Hareketlilik Rejimi

Hareketlilik rejimi (İng. mobility regime; çoğul kullanımda regimes of mobility), insanların, nesnelerin ve kimi yaklaşımlarda bilgi ile sermayenin hareketinin hangi kurallar, kurumlar, teknolojiler, toplumsal sınıflandırmalar ve güç ilişkileri içinde mümkün olduğunu açıklamak için kullanılan bir sosyal bilimler kavramıdır. Kavram, hareketliliği yalnızca bir yerden başka bir yere fiziksel geçiş olarak değil, hareket etme veya yerinde kalma imkânlarının toplum içinde eşitsiz biçimde üretildiği ve dağıtıldığı bir alan olarak ele alır. Bu çerçevede pasaport ve vize kurallarından sınır denetimlerine, ulaşım altyapısından çalışma izinlerine, güvenlik sınıflandırmalarından gündelik mekânsal düzenlemelere kadar farklı mekanizmalar hareketliliğin niteliğini ve sınırlarını belirleyebilir.^【1】

Hareketlilik rejimi kavramının gelişimi, 1990’lardan ve özellikle 2000’lerin başından itibaren sosyal bilimlerde belirginleşen “hareketlilik dönüşü” ile yakından ilişkilidir. Mimi Sheller ve John Urry’nin 2006’da sistemleştirdiği yeni hareketlilik paradigması, antropoloji, kültürel çalışmalar, coğrafya, göç araştırmaları, bilim ve teknoloji çalışmaları, turizm, ulaştırma ve sosyolojide insan, nesne ve iletişim hareketlerini ortak bir analitik çerçevede düşünmeyi amaçlamıştır. Bu yaklaşım, toplumsal hayatın yalnızca sabit yerler ve yerleşik topluluklar üzerinden açıklanamayacağını; hareket, bağlantı ve dolaşımın da toplumsal ilişkilerin kuruluşunda merkezi olduğunu vurgular.^【2】

^{Hareketlilik Rejimi (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Bununla birlikte hareketliliğin artmasını otomatik olarak özgürleşme, açıklık veya sınırların önemini kaybetmesi biçiminde yorumlayan görüşler kısa sürede eleştirilmiştir. Ronen Shamir, küreselleşmeyi yalnızca sınır aşan akışlar üzerinden düşünmek yerine, hareketi engelleyen veya seçici biçimde düzenleyen “kapanma ve kuşatma” süreçlerine de dikkat çekmiştir. Shamir’in kullandığı tekil küresel hareketlilik rejimi kavramı, hareket imkânlarına farklı düzeylerde erişimin küresel toplumsal hiyerarşinin başlıca tabakalaşma unsurlarından biri hâline geldiğini ileri sürer. Bu yaklaşımda rejim, hareketi bütünüyle durduran bir sistemden çok, bazı hareketleri kolaylaştırırken bazılarını filtreleyen ve sınırlandıran seçici bir düzenleme biçimidir.^【3】

Nina Glick Schiller ve Noel B. Salazar, 2013 tarihli çalışmalarında hareketlilik rejimi kavramını çoğullaştırarak farklı ölçek ve alanlarda kesişen hareketlilik rejimlerinden söz etmiştir. Onlara göre “rejim” terimi bir yandan devletlerin ve uluslararası düzenleyici ya da gözetim kurumlarının hareket üzerindeki etkisine işaret ederken, diğer yandan bu kuralların hükümet etme pratikleri, hegemonya, toplumsal kategoriler ve gündelik mücadelelerle birlikte ele alınmasını mümkün kılar. Bu nedenle tek bir küresel rejim varsaymak yerine, bazı kişilerin hareketini olağanlaştıran; başkalarının hareketini ise suçlaştıran, zorlaştıran veya belirli güzergâhlara hapseden birden fazla rejimin kesişmesinden söz etmek daha açıklayıcı olabilir.^【4】 Bu yaklaşımın önemli sonuçlarından biri, “hareketlilik” ve “hareketsizlik” kavramlarının birbirinden bağımsız karşıtlıklar olarak görülmemesidir. Bir grubun hızlı ve kolay hareketi, başka bir grubun yavaşlatılması, bekletilmesi veya belirli bir yerde tutulmasıyla bağlantılı olabilir. Aynı şekilde hareket etmek her zaman özgürlük anlamına gelmez. Mülteciler, belgesiz göçmenler veya belirli bir işverene bağlı geçici işçiler gibi gruplar fiziksel olarak hareketli oldukları hâlde hukuki ya da ekonomik bakımdan oldukça sınırlı bir hareket alanına sahip olabilirler.^【5】

Hareketlilik rejimi belirli bir yasa veya tek bir kurumla özdeş değildir. Akademik literatürde kavram, hareketleri kategorilere ve hiyerarşilere ayıran birbiriyle bağlantılı mekanizmaları kapsayacak biçimde kullanılır. Bu mekanizmalar devlet aktörleri kadar devlet dışı aktörleri de içerebilir; düzenlemeler, toplumsal temsiller, sınıflandırmalar ve gündelik uygulamalar farklı ölçeklerde birlikte işleyebilir.^【6】

• Hukuki düzenlemeler: Vatandaşlık, pasaport, vize, oturma ve çalışma izinleri, sığınma statüleri ile sınır geçişine ilişkin kurallar.
• Güvenlik ve gözetim mekanizmaları: Sınır kontrolleri, kimlik doğrulama sistemleri, risk sınıflandırmaları, veri tabanları ve farklı türde tarama uygulamaları.
• Ekonomik kaynaklar: Ulaşım maliyetlerini karşılama, konut ve iş imkânlarına erişme, seyahat veya yer değiştirme için gerekli maddi kaynakları kullanabilme kapasitesi.
• Altyapı ve mekânsal düzenleme: Havalimanları, yollar, demiryolları, toplu taşıma ağları, şehir planlaması, erişilebilirlik ve mekânsal tahsis kuralları.
• Toplumsal sınıflandırmalar ve temsiller: Belirli hareketlerin “meşru”, “yararlı”, “riskli”, “istenmeyen” veya “şüpheli” olarak tanımlanması; hareket eden kişilerin bu kategoriler üzerinden değerlendirilmesi.
• Gündelik uygulamalar: Resmî kuralların yerel kurumlar, şirketler, güvenlik görevlileri, işverenler ve hareket eden kişiler tarafından uygulanması, müzakere edilmesi veya aşılması.

Hareketlilik rejimi kavramı en yaygın biçimde uluslararası göç ve sınır araştırmalarında kullanılmaktadır. Shamir’in yaklaşımında sınırlar ve güvenlik uygulamaları, küresel dolaşımın karşıtı değil, onun seçici biçimde işlemesini sağlayan unsurlardır. Hareketlilik rejimi farklı kişileri risk kategorilerine ayırabilir; yüksek nitelikli işgücünün veya belirli yolcu gruplarının hareketini kolaylaştırırken başka grupların girişini kısıtlayabilir. Bu nedenle sınır rejimleri yalnızca fiziksel duvar ve kontrol noktalarından ibaret değildir; kimlik doğrulama, belge denetimi ve profilleme gibi ayıklama mekanizmaları da hareketliliğin düzenlenmesinde rol oynar.^【7】

Glick Schiller ve Salazar’ın çoğul rejimler yaklaşımı ise devletin önemini korumakla birlikte analizi yalnızca devlet sınırlarına hapsetmez. Araştırmacılar, hukuki statülerin ve ulusal kategorilerin hareketin deneyimini güçlü biçimde şekillendirdiğini; ancak toplumsal sınıf, sermaye birikimi, işgücü ilişkileri, yerel kurumlar ve farklı coğrafi ölçeklerdeki güç ilişkilerinin de hesaba katılması gerektiğini belirtir. Böylece göçmen, turist, öğrenci, sığınmacı veya profesyonel yolcu gibi kategoriler, yalnızca hareket türlerini değil, farklı hak ve kısıtlamalara tabi hareketlilik konumlarını da ifade eder.^【8】

Kavramın kullanımı zamanla uluslararası göçün ötesine genişlemiştir. Janine Dahinden ve çalışma arkadaşları, 2023 yılında yayımlanan araştırmalarında hareketlilik rejimlerini “hareketlilikleri kategorilere ve hiyerarşilere ayıran tüm mekanizmalar” olarak tanımlamış ve kavramı Avrupa’daki açık hava pazarlarının gündelik işleyişini incelemek için kullanmıştır. Çalışma, pazar yerlerine erişimin yalnızca göç veya vatandaşlık kurallarıyla değil; ruhsat düzenlemeleri, kentsel dönüşüm planları, tezgâh tahsisi, ulaşım altyapısı ve yerel temsiller gibi birden fazla rejimin kesişmesiyle biçimlendiğini gösterir.^【9】

Bu genişletilmiş kullanım, hareketlilik rejiminin kent içi ulaşım, çalışma mekânları, eğitim, turizm, lojistik veya kamusal alana erişim gibi konuların analizinde de kullanılabilir. Burada belirleyici olan, her türlü hareket kuralına otomatik olarak “rejim” adı verilmesi değil; farklı hareketleri sistematik biçimde sınıflandıran, hiyerarşikleştiren ve belirli güç ilişkileri içinde sürdüren düzenlemeler bütününün incelenmesidir. Dahinden ve arkadaşlarının çalışması ayrıca bu rejimlerin birbirinden yalıtılmış veya değişmez olmadığını, aynı yerde kesişebildiğini, çatışabildiğini ve gündelik pratikler içinde yeniden üretilebildiğini ortaya koymaktadır.^【10】