Hava Trafik Bildirimi (NOTAM)

Hava Trafik Bildirimi (NOTAM - Notice to Airmen), terimsel olarak uçuş operasyonlarıyla ilgili personele yönelik olarak yayımlanan ve havacılık faaliyetlerini etkileyebilecek önemli bilgileri içeren resmi bir bildirim türünü ifade etmektedir. NOTAM, uçuş harekatı ile ilgili personele herhangi bir havacılık kolaylığı, hizmeti, yöntemi ya da bir tehlikenin varlığı, koşulları veya değişikliğine ilişkin bilgileri zamanında duyurmak amacıyla yayımlanan bir uyarı yayınıdır. Bu yönüyle NOTAM, uçuş planlaması ve icrası sürecinde operasyonel kararları doğrudan etkileyebilecek geçici veya acil nitelikteki bilgilerin iletişim aracı olarak işlev görür.^【1】

Uluslararası sivil havacılık düzenlemeleri çerçevesinde NOTAM metni, belirli bir sistematik yapıya ve standarda bağlı olarak hazırlanır. ICAO tarafından belirlenen format ve kısaltma sistemi doğrultusunda yayımlanan NOTAM’lar seyrüsefer yardımcıları, hava sahası düzenlemeleri, meydan işletimi, haberleşme hizmetleri ve benzeri unsurlardaki değişiklikleri kapsayabilir.

Hukuki ve Uluslararası Standart Çerçeve

NOTAM sistemi uluslararası sivil havacılık düzenlemeleri çerçevesinde belirlenmiş hukuki ve teknik standartlara dayanmaktadır. Standartların temelini Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı (ICAO) tarafından yayımlanan düzenleyici dokümanlar oluşturur. NOTAM’ın biçimi, dili, numaralandırılması, yer göstergeleri ve yayımlanma yöntemi uluslararası uyum ve operasyonel bütünlük sağlamak amacıyla belirli kurallara bağlanmıştır. Bu çerçevede özellikle Annex 15, Doc 8126 ve Doc 7910 temel referans dokümanlar olarak öne çıkmaktadır.^【2】

ICAO Annex 15 NOTAM Formatı

ICAO Annex 15, havacılık bilgi hizmetlerine (AIS) ilişkin usul ve esasları düzenleyen temel uluslararası belgedir. NOTAM metninin hazırlanması ve yayımlanması, Annex 15’te öngörülen sistematik yapıya uygun olarak gerçekleştirilir. NOTAM uçuş harekatı ile ilgili personele, herhangi bir havacılık kolaylığı, hizmeti, yöntemi ya da bir tehlikenin varlığı, koşulları veya değişikliğine ilişkin bilgileri zamanında duyurmak amacıyla yayımlanan bir bildirimdir ve bu bildirimin formatı Annex 15 hükümleriyle uyumlu olmak zorundadır.

ICAO Doc 8126 Sistem Formatı

ICAO Doc 8126, Aeronautical Information Services Manual olarak bilinen ve NOTAM dahil olmak üzere havacılık bilgi ürünlerinin hazırlanmasına ilişkin uygulama esaslarını açıklayan teknik dokümandır. NOTAM metninin, bu dokümanda belirtilen ICAO sistem NOTAM formatında yer alan sıraya uygun şekilde tüm bilgileri içermesi gerekir.

Bu sistem formatı; belirli veri alanlarının (örneğin konu, yer, zaman, faaliyet türü ve etki alanı gibi unsurların) belirlenmiş kod ve düzen içinde sunulmasını öngörür. Böylece NOTAM, serbest biçimli bir açıklama metni olmaktan ziyade, belirli kod yapıları ve düzenleyici göstergelerle yapılandırılmış bir bilgi mesajı niteliği kazanır. Bu yapı, hem manuel değerlendirmeye hem de elektronik veri işleme sistemlerine uygunluk sağlar.

ICAO Kısaltmaları ve Kod Sistemi

NOTAM metni, ICAO tarafından tahsis edilen tek tip kısaltılmış anlam ve ibarelerden oluşur. Bu kısaltmalar; havacılık terminolojisinde yaygın olarak kullanılan teknik terimlerin standart biçimde ifade edilmesini mümkün kılar. ICAO NOTAM kodları; belirleyiciler, göstergeler, çağrı işaretleri, frekanslar, sayılar ve gerekli görülen durumlarda açık ifadelerle tamamlanır.

Kod sisteminin amacı, mesajın mümkün olduğunca kısa ve öz olmasını sağlarken, anlamın açık ve tek biçimli kalmasını temin etmektir. NOTAM’ların mümkün olduğu kadar kısa ve öz olması gerektiği; ancak başka bir dokümana atıf yapmadan amacını tam olarak ortaya koyması gerektiği belirtilmiştir. Bu yaklaşım, iletişim verimliliği ile açıklık arasında bir denge kurulmasını gerektirir.

Standart kısaltmaların kullanımı, özellikle uluslararası dağıtıma tabi NOTAM’larda kritik öneme sahiptir. Farklı ana dillere sahip kullanıcıların aynı metni yorumlayabilmesi için terminolojinin sabit ve önceden tanımlanmış olması zorunludur. Bu nedenle NOTAM dili, gündelik yazı dilinden farklı olarak teknik ve kodlanmış bir yapıya sahiptir.

Genel Özellikler ve Yayın İlkeleri

NOTAM sistemi yalnızca içerdiği bilginin niteliği bakımından değil; biçimsel yapısı, yayımlanma yöntemi, numaralandırma düzeni ve düzeltme mekanizmaları bakımından da belirli kurallara tabidir. Kurallar, NOTAM’ın ulusal ve uluslararası ölçekte tutarlı, izlenebilir ve güvenilir bir bilgi ürünü olarak işletilmesini sağlar. NOTAM’ların hazırlanması ve yayımlanmasında biçimsel standartlar ile içerik ilkeleri birlikte uygulanır, hata ve düzeltme süreçleri ve önceden tanımlanmış yöntemlere göre yürütülür.

Biçimsel Kurallar

NOTAM’ın biçimsel yapısı, seri, numara ve yıl esasına dayanan sistematik bir numaralandırma düzeni üzerine kuruludur. Her NOTAM, hangi kategori veya dağıtım grubuna ait olduğunu gösteren bir harfle belirtilen seri kodu ile başlar. Seri harfi, takvim yılını belirten dört basamaklı bir numara izler. Aynı seri içinde numaralar birbirini takip eder ve her yıl yeniden başlatılır. Böylece NOTAM’ların kronolojik takibini ve arşivlenmesini kolaylaştırır. Numaralandırmada yıl kodu iki basamakla gösterilir ve seri-numara bilgisini takiben kullanılır. Böylece her NOTAM, seri harf, dört basamaklı sıra numarası ve yıl kodu kombinasyonu ile tamamlanır.

İçerik Kuralları

Tek Konu İlkesi

Her NOTAM yalnızca bir konuya ve o konunun bir koşuluna ilişkin olmalıdır. Bu ilke, bir NOTAM metninin birden fazla bağımsız operasyonel değişikliği aynı anda içermesini engeller. Amaç, bilgi karmaşasını önlemek ve kullanıcıların etkilenen unsuru açık biçimde tespit edebilmesini sağlamaktır.

Kısa ve Öz Olma Zorunluğu

NOTAM’ların mümkün olduğu kadar kısa ve öz olması gerekir. NOTAM, başka bir dokümana atıf yapmadan amacını tam olarak ortaya koymalıdır. Standartlaştırılmış ICAO kısaltmaları ve kod sistemi bu amaca hizmet eder. Kodlu anlatım, metnin gereksiz uzunluğa ulaşmasını önlerken, havacılık terminolojisi içinde anlamın korunmasını sağlar.

Açık Referans Gerekliliği

Bir NOTAM, önceki bir NOTAM’ı iptal ediyor veya değiştiriyorsa iptal edilen ya da değiştirilen NOTAM’ın seri ve numarasını açıkça belirtmelidir. Ayrıca seri, yer göstergesi ve her iki NOTAM’ın konusu aynı olmalıdır. Ayrıca bir NOTAM’da hata tespit edilmesi durumunda, hatalı NOTAM’ın yerini almak üzere yeni numara içeren bir NOTAM yayımlanır veya hatalı NOTAM iptal edilerek yeni bir NOTAM yayımlanır. Bu süreçte açıklık ve tekillik esastır; yalnızca bir NOTAM iptal edilmeli veya yenilenmelidir.

AIP/SUP Referans Zorunluluğu

Kalıcı bilgiler veya uzun süreli geçici bilgiler içeren bir NOTAM’da AIP (Aeronautical Information Publication) veya SUP (Supplement) referansı verilmelidir. NOTAM esasen geçici ve kısa süreli bilgilendirme aracı olarak tasarlanmıştır. Kalıcı veya uzun süreli değişiklikler, belirli bir süre içinde ilgili havacılık bilgi ürünlerine dahil edilmelidir. Kalıcı bir NOTAM (PERM) yayımlandıktan sonra üç ay içinde ilgili havacılık bilgi ürünlerine işlenmelidir. Uzun süreli geçici bir NOTAM da üç ay içinde AIP SUP’a dahil edilir. Bu uygulama, NOTAM’ın geçici karakterini korurken, daimi bilgilerin kalıcı yayınlarda yer almasını sağlar.

İçeriğine Göre NOTAM Türleri

NOTAM’lar, yayımlanma kapsamı ve içerik niteliğine göre farklı seriler altında sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, hem dağıtım hedef kitlesini hem de bildirimin konu alanını belirler. İçeriğe göre seri ayrımı; uluslararası kullanıcıya yönelik NOTAM’lar, ulusal dağıtıma tabi NOTAM’lar ve özel statüdeki bölgeler için yayımlanan NOTAM’lar şeklinde üç ana grupta ele alınabilir.

Uluslararası NOTAM Serileri

Uluslararası NOTAM serileri, A, B, C ve D harfleriyle tanımlanan dört ana seri ile özel bir formda yayımlanan SNOWTAM’dan oluşur. Bu seriler, uluslararası kullanıcılara Avrupa AIS Veritabanı (EAD) sistemi üzerinden dağıtılır ve içeriklerine göre uygun seri altında oluşturulur.

A Serisi

A serisi NOTAM’lar kapsam itibariyle en geniş ve en üst düzey operasyonel bilgileri içerir. Genel kurallara ilişkin değişiklikler, yol seyrüseferi ve haberleşme kolaylıkları, FL245 ve üzerinde yer alan hava sahası kısıtlamaları ve aktiviteleri, engellere ilişkin bilgiler, uluslararası trafiğe açık havalimanına ilişkin bilgiler durumlarına yayımlanır.

Özellikle yüksek irtifa hava sahası düzenlemeleri ve uluslararası trafiği etkileyen unsurlar bakımından önem taşımaktadır. FL245 ve üzerindeki hava sahası kısıtlamalarının bu seri altında yayımlanması, yüksek seviyede seyreden IFR trafiğinin operasyonel gereksinimleriyle ilişkilidir. Ayrıca uluslararası trafiğe açık meydanlara ilişkin değişiklikler de A Serisi kapsamında duyurulur.

B Serisi

B serisi NOTAM’lar FL245’in altında yer alan hava sahası kısıtlamaları ve aktivitelerine ilişkin bilgileri kapsar. Bunun yanı sıra IFR uçuşlarla doğrudan ilgili olan ve Ankara ve İstanbul FIR’ları içindeki ulusal trafiğe açık havalimanlarına ilişkin bilgiler bu seri altında yayımlanır.

B Serisi, özellikle orta ve alçak irtifa hava sahasında gerçekleşen faaliyetler ile IFR operasyonlarını etkileyen değişiklikleri hedefler. Böylece A Serisi’nden farklı olarak daha düşük seviye hava sahası ve belirli ulusal meydanlar bağlamında bilgi sunar.

C Serisi

C serisi NOTAM’lar daha sınırlı ve özel nitelikteki operasyonel alanlara yöneliktir. Heliportlara ilişkin bilgiler, yalnızca VFR uçuşlara izin verilen havalimanı, iniş şeridi ve benzeri alanlara ilişkin bilgiler, 400 ft AGL ve üzeri sivil insansız hava aracı (İHA) uçuşları durumlarında yayımlanır.

Bu seri, özellikle görerek uçuş (VFR) operasyonları ve özel iniş alanları bakımından önem taşır. Ayrıca belirli irtifa eşiklerinin üzerindeki sivil İHA faaliyetleri de C Serisi kapsamında değerlendirilir.

D Serisi

D Serisi NOTAM’lar, askeri havalimanlarına ilişkin bilgiler için yayımlanır. Uluslararası seri içinde yer almasına rağmen, kapsam itibarıyla askeri meydanları ve bunlara ilişkin operasyonel değişiklikleri içerir. Bu seri, askeri tesislerin uluslararası uçuş operasyonlarını etkileyebilecek durumlarının duyurulmasına imkân tanır.

SNOWTAM

SNOWTAM, harekat sahası üzerinde kar, sulu kar, buz veya bunlarla ilişkilendirilen su birikintilerinin neden olduğu tehlikeli koşulların varlığını veya kaldırıldığını bildiren özel bir NOTAM türüdür. Standart NOTAM formatından farklı olarak özel bir form kullanılarak yayımlanır.

SNOWTAM’lar her havalimanı için ayrı ayrı numaralandırılır ve her yılın Ocak ayının birinci günü saat 00.00 UTC’de SWLT0001 numarası ile başlatılır. Bu özel numaralandırma sistemi, pist yüzey koşullarının uçuş emniyeti açısından taşıdığı kritik önemi yansıtır. SNOWTAM’ların dağıtımı, Türkiye AIP’sinin ilgili bölümünde belirtilen esaslara göre yapılır.

Ulusal NOTAM Serileri (Türkiye)

Ulusal NOTAM serileri, yalnızca Türkiye’deki kullanıcılara yönelik olarak Türkçe yayımlanır. Bu seriler G, H, L ve M harfleriyle tanımlanan dört ayrı gruptan oluşur. Ulusal NOTAM’lar da içeriklerine göre EAD sistemi üzerinden oluşturularak dağıtılır.

G Serisi

G serisi NOTAM’lar Türkiye’deki tüm havaalanlarına ilişkin bilgileri kapsar. Bunun yanı sıra yol ve seyrüsefer kolaylıklarına ilişkin bilgiler, hava sahası kısıtlamaları, ikaz ve uyarı niteliğindeki değişiklikler bu seri altında yayımlanır. G serisi, kapsam bakımından geniş bir ulusal dağıtım alanına sahiptir ve ülke genelindeki operasyonel değişiklikleri içerir.

H Serisi

H Serisi NOTAM’lar, İstanbul FIR’ı içindeki havalimanlarına ve seyrüsefer kolaylıklarına ilişkin geçici nitelikteki bilgileri kapsar. Bu seri, coğrafi olarak İstanbul FIR sınırları ile sınırlıdır ve özellikle geçici değişikliklerin duyurulmasında kullanılır.

L Serisi

L Serisi NOTAM’lar, insansız hava araçlarına ilişkin bilgileri içerir. İHA faaliyetlerinin artmasıyla birlikte, bu faaliyetlerin hava sahası kullanıcıları açısından doğurabileceği etkilerin duyurulması amacıyla ayrı bir seri oluşturulmuştur.

M Serisi

M Serisi NOTAM’lar, askeri havalimanlarına ve askeri otoriteleri ilgilendiren seyrüsefer kolaylıklarına ilişkin bilgileri kapsar. Bu seri, her yılın Ocak ayının birinci günü saat 00.00 UTC’de M5001 numarasından başlayarak numaralandırılır. M Serisi, askeri unsurlara ilişkin ulusal dağıtım kapsamında yayımlanır ve diğer serilerden farklı bir numaralandırma başlangıcına sahiptir.

İşlevine / Yayın Tipine Göre NOTAM Türleri

NOTAM’lar yalnızca içeriklerine veya dağıtım kapsamlarına göre değil, aynı zamanda işlevlerine ve yayımlanma amaçlarına göre de sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, bir NOTAM’ın yeni bir bilgi mi içerdiğini, mevcut bir bildirimi mi güncellediğini ya da daha önce yayımlanmış bir bildirimi yürürlükten mi kaldırdığını gösterir. İşlev temelli ayrım, NOTAM sisteminin dinamik yapısına uygun olarak bilgi zincirinin düzenli biçimde takip edilmesini sağlar. Bu çerçeve üç temel yayın tipi bulunmaktadır: NOTAMN (New), NOTAMR (Replace) ve NOTAMC (Cancel).

NOTAMN (NOTAM NEW)

NOTAMN, “New” (Yeni) ifadesinin kısaltmasıdır ve ilk kez yayımlanan bir NOTAM’ı ifade eder. Daha önce aynı konuya ilişkin yayımlanmış bir NOTAM bulunmaksızın, yeni ortaya çıkan bir durumun veya değişikliğin duyurulması amacıyla kullanılır.

NOTAMN bir pistin geçici olarak kapatılması, bir seyrüsefer yardımcısının hizmet dışı kalması, yeni bir hava sahası kısıtlamasının yürürlüğe girmesi veya beklenmedik bir tehlikenin ortaya çıkması gibi durumlarda yayımlanabilir. Bu tip NOTAM, bağımsız bir bildirim niteliği taşır ve kendi seri ve numarası ile sistemde yerini alır. NOTAMN’in temel özelliği, mevcut bir bildirimi değiştirmemesi veya iptal etmemesidir

NOTAMR (NOTAM REPLACE)

NOTAMR, “Replace” (Yerine Geçme) ifadesinin kısaltmasıdır ve daha önce yayımlanmış bir NOTAM’ın içeriğinde değişiklik yapılması gerektiğinde kullanılır. Replace işlemi, önceki NOTAM’ı yürürlükten kaldırarak onun yerine güncellenmiş içerikli yeni bir NOTAM yayımlanmasını ifade eder. NOTAMR yayımlanırken, değiştirilen NOTAM’ın seri ve numarası açıkça belirtilir. Bu uygulama, kullanıcıların hangi bildirimin geçerli olduğunu açık biçimde anlamasına imkân tanır.

Replace edilen NOTAM artık geçerli sayılmaz; onun yerini alan NOTAMR yürürlükte kabul edilir. Replace yöntemi, özellikle süre uzatımı veya kısaltımı, coğrafi alanın değiştirilmesi, etkilenen unsurun kapsamının daraltılması veya genişletilmesi, içerikte hata veya eksiklik tespiti durumlarında kullanılır. Replace mantığı, bilgi sürekliliğini korurken yanlış veya eksik bilginin sistemden kaldırılmasını sağlar.

NOTAMC (NOTAM CANCEL)

NOTAMC, “Cancel” (İptal) ifadesinin kısaltmasıdır ve daha önce yayımlanmış bir NOTAM’ın tamamen yürürlükten kaldırıldığını bildirir. Cancel işlemi, ilgili durumun artık geçerli olmadığını ve bildirimin sona erdiğini ifade eder. Örneğin, geçici olarak kapatılan bir pistin yeniden hizmete açılması veya belirli bir hava sahası kısıtlamasının sona ermesi durumunda NOTAMC yayımlanabilir. NOTAMC ile birlikte önceki NOTAM sistemden kaldırılmış sayılır ve artık operasyonel bağlayıcılığı kalmaz. Cancel işlemi, Replace işleminden farklı olarak yeni bir içerik sunmaz; yalnızca mevcut bildirimin iptal edildiğini duyurur. Replace ise iptal ile birlikte güncellenmiş içeriği aynı anda devreye alır.

Operasyonel İçerik Kapsamı

NOTAM sistemi uçuş emniyetini doğrudan veya dolaylı olarak etkileyebilecek değişikliklerin zamanında duyurulmasını amaçlar. Bu nedenle NOTAM’a esas konular, havacılık altyapısı, hizmetleri, hava sahası düzenlemeleri ve çeşitli tehlike türlerini kapsayacak biçimde geniş tutulmuştur.

Havalimanı ve Pist Değişiklikleri

Havalimanı, heliport ve pistlere ilişkin önemli değişiklikler NOTAM konusu yapılır. Bu kapsamda yeni bir havalimanının veya pistin tesis edilmesi, mevcut bir havalimanı veya pistin kapatılması, pistlerin geçici olarak hizmet dışı bırakılması, manevra sahasında önemli hataların ortaya çıkması, pist uzantısında veya yaklaşma sahasındahava seyrüseferini etkileyebilecek engellerin dikilmesi, kaldırılması veya değiştirilmesi gibi durumlar NOTAM ile duyurulur. Bu tür değişiklikler, kalkış ve iniş performansı, alternatif meydan planlaması ve yaklaşma prosedürleri üzerinde doğrudan etki doğurduğundan operasyonel öneme sahiptir.

ATS/CNS/MET/SAR Değişiklikleri

Havacılık hizmetlerinin kurulması, kaldırılması veya işleyişindeki önemli değişiklikler NOTAM yayımlanmasını gerektirir. Bu hizmetler arasında ATS (Hava Trafik Hizmetleri), CNS (Haberleşme, Seyrüsefer ve Gözetim sistemleri), MET (Meteoroloji hizmetleri), SAR (Arama ve Kurtarma hizmetleri) bulunmaktadır.

Bu çerçevede bir hizmetin kesintiye uğraması veya yeniden hizmete dönmesi, frekans değişikliği, bildirilen hizmet saatlerinde değişiklik, tanıtma veya çağrı adında değişiklik, yönlendirici yardımcı cihazlardaki değişiklik, yer değişikliği, güç artışı veya azalması, yayın programı veya içeriğindeki değişiklik, hizmette düzensizlik veya güvenilmezlik gibi durumlarda NOTAM ilan edilmesi gerekmektedir. Ayrıca, yedek ve ikincil sistemlere ulaşılamaması durumu ile hava trafik hizmetlerinin kısmen ya da tamamen kesintiye uğraması hâlinde uygulanacak kısa vadeli ihtiyati önlemler de NOTAM ile duyurulur.

Hava Sahası Kısıtlamaları

Hava sahası düzenlemeleri, NOTAM sisteminin temel içerik alanlarından biridir. Bu kapsamda geçici hava sahası kısıtlamaları, yeni oluşturulan sahalar, mevcut sahaların iptali veya aktivitesinin durdurulması, uçuş seviyelerine bağlı kısıtlamalar NOTAM ile yayımlanır.

Yasak (Prohibited), tahditli (Restricted) ve tehlikeli (Danger) sahaların oluşturulması, faal hâle getirilmesi veya iptali de bu kapsamda değerlendirilir. Acil durum operasyonları dışındaki geçici hava sahası kısıtlamalarını gerektiren faaliyetler için en az yedi gün önceden bildirimde bulunulması öngörülmüştür.

Yasak, Tahditli ve Tehlikeli Sahalar

Belirli faaliyetler nedeniyle uçuşa tamamen kapatılan veya kısıtlanan hava sahaları NOTAM konusu yapılır. Bu alanlar genellikle askeri faaliyetler, emniyet gerekçeleri ve özel etkinlikler nedeniyle oluşturulur. Yasak, tahditli ve tehlikeli sahaların aktivasyon süreçleri, coğrafi sınırları ve etkilenen uçuş seviyeleri NOTAM ile açıkça belirtilir.

Manialar

Hava seyrüseferini etkileyebilecek mâniaların (engel teşkil eden yapı veya oluşumların) dikilmesi, kaldırılması veya değiştirilmesi NOTAM yayımlanmasını gerektirir. Özellikle tırmanış, yaklaşma, pas geçme sahaları ile pist uzantısında yer alan mânialar uçuş emniyeti bakımından kritik öneme sahiptir. Ayrıca mâniaları gösteren tehlike ışıklarının kurulması, kaldırılması veya yeniden faaliyete geçmesi de NOTAM ile bildirilir.

Askeri Tatbikatlar

Askeri tatbikatlar, hava sahası kullanımında geçici değişikliklere veya kısıtlamalara neden olabilir. Bu tür faaliyetlerin tarih, saat ve etki alanı bilgileri NOTAM aracılığıyla yayımlanır. Askeri meydanlara ve askeri hava sahasına ilişkin değişiklikler de aynı kapsamda değerlendirilir.