Hekimoğlu Türküsü

Hekimoğlu Türküsü, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde XX. yüzyıl başlarında yaşamış Hekimoğlu İbrahim’in hayatı, dağa çıkışı ve ölümü etrafında şekillenen; tarihsel olaylar ile halk anlatısının iç içe geçtiği anonim bir halk

türküsüdür.

Tarihsel Kişilik ve Olay Örgüsü

Hekimoğlu İbrahim’in, Canik Sancağı’na bağlı Fatsa kazasının Yassıtaş köyünden olduğu ve yoksul bir aileye mensup bulunduğu belirtilmektedir. 1900’lü yılların başında Gürcü muhacirlerle yaşanan bir gönül meselesi, Hekimoğlu’nun dağa çıkmasına neden olan sürecin başlangıcını oluşturmuştur. Gürcü Sefer Ağa’nın değirmeninde çalıştığı sırada yaşanan bu olay, Gürcü beyi Seyyid Ağa ve çevresiyle yaşanan husumetin cinayetle sonuçlanmasına yol açmıştır.

Bu olaydan sonra Hekimoğlu, kendisinden intikam alınacağı endişesiyle dağlara çıkarak eşkıyalık faaliyetlerine başlamış; Trabzon ve Sivas vilayetleri çevresinde uzun süre yakalanamadan dolaşmıştır. Gürcü çeteleri tarafından sürekli takip edilirken, Gürcü eşkıyaların faaliyetlerinden rahatsız olan yerli Türk ahali tarafından korunmuş ve desteklenmiştir. Hekimoğlu’nun, kendisiyle özdeşleşen “aynalı martini” ile Tahmasoğlu Hulûsi Ağa’yı öldürmesi, bölgede ün kazanmasına neden olmuş ve adı türkülere konu olmuştur.

Arşiv belgelerine göre Hekimoğlu İbrahim, 26 Nisan 1913 gecesi Yassıtaş köyünde çıkan uzun süren bir çatışma sırasında öldürülmüş, ardından çetesine mensup kişiler jandarma tarafından yakalanmıştır. Ölümünden sonra Hekimoğlu’nun hayatı ve mücadelesi halk arasında anlatılarla yaşamaya devam etmiş, bu anlatılar Hekimoğlu Türküsü’ nün oluşumuna zemin hazırlamıştır.

Eşkıyalık Kavramı

Eşkıyalık, XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başlarında Doğu Karadeniz Bölgesi’nde, devlet otoritesinin kırsal alanlarda sınırlı olduğu dönemlerde ortaya çıkan ve bireysel ya da küçük gruplar hâlinde yürütülen silahlı faaliyetleri ifade etmektedir. Bu olgu, çoğu zaman kişisel husumetler, namus algısı, intikam düşüncesi ve yerel toplumsal gerilimler sonucunda şekillenmiştir.

Hekimoğlu İbrahim örneğinde eşkıyalık, planlı bir suç örgütlenmesinden ziyade, yaşanan bir cinayet sonrası can güvenliği endişesiyle dağa çıkma ve bu koşullar altında sürdürülen silahlı bir yaşam biçimi olarak ortaya çıkmıştır. Eşkıyalık faaliyetleri, bölgenin dağlık coğrafyasının sağladığı saklanma imkânları sayesinde uzun süre devam edebilmiş; yerel halkın bir bölümünün koruyucu tutumu, bu sürecin uzamasında etkili olmuştur.

Bu bağlamda eşkıyalık, yalnızca bir asayiş sorunu olarak değil, dönemin toplumsal yapısı, yerel güç ilişkileri ve halkın adalet algısı çerçevesinde şekillenen tarihsel bir olgu olarak değerlendirilmektedir.

Eşkıyalık Faaliyetleri

Dağa çıktıktan sonra Hekimoğlu İbrahim’in Trabzon, Ordu, Fatsa, Ünye, Niksar ve Sivas çevresinde dolaştığı; bu bölgelerde uzun süre yakalanmadan faaliyet gösterdiği belirtilmektedir. Özellikle Gürcü çeteleriyle yaşanan çatışmaların öne çıktığı ve Hekimoğlu’nun bu süreçte bölgede tanınan bir isim hâline geldiği ifade edilmektedir.

Bölgesel Toplumsal Yapı

Hekimoğlu İbrahim’in yaşadığı dönem, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde toplumsal yapının göçler, ekonomik koşullar ve güvenlik sorunları çerçevesinde şekillendiği bir zaman dilimine karşılık gelmektedir. 93 Harbi sonrasında Kafkasya’dan bölgeye yerleştirilen Gürcü muhacirler ile yerli halk arasında arazi kullanımı, geçim kaynakları ve sosyal ilişkiler bağlamında çeşitli anlaşmazlıklar ortaya çıkmıştır. Bu durum, bölgedeki toplumsal huzursuzluğu artırmış ve zaman zaman silahlı çatışmalara varan gerilimlere zemin hazırlamıştır.

Kırsal kesimde devlet otoritesinin sınırlı olması ve dağlık coğrafyanın sağladığı saklanma imkânları, eşkıyalık faaliyetlerinin yaygınlaşmasına elverişli bir ortam oluşturmuştur. Bölge halkının bir bölümü, güvenlik ihtiyacını kendi imkânlarıyla karşılamaya yönelmiş; bu süreçte bazı eşkıya figürleri yerel düzeyde korunmuş ve desteklenmiştir. Bu toplumsal çevrede namus, itibar ve güç kavramlarının belirleyici olduğu; bireysel anlaşmazlıkların kısa sürede toplumsal boyut kazanabildiği görülmektedir. Hekimoğlu İbrahim’in dağa çıkışı ve sonrasında gelişen olaylar, dönemin bölgesel toplumsal yapısı içerisinde şekillenmiştir.

Yöresel ve Kültürel Bağlam

Hekimoğlu Türküsü, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başlarında görülen toplumsal yapı, etnik gerilimler ve asayiş sorunlarıyla yakından ilişkilidir. Bu dönemde Ordu, Fatsa, Ünye ve Niksar çevresinde Kafkasya’dan göç eden Gürcü muhacirlerle yerli Türk ahali arasında çeşitli çatışmalar yaşanmış; bu durum bölgedeki huzur ortamını olumsuz etkilemiştir. Eşkıyalık faaliyetlerinin artmasında bölgenin coğrafi yapısının sağladığı saklanma ve hareket imkânlarının yanı sıra idari ve adli boşlukların da etkili olduğu anlaşılmaktadır. Hekimoğlu İbrahim’in Gürcü muhacirlerle yaşadığı husumet, zamanla bireysel bir anlaşmazlığın ötesine geçerek etnik bir gerilim niteliği kazanmış; bu süreçte Hekimoğlu, Gürcü çetelerinin faaliyetlerinden rahatsız olan yerli Türk ahali tarafından korunmuştur. Türküde yer alan söylemler, bu karşıtlığın halk anlatısındaki yansımasını ortaya koymakta; Hekimoğlu, yörede adalet ve cesaretle özdeşleştirilen bir figür olarak

sunulmaktadır. Bu bağlamda Hekimoğlu Türküsü, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde eşkıyalık olgusunun yalnızca bir asayiş problemi olarak değil, aynı zamanda toplumsal gerilimler, etnik ilişkiler ve halkın adalet algısı çerçevesinde şekillenen kültürel bir anlatı olarak halk müziğine yansıdığını göstermektedir.

Türkünün Hikâyesi

Türküde anlatılan hikâye, Hekimoğlu’nun fakir bir aileden gelmesi, sevdiği kadınla ilgili yaşanan anlaşmazlıklar ve bu olayların Gürcü bir bey ile çatışmaya dönüşmesi etrafında şekillenmektedir. Anlatıya göre Hekimoğlu, kendisine kurulan pusulardan kurtulmuş, ardından dağa çıkarak eşkıyalık yaşamına başlamıştır. Yerel halkın bir bölümü tarafından korunmuş ve desteklenmiş; özellikle Gürcü çetelerine karşı duran bir figür olarak halk belleğinde yer edinmiştir.

Türkü Sözleri

Hekimoğlu dediğin bir küçük uşak

Bir o yandan bir bu yana sırmalı fişek

Hekimoğlu’nun anası o kanlı karı

Eridi kalmadı dağların karı

Hekimoğlu derler benim aslıma

Aynalı martin yaptırdım kendi nefsime

Bohça ağaç dibinde kaymak yedin mi

Hulûsi’yi vuran Hekimoğlu odur dedin mi

Gelme Hulûsi gelme vururum seni

Al kanlar içinde koyarım seni

Evlerinin önü arpa sergisi

Hekimoğlu İbrahim ayva sarısı

Konaklar yaptırdım mermer direkli

Hekimoğlu İbrahim aslan yürekli

Konaklar yaptırdım döşedemedim

Dadyan Arslan ile baş edemedim

Aynalı martinimiz Gürcü seçmesin

Muhacir milleti burdan geçmesin

Ünye Fatsa arası Ordu kuruldu

Hekimoğlu İbrahim o da vuruldu

Sözel Yapı ve Anlatım Özellikleri

Türkü sözleri, Hekimoğlu’nun ağzından kurulmuş bir anlatım izlenimi vermektedir. Tanımlayıcı ifadelerle başlayan türkü, güç ve yiğitlik vurgularıyla sürmekte; ilerleyen bölümlerde sitem ve üzüntü ifadeleri öne çıkmaktadır. “Aynalı martini” ifadesi, hem tarihsel kişilikle hem de anlatının sembolik unsurlarıyla doğrudan ilişkilidir.

Halk Belleğindeki Yeri

Hekimoğlu İbrahim’in ölümünün ardından yakılan bu türkü, sözlü kültür yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılmış ve halk müziği repertuvarına girmiştir. Türkü, tarihsel belgelerde eşkıya olarak tanımlanan bir kişinin, halk belleğinde yiğitlik ve direniş temalarıyla yeniden anlamlandırılmasının bir örneği olarak değerlendirilmektedir.