Henrietta Lacks (doğum adıyla Loretta Pleasant; 1 Ağustos 1920 – 4 Ekim 1951), biyomedikal literatürde laboratuvar ortamında (in vitro) sınırsız bölünebilme yeteneği sergileyen ilk insan hücre hattı olan HeLa’nın kaynağıdır. 1951 yılında Baltimore'daki Johns Hopkins Hastanesi'nde agresif bir serviks kanseri teşhisiyle tedavi gördüğü sırada, kendisinden habersiz ve rızası alınmadan alınan tümör dokusu örnekleri, biyomedikal araştırmalarda standart bir modelin oluşmasını sağlamıştır. HeLa hücreleri, sergiledikleri biyolojik "ölümsüzlük" sayesinde virolojiden genetiğe, onkolojiden farmakolojiye kadar geniş bir yelpazede binlerce bilimsel çalışmanın temelini oluşturmuştur. Bu vaka, aynı zamanda biyoetik, aydınlatılmış onam ve genetik veri mahremiyeti konularında küresel yasal düzenlemelerin gelişiminde temel tarihsel referans noktasıdır.

​Henrietta Lacks’in yaşamı, 20. yüzyıl Amerika’sındaki sosyo-ekonomik değişimlerin ve dönemin tıbbi uygulama standartlarının bir yansımasıdır.

Henrietta Lacks ( Yapay Zeka ile Üretilmiştir)

Henrietta Lacks, 1 Ağustos 1920'de Virjinya, Roanoke'de Eliza ve Johnny Pleasant çiftinin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. 1924 yılında annesinin vefatının ardından babası tarafından Virjinya'nın Clover kasabasındaki akrabalarının yanına gönderilmiştir. Lacks, burada eski bir tütün çiftliğinde yaşayan büyükbabası Tommy Lacks tarafından büyütülmüştür. Çocukluk yıllarını tütün tarlalarında çalışarak geçiren Henrietta, 10 Nisan 1941'de kuzeni David "Day" Lacks ile evlenmiştir.

​II. Dünya Savaşı’nın yarattığı endüstriyel iş gücü ihtiyacı kapsamında çift, 1943 yılında ekonomik fırsatları değerlendirmek amacıyla Maryland, Baltimore’a taşınmıştır. David Lacks çelik işçisi olarak çalışırken, Henrietta beş çocuklarını (Lawrence, Elsie, David, Deborah ve Joseph) büyütmüştür. Lacks ailesinin bu göçü, dönemin "Büyük Göç" (Great Migration) hareketiyle paralellik göstermektedir.

​1951 yılının başlarında Henrietta Lacks, şiddetli vajinal kanama ve abdominal bölgede sertlik şikayetiyle Johns Hopkins Hastanesi’ne başvurmuştur. Jinekolog Dr. Howard Jones tarafından yapılan muayene ve biyopsi sonucunda, Lacks’e oldukça agresif ve hızlı yayılan bir serviks kanseri türü olan epidermoid karsinom teşhisi konulmuştur. Johns Hopkins, o dönemde Afrikalı Amerikalı hastalara sağlık hizmeti sunan sınırlı sayıdaki merkezden biridir.

​Tedavi protokolü olarak, dönemin standart yöntemi olan radyum brakiterapisi uygulanmıştır. 1951 Şubat ayında gerçekleştirilen operasyon sırasında, cerrahlar tarafından hastanın rızası veya bilgisi olmaksızın tümörden iki adet doku örneği alınmıştır. Bu örnekler, laboratuvar ortamında hücre kültürü çalışmaları yürüten Dr. George Gey’e iletilmiştir. Henrietta Lacks, 4 Ekim 1951 tarihinde, 31 yaşındayken vefat etmiş ve Virjinya'da işaretsiz bir mezara defnedilmiştir.

​Dr. George Gey, Lacks’ten alınan örneklerin laboratuvar ortamında, daha önce izole edilen insan hücrelerinin aksine, sürekli ve hızlı bir şekilde çoğaldığını fark etmiştir.

HeLa Hücresi (NIH)

​Çoğu somatik insan hücresi, Hayflick sınırı nedeniyle belirli bir bölünme sayısından sonra yaşlanarak ölmektedir. Ancak HeLa hücreleri, her 24 saatte bir sayıca ikiye katlanmakta ve uygun besiyeri sağlandığında teorik olarak sonsuz kez bölünebilmektedir.

​Bu durum, kanser hücrelerinin telomeraz enzimini aşırı aktif kullanması ve hücre ölüm programının (apoptoz) inaktive olmasıyla biyolojik olarak açıklanmaktadır. HeLa, bilim dünyasına laboratuvar ortamında dondurulabilen, çözülebilen ve standartlaştırılmış deneylerde kullanılabilen ilk "ölümsüz" insan hücresi modelini sunmuştur.

​HeLa hücre hattı, modern tıbbın pek çok başarısında merkezi bir araç olarak görev almıştır:

●​Aşı Geliştirme: 1950'li yıllarda Jonas Salk tarafından geliştirilen çocuk felci (polio) aşısının kitlesel testleri HeLa hücreleri üzerinde gerçekleştirilmiştir.

●​Viroloji: HIV, kızamık, kabakulak ve SARS-CoV-2 (COVID-19) virüslerinin replikasyon döngüleri bu hücre hattı üzerinde incelenmiştir.

​●Onkoloji ve Farmakoloji: Antineoplastik ilaçların sitotoksik etkileri ve radyasyonun DNA üzerindeki etkileri klinik öncesi aşamalarda HeLa üzerinde test edilmiştir.

​●Genetik ve Uzay Araştırmaları: İnsan kromozom sayısının 46 olduğunun netleştirilmesi, gen haritalama ve yerçekimsiz ortamın hücre üzerindeki etkilerinin gözlemlenmesi çalışmaları HeLa hücreleri sayesinde mümkün olmuştur.

​Henrietta Lacks vakası, tıbbi uygulama standartlarının ve hasta haklarının tarihsel gelişiminde bir kırılma noktasıdır.

​Lacks’ten doku alınması sırasında "aydınlatılmış onam" (informed consent) alınmamış olması, dönemin yasal boşluklarını yansıtmaktadır. Lacks ailesi, Henrietta’nın hücrelerinin dünya çapında dağıtıldığından ancak 1970'li yıllarda haberdar olmuştur. Bu durum, ABD'de "Common Rule" gibi hastaların doku örneklerinin kullanımı öncesinde bilgilendirilmesini zorunlu kılan etik protokollerin geliştirilmesini tetiklemiştir.

​2013 yılında HeLa genomunun tamamının yayınlanması, ailenin genetik mahremiyeti konusunda yeni bir tartışma başlatmıştır. Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) ile aile arasında yapılan görüşmeler sonucunda, HeLa genom verilerine erişimi denetleyen ve içerisinde aile üyelerinin de bulunduğu özel bir kurul oluşturulmuştur. Bu uzlaşı, bilimsel şeffaflık ile bireysel mahremiyet arasındaki dengenin korunması adına modern bir protokol olarak kabul edilmektedir.

​Lacks'in hikayesi, bilim yazarı Rebecca Skloot’un "The Immortal Life of Henrietta Lacks" (2010) adlı eseriyle küresel ölçekte tanınmıştır. Eser, 2017 yılında HBO tarafından sinemaya uyarlanmıştır. Ayrıca BBC’nin "The Way of All Flesh" (1997) belgeseli, konunun tarihsel boyutlarını ele alan önemli bir görsel kaynaktır.

​Henrietta Lacks’in mirası, modern tıbbın klinik başarıları ile etik sorumluluklar arasındaki ayrılmaz bağın akademik bir kanıtıdır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Lacks’in bilime katkılarını onurlandırarak, bu vakanın bilim dünyasında adalet ve şeffaflık arayışının sembolü olduğunu vurgulamıştır.