Hasan Saka, Türkiye Cumhuriyeti’nin erken dönem devlet adamlarından biri, iktisatçı, diplomat ve siyasetçidir. Hem Osmanlı son döneminde hem de Cumhuriyet’in ilk yıllarında maliye ve ekonomi alanlarında görevler üstlenmiş; dışişleri bakanlığı ve başbakanlık yapmıştır. Çok partili hayata geçiş sürecinde demokratik reformların öncülerindendir.

Erken Yaşam ve Eğitim

Hasan Saka, 1885 yılında Trabzon’da Saka Oğulları ailesinden Trabzonlu Hafız Yunus Efendi’nin oğlu olarak doğmuştur. İlk ve orta öğrenimini Trabzon’da tamamladıktan sonra İstanbul Mercan İdadisi’ni bitirmiştir. 1908 yılında Mülkiye Mektebi’nden birincilikle mezun olmuş, aynı yıl Paris Siyasal Bilgiler Okulu Diplomasi Şubesine gönderilmiştir. Burada iktisat ve maliye eğitimi alarak 1912 yılında mezun olmuştur. Yurda döndükten sonra Mülkiye Mektebi’nde iktisat ve maliye dersleri vermeye başlamıştır.

Osmanlı Son Dönemi ve Erken Mesleki Hayat

Hasan Saka, Osmanlı Devleti’nin son yıllarında Divan-ı Muhasebat’ta (Sayıştay) memuriyet hayatına başlamış, 1915 yılında Maliye Bakanlığı Gelirler Genel Müdürlüğü ve Kazanç Vergisi Temyiz Komisyonunda görev yapmıştır. Aynı dönemde Hukuk Mektebi’nde iktisat öğretmenliği görevini sürdürmüştür. 1916’da Eskişehir Bölge İktisat Müdürü olarak atanmış, 1918’den itibaren Mülkiye Mektebi’nde iktisat öğretmenliği yapmaya devam etmiştir.

Siyasi Hayata Giriş ve TBMM Dönemi

Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde Trabzon milletvekili olarak siyasete atılan Saka, işgal kuvvetlerinin meclisi kapatması üzerine kısa bir süre İaşe Umum Müdürlüğü Teftiş Heyeti Müdürü olmuştur. 1921 yılında TBMM’de Trabzon milletvekili seçilmiş ve aynı yıl Maliye Vekilliğine getirilmiştir. İstiklal Savaşı’nın zorlu koşullarında ordunun finansmanı için yoğun çaba göstermiş, ancak ağır eleştiriler üzerine 1922 yılında Maliye Vekilliğinden istifa etmiştir. Aynı yıl içinde İktisat Vekili olarak atanmış ve ülkenin ekonomik yapılandırılmasında görev almıştır.

Lozan Barış Konferansı ve Cumhuriyet’in İlk Yılları

Hasan Saka, 1922’de Lozan Barış Konferansı’nda Türk heyetinin üyesi olarak görev yapmış, başdelege İsmet İnönü’ye ekonomik ve mali konularda destek vermiştir. Lozan Antlaşması’nı imzalayan heyetin üyelerinden biri olmuştur. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde, 1923 yılında kurulan ilk hükümette İktisat Bakanı olarak görev yapmış, daha sonra Ticaret Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı yapmıştır.

TBMM Başkanvekilliği ve Akademik Görevler

1926 yılında Maliye Bakanlığı görevinden ayrılarak TBMM Başkanvekili seçilen Hasan Saka, 1935 yılına kadar bu görevi sürdürmüştür. 1936-1941 yılları arasında Siyasal Bilgiler Okulu’nda genel iktisat profesörlüğü yapmış, çağdaş maliye ilkelerinin Türkiye’de yerleşmesi için eğitim alanında da katkılar sağlamıştır. Profesörlük ve milletvekilliğinin aynı anda yürütülememesi kararıyla bu görevinden istifa etmiştir.

Dışişleri Bakanlığı ve Uluslararası Temsil

1944 yılında Dışişleri Bakanı olarak atanmış, bu görevi 1947 yılına kadar sürdürmüştür. 1945 yılında Birleşmiş Milletler’in kuruluşuna zemin hazırlayan San Francisco Konferansı’nda Türk heyetinin başkanı olarak Türkiye’yi temsil etmiştir.

Başbakanlık Dönemi (1947–1949)

13 Eylül 1947’de Başbakan olarak göreve başlayan Hasan Saka, Türkiye’de çok partili hayata geçiş sürecinde partiler arası ilişkilerin düzeltilmesi ve demokratikleşmenin sağlanması için çaba harcamıştır. Bu dönemde liberal ekonomik politikalar benimsenmiş, ancak ekonomik sorunların çözülememesi ve muhalefetin artan baskısı nedeniyle siyasi ortam giderek zorlaşmıştır. 9 Haziran 1948’de ilk kez istifa etmiş, ancak yeni hükümeti kurma görevi yeniden kendisine verilmiştir. İkinci kabinesini kurarak 1948-1949 yıllarında da görev yapmış, bu süreçte “gizli oy açık sayım” ilkesinin benimsenmesi gibi adımlar atılmıştır. Ancak devam eden ekonomik ve siyasi sorunlar nedeniyle 9 Ocak 1949’da başbakanlıktan ayrılmıştır.

Siyasi Kariyerin Son Yılları ve Vefatı

Başbakanlık görevinden ayrıldıktan sonra Cumhuriyet Halk Partisi Meclis Grubu Başkanvekilliğine seçilen Hasan Saka, 1954 yılında aktif siyasetten çekilmiştir. 29 Temmuz 1960 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir.