Hermenötik

Hermenötik, beşeri ifadelerin, metinlerin, olguların ve insan eylemlerinin anlama ve yorumlanma süreçlerini mahiyeti ve varsayımlarıyla birlikte inceleyen felsefi disiplindir.^【1】 Kelimenin kökeni, Yunancada "yorumlamak" anlamına gelen hermeneuein fiiline dayanmaktadır ve etimolojik olarak, bir mesajı alıp ileten ve sınırların muhafızı olan Yunan tanrısı Hermes ile ilişkilidir.^【2】 Başlangıçta teoloji alanında kutsal metinlerin yorumlanması amacıyla ortaya çıkan bu disiplin, zamanla edebiyat, sanat, tarih ve sosyal bilimler başta olmak üzere çeşitli entelektüel disiplinlerin temeline yerleşmiştir.^【3】

^{Yunan Tanrısı Hermes'in Kanatlı Sandaleti (}World History Encyclopedia⁾

Modern hermenötiğin kurucusu olarak kabul edilen Friedrich Schleiermacher, yorumlamayı sadece dinî metinlerle sınırlamamış, herhangi bir metni anlamanın temel kurallarını oluşturmayı hedeflemiştir.^【4】 Schleiermacher’in teorisi iki eksene dayanır: İfadenin dilsel yapısını ve kültürünü kapsayan "gramatik anlama" ile yazarın kendine has sübjektif yaratıcılığını kavramayı gerektiren "psikolojik anlama". Bu yaklaşımda yorumcunun amacı, yazarın niyetini sezgisel bir sıçrayışla yeniden ortaya koymaktır.^【5】

Daha sonra Wilhelm Dilthey, hermenötiği doğa bilimlerine karşı kültürel bilimlerin (Geisteswissenschaften) evrensel temeli olarak konumlandırmıştır.^【6】 Doğa bilimlerinin kullandığı nedensellik temelli "açıklama" (Erklärung) yöntemine karşılık, Dilthey kültürel bilimlerin insan eylemlerini kavramasını sağlayan "anlama" (verstehen) yöntemini öne çıkarmıştır.^【7】 Mantıksal pozitivizmin, sosyal bilimleri fizik ve doğa bilimlerinin genel metodolojisine (fizikalizm) eşitleme çabasına karşı hermenötik; maksatlı eylemler sergileyen insan faktörünün ancak yorumlayıcı ve empatiye dayalı bir anlama süreciyle ele alınabileceğini savunarak sosyal bilimler için alternatif bir epistemolojik zemin teşkil etmiştir.^【8】

Yirminci yüzyılda Martin Heidegger ve Hans-Georg Gadamer ile hermenötik, yalnızca metodolojik bir metin analizi olmaktan çıkıp insanın dünyadaki varoluşunun ontolojik bir şartı olarak tanımlanmıştır. Heidegger’e göre insan (Dasein), dünyada halihazırda mevcut beklentiler, faraziyeler ve önceden tecrübeye yansıtılmış kategoriler (ön çatı) ufkunda bulunan hermenötik bir varlıktır.^【9】

^{Raphael'in Atina Okulu Tablosu (}Picryl⁾

Modern felsefi hermenötiğin merkezinde yer alan Gadamer ise, anlama eyleminde gelenek ve ön yargıların aşılması gereken engeller değil, aksine anlamayı mümkün kılan ön şartlar olduğunu ifade etmiştir.^【10】 Felsefi hermenötik, yorumlamayı nesnel (objektif) bir tespitten ziyade, farklı bakış açılarının ve tarihsel konumların diyaloğa girmesiyle oluşan "ufukların kaynaşması" (fusion of horizons) süreci olarak tanımlar.^【11】 Bu noktada fenomenolojiden ayrılarak araştırmacının süreçten tamamen soyutlanmasını imkânsız görür; bilakis ötekiyle (metin, kişi veya olgu) kurulan etkileşim ve diyalog üzerinden dönüşmeyi esas alır.^【12】

Hermenötik geleneğin temel yorumlama mekanizması olan "hermenötik döngü", anlama sürecinin parça ile bütün arasındaki diyalektik ilişkisini ifade eder; metnin belirli bir parçası bütünün bağlamında, bütün ise parçalar üzerinden anlamlandırılır.^【13】 Yorum faaliyeti dilin yapısından ve tarihsellikten bağımsız düşünülemez. Edebi eleştiri ve metin tahlillerinde hermenötik, pozitivist bilim anlayışının aradığı kesin nesnellik iddialarına karşı çıkarak metinlerin doğasındaki çok anlamlılığı güvence altına alır.^【14】 Anlamanın açıklamaya öncelenmesi, metne yönelik sorgulamanın karşılıklı bir konuşma olarak görülmesi, yorumlamanın hiçbir zaman nihayete ermeyen sonlu bir arayış olması ve her türlü yoruma eleştirel bir mesafe ile yaklaşılmasını öngören "şüphe hermenötiği", bu disiplinin temel kurucu ilkeleri arasındadır.^【15】