Haçova Meydan Muharebesi

Haçova Meydan Muharebesi, Osmanlı Devleti ile Avusturya ve müttefikleri arasında 26 Ekim 1596'da gerçekleşen ve Osmanlı ordusunun zaferiyle sonuçlanan meydan muharebesidir. Muharebe, 1593'te başlayan Osmanlı-Avusturya savaşları sırasında III. Mehmed'in Eğri Seferi'nin ardından meydana gelmiştir. Savaşın gerçekleştiği Haçova, Mezökeresztes ve Keresteş adlarıyla da anılmaktadır.

^{III. Mehmed (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

1593 yılında Osmanlı himayesindeki Eflak, Boğdan ve Erdel'de meydana gelen karışıklıklar ile sınır boylarındaki hadiseler Osmanlı-Avusturya savaşının yeniden başlamasına yol açmıştır. Savaşın ilk yıllarında Osmanlılar, Avusturya kuvvetleri karşısında kayda değer bir başarı sağlayamamış; stratejik öneme sahip Estergon'u 2 Eylül 1595'te kaybetmiştir. Eflak'taki karışıklıkların artması da bölgedeki Osmanlı kontrolünü sarsmıştır.^【1】

III. Murad'ın ölümü üzerine tahta çıkan III. Mehmed, devlet ileri gelenleri ve yeniçerilerin etkisiyle sefere çıkma kararı almıştır. Veziriazam Sinan Paşa'nın ölümü üzerine yerine Damad İbrahim Paşa getirilmiş, ancak onun muhalefetine rağmen yeniçerilerin baskısıyla III. Mehmed ordunun başında sefere çıkmıştır. Böylece Kanuni Sultan Süleyman'dan sonra bir Osmanlı padişahı yeniden ordunun başında sefere çıkmıştır. III. Mehmed 20 Haziran 1596'da İstanbul'dan hareket etmiştir. Slankamen'de yapılan toplantıda seferin yönü ve savaş stratejisi görüşülmüş ve Eğri üzerine yürünmesine karar verilmiştir.^【2】

Osmanlı ordusu Eğri Kalesi'ni kuşatma altına almış ve kale müdafileri 12 Ekim 1596'da teslim olmuştur.^【3】Eğri kuşatması sırasında Avusturya Arşidükü Maximilian ile asi Erdel Voyvodası Zsigmond Báthory kumandasındaki müttefik kuvvetler Eğri'yi kuşatmak amacıyla harekete geçmiştir. Ancak Báthory'nin gecikmesi bu girişimin gerçekleşmesini engellemiştir. Eğri'nin Osmanlıların eline geçtiği haberinin ardından müttefik kuvvetler, Osmanlı ordusuna saldırmak için uygun bir zaman beklemeye başlamıştır. Bu sırada Osmanlı kuvvetleri Haçova yönünde ilerlemeye başlamıştır.^【4】

Müttefik kuvvetlerin durumunu öğrenmek ve keşif yapmak amacıyla dördüncü vezir Hadım Cafer Paşa kumandasındaki öncü kuvvetler Haçova mevkiine kadar ilerlemiştir. Câfer Paşa burada kalabalık müttefik kuvvetleriyle karşılaşarak çarpışmaya girmiş ve zayiat vererek geri çekilmiştir.

Cafer Paşa'nın düşman kuvvetlerinin çok kalabalık olduğunu bildirerek takviye istemesi üzerine Rumeli Beylerbeyi kumandasındaki yardımcı kuvvet gönderilmiştir. Cafer Paşa mevcut kuvvetleriyle üstün sayıdaki düşman kuvvetlerine karşı çarpışmayı sürdürmüştür. Çarpışma sonucunda Osmanlı kuvvetlerinin silah ve ağırlıkları düşman kuvvetlerinin eline geçmiştir. Bunun ardından Rumeli Beylerbeyi görevinden alınarak yerine eski Rumeli Beylerbeyi Sokulluzade Hasan Paşa getirilmiştir. Düşman kuvvetlerinin sayısının az tahmin edilmesi ve yeterli kuvvet gönderilmemesi nedeniyle Veziriazam Cigalazade Sinan Paşa da durumdan sorumlu tutulmuştur.

Bu gelişmeler üzerine savaş divanı toplanmıştır. Sokulluzade Hasan Paşa düşmana daha fazla kuvvetle saldırılmasını, Hoca Sadeddin Efendi ise ordunun bizzat padişahın kumandasında harekete geçmesini önermiştir. III. Mehmed savaşa katılma kararı almıştır.

Rumeli ve Kırım kuvvetleri muhtemel bir düşman baskınına karşı karakol göreviyle görevlendirilmiştir. Kırım kuvvetleri kumandanı Fetih Giray'ın ele geçirerek gönderdiği tutsaklardan Avusturya kuvvetlerinin çok kalabalık olduğu ve kısa süre sonra saldırıya geçeceği öğrenilmiştir. Bunun üzerine Osmanlı ordusu engebeli araziden ovaya çıkarılmış ve düşmanın geleceği yöne doğru hareket ettirilerek savaş düzeni alınmıştır.

Osmanlı ordusu 24 Ekim 1596'da Eğri'den Haçova yönünde yürüyüşe geçmiştir.^【5】Aynı günün akşamında III. Mehmed'in İstanbul'a dönme düşüncesi ortaya çıkmıştır. Hoca Sâdeddin Efendi'nin uyarısı üzerine Damad İbrahim Paşa, düşmanla çatışılacağı sırada padişahın İstanbul'a dönmesinin ordu üzerinde olumsuz etki oluşturacağını belirtmiş ve III. Mehmed'in bu düşüncesinden vazgeçmesini sağlamıştır. Böylece Osmanlı ordusu Haçova'ya doğru ilerlemeye devam etmiştir.^【6】

Haçova'da Osmanlı ordusunun karşısında Avusturya Arşidükü Maximilian ile Erdel voyvodası Zsigmond Báthory'nin oluşturduğu müttefik kuvvetler bulunmuştur. Müttefik ordusunun mevcudunun 50.000-100.000 arasında olduğu gösterilmektedir. Orduda Alman, İspanyol, Papalık, Floransa, Macar, Çek ve Polonya birliklerinden askerlerin yer aldığı gösterilmektedir. Osmanlı ordusunun mevcudunun da yaklaşık olarak aynı seviyede olduğu değerlendirilmektedir.^【7】

Müttefik kuvvetleri Osmanlı ordusunun hareketlerini casuslar aracılığıyla takip etmiş ve Eğri'nin alınmasının ardından Osmanlı ordusuna saldırmak üzere harekete geçmiştir. Fetih Giray tarafından gönderilen esirlerin verdiği bilgilerde ise Avusturya kuvvetlerinin çok kalabalık olduğu ve kısa süre içinde saldırıya geçeceği yer almaktadır. Bu gelişmeler üzerine Osmanlı ordusu engebeli araziden çıkarılarak düşmana doğru uzanan ovaya indirilmiş ve savaş düzenine sokulmuştur.^【8】

Osmanlı ordusu klasik savaş düzeninde tertip edilmiştir. Merkezde padişah ve vezirler, sağ ve sol kollarda ise Anadolu ve Rumeli askerleri yer almıştır.

Öncü birliklere Cigalazade Sinan Paşa, Diyarbakır Beylerbeyi Kuyucu Murad Paşa ve Fetih Giray kumanda etmiştir. Başka bir anlatıma göre Cigalazade Sinan Paşa kumandasındaki Diyarbakır askerleri ile Kırım kuvvetleri öncü düzende yer almıştır. Pişdarlık görevi Cigalazade Sinan Paşa ile Kırım kuvvetlerine verilmiş, toplar zincirlerle birbirine bağlanarak bir müdafaa hattı oluşturulmuştur.

Osmanlı ve müttefik kuvvetleri 25 Ekim 1596'da Haçova'da karşı karşıya gelmiştir. İlk çarpışmalar ikindi vakti küçük gruplar arasında başlamıştır. Muharebenin asıl safhası ise 26 Ekim'de gerçekleşmiştir. Haçova bataklığının arka tarafında bulunan Habsburg kuvvetlerini harekete geçirmek amacıyla Osmanlı öncü kuvvetleri ileri harekâta girişmiştir. Ancak müttefik kuvvetler ikindi vaktine kadar top ve tüfek ateşiyle Osmanlı kuvvetlerinin yaklaşmasını engellemiştir.^【9】

26 Ekim 1596'da müttefik kuvvetler Osmanlı ordusuna karşı alaylar hâlinde saldırıya geçmiştir. Saldırılar sırasında Sokulluzâde Hasan Paşa kumandasındaki Rumeli kuvvetlerinin bulunduğu sağ kol dağılmıştır. Müttefik kuvvetler daha sonra Osmanlı ordusunun merkezine saldırmış ve müdafaa hattını aşmıştır. Merkeze giren birlikler burada bulunan ağırlıkları, hazineyi ve eşya sandıklarını yağmalamaya başlamıştır. Muharebenin bu aşamasında Osmanlı ordusunun merkezinde baskı oluşmuştur. Damad İbrahim Paşa'nın padişahı kıyafet değiştirerek savaş alanından çıkarmaya yönelik bir plan yaptığı belirtilmektedir. Hoca Sadeddin Efendi ise III. Mehmed'in savaş meydanından ayrılmasının kesin bir yenilgiye ve askerin dağılmasına yol açacağını söyleyerek padişahın savaş alanında kalmasını sağlamıştır.^【10】

Müttefik kuvvetlerin Osmanlı ordugâhına girerek yağmaya başlaması sırasında Osmanlı ordusunun geri hizmetlerinde bulunan seyis, aşçı, deveci, katırcı ve hademeler düşman askerlerine saldırmıştır. Bu kişiler ellerine geçirdikleri kazma, balta ve odunlarla müttefik askerlerine karşı koymuştur. Bu sırada “kâfir kaçtı” diye bağırılması üzerine Osmanlı ordusunun diğer birlikleri de yeniden düşman üzerine saldırmaya başlamıştır.^【11】

Geri hizmet personelinin bu saldırısı, muharebenin gidişini değiştiren gelişmelerden biri olmuştur. Bu olay nedeniyle Haçova Meydan Muharebesi'ne “Kaşık Kepçe Muharebesi” adı da verilmektedir.^【12】

Müttefik kuvvetlerin merkezde yağmaya yönelmesi ve geri hizmet personelinin saldırısı sonrasında Osmanlı ordusu yeniden toparlanmıştır. Padişahın savaş alanından ayrılmaması da askerin moralini yükselten gelişmeler arasında olmuştur.

Bu sırada öncü birlikleri kumandanı Cigalazade Sinan Paşa pusudan çıkarak atlı kuvvetleriyle müttefik ordusunun arka tarafına saldırmıştır. Kırım kuvvetleri de karşı saldırıya katılmıştır. Cigalazade Sinan Paşa'nın 20.000 askeri bataklık araziye yönlendirdiği ve bu bölgede ağır kayıplar yaşandığı belirtilmektedir. Osmanlı kuvvetlerinin saldırısı karşısında müttefik kuvvetler panik hâlinde kaçmaya başlamış ve büyük bir bölümü bataklık alana sürülerek imha edilmiştir. Böylece 26 Ekim 1596'da Haçova Meydan Muharebesi Osmanlı ordusunun zaferiyle sonuçlanmıştır.^【13】

Haçova Meydan Muharebesi'nde müttefik kuvvetlere yaklaşık 50.000 kayıp verdirildiği belirtilmektedir. Osmanlıların eline 95 Alman topu ve 10.000 duka altını geçmiştir. Avusturya ordusunun komutanlarından Ditmar von Koenigberg ile Bavyeralı Frans Berger'in muharebede öldüğü aktarılmaktadır.^【14】

Haçova Meydan Muharebesi'nin ardından Cigalazade Sinan Paşa veziriazamlığa getirilmiştir. Savaş sırasında Haçova'dan kaçtıkları veya savaşa katılmadıkları tespit edilen askerlerin tımarları ve ulufeleri ellerinden alınmıştır. Bu askerlerin Anadolu'daki Celali gruplarına katılmasıyla karışıklıkların arttığı bilinmektedir.^【15】

Haçova zaferinden sonra III. Mehmed İstanbul'a dönmüştür. Macaristan'daki ordunun serdarlığına getirilen Sokulluzade Hasan Paşa padişahın İstanbul'a dönmesine karşı çıkmıştır. Hasan Paşa, padişahın sınır boyunda kışlaması veya Edirne'de kalması gerektiğini, İstanbul'a dönmesi durumunda düşmanın her taraftan saldırıya geçebileceğini bildirmiştir. Ayrıca Avusturya'nın Budin'e, Erdel'in ise Temeşvar'a yönelik saldırı hazırlığına karşı Macaristan'daki ordunun asker ve savaş araçlarıyla takviye edilmesi gerektiğini belirtmiştir.^【16】

III. Mehmed'in İstanbul'a dönmesinden sonra Avusturya kuvvetleri saldırılarını sürdürmüş ve Budin'i kuşatmıştır. Haçova zaferi, Osmanlı-Avusturya savaşının genel seyri üzerinde kalıcı bir değişikliğe yol açmamıştır. Osmanlı-Avusturya savaşı 1606 yılına kadar devam etmiştir.^【17】

Muharebeden sonra Cigalazade Sinan Paşa veziriazamlıktan alınmış ve yerine yeniden Damad İbrahim Paşa getirilmiştir. İbrahim Paşa'nın yeniden veziriazam olmasının ardından Sokulluzade Hasan Paşa Budin muhafızlığına atanmış, yerine Satırcı Mehmet Paşa getirilmiştir.^【18】

Haçova Meydan Muharebesi, Osmanlı ordusunun zaferle sonuçlanan büyük meydan savaşlarından biri olarak kaydedilmiştir. Muharebede müttefik kuvvetler Osmanlı ordusunun merkezine kadar ilerlemiş, ağırlıkları ve hazineyi yağmalamaya başlamıştır. Buna rağmen geri hizmet personelinin saldırısı, Osmanlı birliklerinin yeniden toparlanması, padişahın savaş alanından ayrılmaması ve Cigalazade Sinan Paşa ile Kırım kuvvetlerinin karşı saldırısı sonucunda savaşın seyri değişmiştir.

Muharebenin ardından düşman kuvvetlerinin tamamının takip edilmediği görülmektedir. Cigalazade Sinan Paşa'nın yenilen kuvvetlerin takibini Kırım kuvvetlerine bıraktığı, Kırım kuvvetlerinin ise ganimetlerden yararlanmak amacıyla savaş alanından fazla uzaklaşmadığı değerlendirmesi yapılmaktadır.^【19】

Haçova Meydan Muharebesi'nin kabaca hazırlanmış bir planı Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde bulunmaktadır.^【20】

Eğri Kalesi'nin fethi ve Haçova Meydan Muharebesi hakkında bir mektubun Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Mektup, daha önce Adıyaman İl Halk Kütüphanesi'nde 02 A 44 numarasıyla kayıtlıyken Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi'ne nakledilmiştir.

Türkiye Yazmaları Toplu Kataloğu'nda “Yazınbilim” alt başlığı altında 132. sırada yer alan mektup, Saray-ı Hümayun Kapı Ağası tarafından savaş yerinden İstanbul'da bulunan yoldaşı Eski Saray Ağası'na gönderilmiştir. Mektupta III. Mehmed'in Eğri Kalesi'ni fethi ve ardından gerçekleşen mücadeleler anlatılmaktadır.

Mektubun Türkçe olarak divanî kırması hatla İstanbulî kâğıda yazıldığı, 205 × 140-180 × 110 mm ölçülerinde olduğu ve 21 satırdan oluşan üç yaprak içerdiği belirtilmektedir. Mektubun başka bir nüshasının tespit edilemediği; müellif veya müstensih, telif veya istinsah tarihi ve yeri hakkında bilgi bulunmadığı aktarılmaktadır.

Mektup, yeni kazanılan bir zaferin duyurulması amacıyla gönderilmiş olup Eğri Kalesi'nin fethi ve Haçova Meydan Muharebesi hakkında bilgiler vermektedir. Mektupta Haçova adı veya Macarların Keresteş olarak adlandırdığına ilişkin bir ifade bulunmadığı ancak Eğri Kalesi'nin fethinden sonra anlatılan mücadelelerin tarih kaynaklarında Haçova Savaşı olarak kaydedilen mücadeleyle bağlantılı olduğu belirtilmektedir.^【21】