut, sanayi ve ulaştırma hizmetlerini yürütmek; kamu kurumlarına ait bina ve tesislerin yapımında koordinasyon sağlamak da Başkanlığın görevleri arasındadır. Kurum ayrıca Millî Eğitim Bakanlığı ve ilgili kuruluşlarla eğitim düzeyinin yükseltilmesine yönelik çalışmalar yapar; bölge planlarının bütünlüğü çerçevesinde kalkınma ajanslarının ortak çalışmalarına ilişkin görüş ve öneriler geliştirir.^【20】

Başkanlık, millî savunma ve millî güvenliğe ilişkin hükümler saklı kalmak üzere, görevleriyle ilgili bilgileri kamu kurumlarından ve diğer gerçek ve tüzel kişilerden doğrudan isteyebilir. Bilgi istenen kişi ve kuruluşlar bu bilgileri zamanında vermekle yükümlüdür; elde edilen ticari sırların gizliliği korunur.^【21】

Başkanlığın proje destek süreçleri; başvuruların alınması ve değerlendirilmesini, desteklenen projeler için sözleşme veya protokol hazırlanmasını, uygulamaların mali ve teknik açıdan izlenmesini kapsar. İzleme çalışmaları sırasında saha ziyaretleri yapılır, yararlanıcıların raporları ve ödeme talepleri değerlendirilir, uygulama sonuçlarına ilişkin raporlar hazırlanır.^【22】

Tarımsal Altyapının Geliştirilmesi ve Hayvancılık Altyapısının Geliştirilmesi projeleri kapsamında bitkisel üretim, hayvancılık, üretici örgütlenmesi ve gelir getirici faaliyetler desteklenir. GAP Tarımsal Eğitim ve Yayım Projesi (GAP TEYAP), sulamaya açılmış ve açılacak alanlarda eğitim ve yayım hizmetlerini geliştirmeyi, başta çiftçi örgütleri olmak üzere ilgili kuruluşların hizmet kapasitesini artırmayı amaçlar.^【23】

Hassas Tarım ve Sürdürülebilir Uygulamaların Yaygınlaştırılması Projesi kapsamında uydu görüntüleri, kameralar ve sensörlerden yararlanılarak tarımsal veriler toplanır. Projede geliştirilen yazılım ve çiftçi-danışman arayüzü; ürünlerin izlenmesi, verim haritalarının hazırlanması ve gübreleme gibi uygulamalara ilişkin çalışmalar için kullanılır.^【24】

2022’de uygulamaya konulan GAP Bölgesi Küçük Ölçekli Sulama İşleri Programı (GAP KÖSİP), küçük ölçekli sulama altyapısının geliştirilmesini ve mevcut sistemlerin rehabilitasyonunu kapsar. Programda 65.000 hektarın sulamaya açılması hedeflenmiş; 2025 sonu itibarıyla 40.711 hektar alan sulamaya açılmıştır.^【25】

Entegre kırsal kalkınma çalışmaları, ilçe ve alt bölge düzeyinde planlama ile proje uygulamalarını bir araya getirir. GAP Entegre 2.0 Mekânsal Yaklaşım Odağında Entegre Kırsal Kalkınma Programı, 2024’te Batman’ın Kozluk ilçesinde başlatılmış; 2025’te ilçe için mekânsal kırsal kalkınma planı hazırlanarak plana dayalı uygulamalara geçilmiştir.^【26】

Tarım ve Tarıma Dayalı Sanayide Entegre Kaynak Verimliliği Projesi; ürün deseni, sulama pompaları, teknoloji ve ekipman seçimi, enerji kullanımı ve tarıma dayalı sanayinin ihtiyaçları üzerinde yoğunlaşır. Bu kapsamda 2025’te Mardin’de AgroPV Destekli Akıllı Yeşil Sera Kurulumu ile Siirt Fıstığı Atıklarından Biyokömür Dönüşümü ve Kullanımı projeleri desteklenmiştir.^【27】

Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Kullanımı ve Enerji Verimliliğinin Artırılması çalışmaları kapsamında eğitim ve teknoloji geliştirme faaliyetleri yürütülür. Harran Üniversitesiyle iş birliği içinde desteklenen GAP Yeşil İnovasyon Projesi’nde, çevre dostu teknolojilere yönelik çalışmalara mentorluk ve malzeme desteği sağlanmıştır.^【28】

Başkanlığın sosyal kalkınma uygulamaları arasında yer alan Çok Amaçlı Toplum Merkezlerinde (ÇATOM), 1995’ten itibaren kadınlara yönelik sosyal, kültürel, beceri kazandırıcı ve gelir getirici programlar uygulanmıştır.^【29】 ÇATOM’lar, Kasım 2021’de Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı arasında yapılan protokolle Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına devredilmiştir.^【30】

Sosyal Araştırma ve Eylem Planı Uygulamaları Programı; kadınlar, gençler, çocuklar, engelliler ve yaşlıların sosyal ve ekonomik hayata katılımına yönelik projeleri kapsar. Anadoludakiler: GAP Bedesten Teknik Destek Programı kapsamında ise kooperatiflerin markalaşması, kurumsal kimliklerinin geliştirilmesi, dijital platformlara erişimi ve uzmanlık ihtiyaçları için çalışmalar yürütülür.^【31】

GAP Okuma Kültürünün Geliştirilmesi çalışmaları, çocuklar ve gençler başta olmak üzere toplumun eğitim materyallerine ve kültürel etkinliklere erişimini destekler. Program kapsamında 2025’te sekiz proje desteklenmiştir.^【32】 Yerel Dokumaların Ekonomik Değere Dönüştürülmesi Projesi; bölgeye özgü dokumaların envanterinin hazırlanması, üretim atölyelerinin desteklenmesi, usta yetiştirilmesi, tasarım ve pazarlama çalışmalarını kapsar.^【33】

GAP Bölgesi Turizm Odaklı Tanıtım ve Markalaşma Projesi’nin ilk dönemi 2014–2016 yıllarında uygulanmış, ikinci dönemi 2017’de başlamıştır. Mezopotamya markası çerçevesindeki çalışmalar için Dicle, Karacadağ ve İpekyolu kalkınma ajanslarıyla çalışma grubu oluşturulmuş; tanıtım ve kapasite geliştirme faaliyetleri yürütülmüştür.^【34】

2017’de başlatılan GAP Bölgesi Turizm Fiziki Altyapısının Güçlendirilmesi Projesi, kültürel varlıkların korunması ve turizm alanlarının fiziki koşullarının düzenlenmesine yönelik uygulamaları kapsar. Bu kapsamda 2025’te Adıyaman’da Nemrut Dağı Çevre Düzenlemesi ve Şanlıurfa’da Balıklıgöl’ün Yenilenebilir Enerji ile Aydınlatılması projeleri desteklenmiştir.^【35】

Başkanlığın yayımladığı kurumsal stratejik planlar, 2008–2012, 2013–2017, 2018–2022, 2019–2023 ve 2024–2028 dönemlerini kapsar.^【36】

2024–2028 Stratejik Planı; tarım ve çevresel sürdürülebilirlik, tanıtım ve iş birliği, turizm ve bölgesel markalaşma, insani ve sosyal gelişme, kurumsal kapasite ile kurumlar arası koordinasyon ve yatırım projelerinin izlenmesine yönelir. Planda altı amaç, on sekiz hedef ve elli yedi temel performans göstergesi belirlenmiştir.^【37】

Planın izleme ve değerlendirme düzeninde, sorumlu birimlerin hedeflere ilişkin gelişmeleri altı aylık dönemlerde raporlaması öngörülür. Raporların, Başkan veya başkan yardımcısı başkanlığında yılda iki kez yapılacak toplantılarda değerlendirilmesi planlanmıştır. Sürecin koordinasyonu Strateji Geliştirme ve Koordinasyon Koordinatörlüğüne verilmiş; performans programları ve faaliyet raporları izleme araçları olarak belirlenmiştir.^【38】

Haziran 1998’de GAP yatırımlarının tamamlanması için 2010 hedef yıl olarak belirlenmiş ve gerekli planlama ile koordinasyon çalışmaları Başkanlığa verilmiştir. Bu çalışmalar sonucunda hazırlanan GAP Bölge Kalkınma Planı (2002–2010), 6 Kasım 2002 tarihli ve 2002/48 sayılı Başbakanlık Genelgesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara gönderilmiştir. Plan; kalkınma altyapılarının geliştirilmesi ve çevrenin korunması, insan kaynaklarının geliştirilmesi ve bölge içi gelişmişlik farklarının azaltılması amaçları etrafında hazırlanmıştır.^【39】

GAP Eylem Planı (2008–2012), ekonomik kalkınma, sosyal gelişme, altyapı ve kurumsal kapasite olmak üzere dört gelişme ekseni üzerine kurulmuştur. GAP Eylem Planı’nda (2014–2018) bu çerçeveye şehirlerde yaşanabilirliğin artırılması ekseni eklenmiştir.^【40】

GAP Bölge Kalkınma Programı (2021–2023), üç amaç, dokuz hedef ve on beş sektörel operasyonel programdan oluşmuştur. Programın amaçları; tarımda rekabet gücünün artırılması ve sürdürülebilir çevre, turizm ve sanayide ekonomik büyüme ile beşerî ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi olarak düzenlenmiş; finansman kaynağı Başkanlığın kurumsal bütçesi olarak belirlenmiştir.^【41】

GAP Eylem Planı (2024–2028), bölgedeki kamu yatırımlarının planlama, programlama, projelendirme ve uygulama süreçlerinin koordinasyonuna yönelik olarak hazırlanmıştır. Planda Sulama, Tarımda Hassas Dönüşüm, GAP Entegre 2.0, Turizm Odaklı Ekonomik Büyüme ve Emek Yoğun Sanayi Sektörlerinde Dönüşüm olmak üzere beş öncelikli dönüşüm programı yer alır. Başkanlık, planın izlenmesi, değerlendirilmesi ve kurumlar arası koordinasyonundan sorumludur.^【42】