Köken

Hayâ, Arapça ḥyw (حيي) kökünden türeyen ḥayāˀ (حياء) sözcüğünden Türkçeye geçmiş olup “utanma, çekinme, edep duygusu” anlamını taşır. Bu kelime, “utandı” anlamındaki ḥayā (حيي) fiilinin faˁla(t) vezninde türetilmiş mastarıdır ve duygusal ya da ahlaki bir iç geri çekilme hâlini ifade eder. Arapçada bu kök, aynı zamanda “hayat” (ḥayāt) ile de ilişkili olup, hayânın canlılık ve bilinçle ilişkili derin bir insani yön taşıdığına işaret eder.

Kullanım Alanları

• Dini İlimler: İslam ahlakında imanla bağlantılı temel bir fazilet olarak tanımlanır.
• Ahlak Felsefesi: Bireyin içsel denetim ve toplumsal değerlere saygısını gösteren bir erdem olarak yorumlanır.
• Psikoloji: Sosyal kaygı, utangaçlık ve toplumsal beklentiyle şekillenen davranış kalıpları bağlamında ele alınabilir.
• Eğitim: Çocuklara kazandırılması gereken değer ve sınır bilinci kapsamında ahlaki bir tutum olarak öğretilir.