Halit Refiğ (5 Mart 1934, İzmir – 11 Ekim 2009, İstanbul), yönetmen, senarist ve sinema yazarı olarak Türk sinemasında faaliyet göstermiş bir sinemacıdır. 1960’lı yıllarda toplumsal konuları ele alan filmler üretmiş, sonraki dönemlerde ise Türk sinemasının tarihsel ve toplumsal koşulları üzerinden şekillenen “Ulusal Sinema” anlayışı üzerine çalışmalar yürütmüştür. Çalışmalarını yönetmenlik, senaristlik, sinema yazarlığı, televizyon yapımcılığı ve sinema eğitimi gibi farklı alanlarda sürdürmüştür.

Halit Refiğ, 5 Mart 1934 tarihinde İzmir’de doğmuştur. Ailesinin İzmir’de geçici olarak bulunduğu dönemde dünyaya gelen Refiğ, çocukluk ve gençlik yıllarını İstanbul’un Nişantaşı semtinde geçirmiştir. Babası Cemil Bey, annesi İsmet Hanım’dır ve bir kız kardeşi bulunmaktadır. Anne ve babasının daha sonraki yıllarda boşandığı belirtilmektedir.^【1】

Refiğ’in eğitim hayatı Şişli Terakki Lisesinde başlamış ve burada ilk ve orta öğrenimini tamamlamıştır. Daha sonra Robert Koleji Mühendislik Bölümünde öğrenim görmüştür. Ancak sinemaya yönelme kararı nedeniyle 1953 yılında, eğitiminin ikinci sınıfındayken yükseköğrenimini bırakmıştır. Aynı yıl Tünel’de bulunan Necip Erses’in ses stüdyosunda ücretsiz olarak çalışmaya başlayarak sinemanın teknik yönleri hakkında deneyim kazanmıştır.

Halit Refiğ üç evlilik yapmıştır. İlk evliliğini 24 Şubat 1962 tarihinde oyuncu Nilüfer Aydan ile gerçekleştirmiş; bu evlilik 1965 yılında sona ermiştir. İkinci evliliğini 6 Kasım 1968 tarihinde İsveçli oyuncu Eva Bender ile yapmış ve bu evlilik de 1972 yılında sona ermiştir. Üçüncü ve son evliliğini 1975 yılında piyanist Gülper Refiğ ile yapmış ve yaşamının sonuna kadar evlilikleri devam etmiştir.^【2】

Refiğ, 1953 yılında sinema alanındaki bilgisini geliştirmek amacıyla İngiltere’ye gitmiştir. Londra’da BBC Türkçe Yayınları’nda çalışan amcasının oğlu Mehmet Refiğ’in yanında yaklaşık dört ay kalmış; bu dönemde sinema tarihi, sinema kuramı ve sinema teknolojisi üzerine çeşitli kitaplar edinmiştir.

1954-1955 yıllarında yedek subay olarak Kore’de askerlik yapmıştır. Kore’ye ulaştığında Kore Savaşı’nı sona erdiren ateşkes imzalanmıştır. Askerlik döneminde Kore ve Japonya’da 8 milimetrelik kamera kullanarak amatör filmler çekmiştir ve bu çalışmalar onun sinema alanındaki uygulamalı deneyimlerinden olmuştur.^【3】

Askerlik hizmetinin ardından Ankara’da gazeteci Metin Toker ile tanışan Refiğ, Akis dergisinde sinema üzerine yazılar yazmaya başlamış; 1956’dan itibaren çeşitli gazete ve dergilerde sinema eleştirileri yayımlanmıştır. Kim, Yeni Sabah, Akşam ve Milliyet gibi yayınlarda sinema yazarlığı ve eleştirmenliği yapmıştır. Aynı dönemde Nijat Özön ile birlikte “Sinema Dergisi”nin yayımlanmasına katkıda bulunmuştur.^【4】

Refiğ’in profesyonel sinema çalışmaları 1950’li yılların ikinci yarısında yoğunlaşmıştır. Metin Erksan, Ömer Lütfi Akad ve Atıf Yılmaz gibi dönemin yönetmenleriyle kurduğu ilişkiler sonucunda sinema sektöründeki uygulamalı çalışmalarını sürdürmüştür. 1957 yılında Atıf Yılmaz’ın yanında çalışmaya başlamış, “Yaşamak Hakkımdır” filminin senaryosuna katkıda bulunmuş ve yönetmen yardımcılığı yapmıştır. Bunun yanında çeşitli yapımlarda senaryo yazarı ve yönetmen yardımcısı olarak görev almıştır.

Halit Refiğ’in yönetmenlik kariyeri 1961 yılında başlamıştır. İlk uzun metrajlı filmleri “Seviştiğimiz Günler” ve “Yasak Aşk” olmuştur. Bu yapımları 1962 tarihli “Şehirdeki Yabancı“ ve “Gençlik Hülyaları“, 1963 tarihli “Şafak Bekçileri” izlemiştir. 1964 yılında ise “Gurbet Kuşları” filmini yönetmiştir.

Bu dönemdeki filmlerinde kentleşme, köyden kente göç, sınıfsal farklılıklar, aile yapısındaki değişimler ve modernleşmenin toplumsal sonuçları gibi konulara yer vermiştir. Özellikle “Gurbet Kuşları”, İstanbul’a göç eden bir ailenin kent yaşamıyla karşılaşmasını konu edinmesi bakımından dönemin toplumsal değişim tartışmalarıyla ilişkilendirilir.^【5】

Refiğ’in sinema düşüncesindeki temel değişimlerden biri 1960’lı yılların ikinci yarısında ortaya çıkmıştır. Bu dönemde Batı’da ortaya çıkan sinema kuramlarının Türkiye’nin tarihsel ve toplumsal koşullarına doğrudan aktarılmasının uygun olmadığını savunarak “Ulusal Sinema” olarak adlandırdığı bir yaklaşım geliştirmiştir. Bu anlayışta Türkiye’nin kendi tarihsel, kültürel ve toplumsal özelliklerinin sinema üretiminin temel unsurları arasında bulunması gerektiğini ileri sürmüştür.^【6】

Bu düşünsel yöneliminde Kemal Tahir’in tarih ve toplum üzerine görüşleri etkili olmuştur. Refiğ, Metin Erksan başta olmak üzere dönemin bazı sinemacılarıyla birlikte Türk sinemasının niteliği, toplumla ilişkisi ve kültürel kaynakları üzerine tartışmalara katılmış; sinema üzerine yazılarında Yeşilçam sinemasının toplumsal niteliği ve Türkiye’nin kendine özgü tarihsel koşulları üzerinde durmuştur.

Halit Refiğ, “Ulusal Sinema” anlayışına ilişkin görüşlerini 1971 yılında yayımlanan “Ulusal Sinema Kavgası” adlı kitabında bir araya getirmiştir. Sinema, kültür, tarih ve toplum ilişkisi üzerine çeşitli makale ve araştırma yazıları da kaleme almıştır. Kitabın daha sonraki yıllarda yeniden yayımlandığı belirtilmektedir.^【7】

Refiğ, yönetmenlik ve senaristliğinin yanında sinema eğitimi alanında da görev almıştır. 1974 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Film Arşivi tarafından başlatılan eğitim çalışmalarına katılmıştır. 1975’ten itibaren İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Sinema-TV Enstitüsünde öğretim görevlisi olarak çalışmaya başlamıştır.

Sinema eğitimi alanındaki faaliyetleri daha sonraki yıllarda da devam etmiş olup 1997 yılında Mimar Sinan Üniversitesi Senatosu tarafından kendisine Onursal Profesör ünvanı verilmiştir.^【8】

Refiğ, 1976-1977 döneminde Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Wisconsin Üniversitesinde sinema çalışmaları gerçekleştirmiştir. Bu dönemde “Arabulucular (The Intercessors)” adlı filmi yönetmiştir. 1984 yılında Ohio’daki Denison Üniversitesinde bulunmuş ve “In the Wilderness“ adlı çalışmayı gerçekleştirmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nde öğrencilerle birlikte film çalışmaları da yapmıştır.^【9】

• Ulusal Sinema Kavgası (1971)
• Sinema, toplum ve kültür ilişkisi üzerine çeşitli makale ve inceleme yazıları.

• Seviştiğimiz Günler (1961)
• Yasak Aşk (1961)
• Şehirdeki Yabancı (1962)
• Gençlik Hülyaları (1962)
• Şafak Bekçileri (1963)
• Gurbet Kuşları (1964)
• Şehrazat (1964)
• Evcilik Oyunu (1964)
• İstanbul’un Kızları (1964)
• Canım Sana Feda (1965)
• Güneşe Giden Yol (1965)
• Haremde Dört Kadın (1965)
• Kırık Hayatlar (1965)
• Erkek ve Dişi (1966)
• Üç Korkusuz Arkadaş (1966)
• Karakolda Ayna Var (1966)
• Can Yoldaşları (1966)
• Kız Kolunda Damga Var (1967)
• Bir Türk’e Gönül Verdim (1969)
• Yaşamak Ne Güzel Şey (1969)

• Adsız Cengaver (1970)
• Sevmek ve Ölmek Zamanı (1971)
• Ali Cengiz Oyunu (1971)
• Çöl Kartalı (1972)
• Acı Zafer (1972)
• Aşk Fırtınası (1972)
• Fatma Bacı (1972)
• Sultan Gelin (1973)
• Vurun Kahpeye (1973)
• Aşk-ı Memnu (TV Dizisi, 1975)
• Yaşam Kavgası (1978)
• Yorgun Savaşçı (1979; televizyon yapımı, 1993’te yayımlandı)

• O Kadın (1982)
• Beyaz Ölüm (1983)
• İhtiras Fırtınası (1983)
• Alev Alev (1984)
• Son Darbe (1985)
• Teyzem (1986)
• Yarın Ağlayacağım (1986)
• Kıskıvrak (1986)
• Kurtar Beni (1987)
• Kızımın Kanı (1987)
• Hanım (1988)
• Kızım ve Ben (1988)
• Karılar Koğuşu (1989)

• İki Yabancı (1990)
• Zirvedekiler (TV Dizisi, 1994)
• Sara ile Musa (TV Dizisi, 1996)
• Köpekler Adası (1996)
• Affet Bizi Hocam (TV Dizisi, 1998)
• Kerem (1999)
• Zeynep Öğretmen (TV Dizisi, 2000)
• Gelinlik Kız (2000)
• Midas’ın Düşü (2000)
• Cumbadan Rumbaya (2005)

• 1964 Antalya Altın Portakal Film Festivali: “Gurbet Kuşları” ile En İyi Yönetmen Ödülü ve “Gurbet Kuşları” ile En İyi Film Ödülü
• 1989 Antalya Altın Portakal Film Festivali: “Hanım (Madame)“ ile En İyi Yönetmen Ödülü
• 1989 Ankara Uluslararası Film Festivali: “Hanım” filmiyle yarışma seçkisine katılım
• 1989 Antalya Altın Portakal Film Festivali: “Hanım“ ile En İyi Film adaylığı
• 2000 Uluslararası İstanbul Film Festivali: Onur Ödülü
• 2004 SİYAD / Adana Film Festivali: Onur Ödülü
• 2008 Altın Koza Film Festivali: Yaşam Boyu Onur Ödülü

• 1963 Moskova Uluslararası Film Festivali: “Şehirdeki Yabancı” ile Büyük Ödül (Grand Prix) adaylığı
• 1970 Altın Koza Film Festivali: “Bir Türk’e Gönül Verdim” ile En İyi Film adaylığı
• 1997 Altın Koza Film Festivali: “Köpekler Adası” ile En İyi Film adaylığı

Halit Refiğ, 11 Ekim 2009 tarihinde İstanbul’da tedavi gördüğü hastanede 75 yaşında hayatını kaybetmiştir. Refiğ, vefatından önce safra kanalında tümör teşhisi nedeniyle tedavi görmüştür. Cenaze namazının Teşvikiye Camii’nde kılınmasının ardından Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedilmiştir.^【10】