Hinamatsuri (Bebek Festivali)

Hinamatsuri (ひな祭り), Japonya’da her yıl 3 Mart’ta kutlanan ve kız çocuklarının sağlığı, mutluluğu ve gelişimi için gerçekleştirilen geleneksel bir festivaldir. “Kızlar Günü” ya da “Bebek Günü” olarak da adlandırılır. Festival; özel bebeklerin sergilenmesi, şarkı söylenmesi ve geleneksel yiyeceklerin hazırlanması gibi uygulamaları içerir.

Kutlamalarda sergilenen bebekler, İmparator, İmparatoriçe ve imparatorluk sarayını temsil eden figürlerden oluşur. Aileler bu bebekleri evlerinde belirli bir düzende sergiler ve festival günü bir araya gelerek kız çocuklarının mutluluğu ve sağlıklı büyümesi için dileklerde bulunur.

Kökeni

Hinamatsuri, Japon tarihindeki Heian Dönemi’ne (794–1185) uzanan geleneklerden esinlenmiştir. Bu dönemde ay takvimine göre yılan gününde gerçekleştirilen arınma ritüelleri, yılın geri kalanında iyi şans ve sağlık sağlamak amacıyla uygulanırdı. Tanrılara yiyecek sunma ve dua etme gibi uygulamaların yanı sıra, bebekler de kötü şans, kirlilik ve talihsizlikleri kişinin hayatından uzaklaştırmak için kullanılırdı.

Bu ritüeller kapsamında kâğıttan yapılan bebekler saman teknelere bağlanarak suya bırakılır, böylece kötü şans ve olumsuzlukların uzaklaştırıldığı düşünülürdü. Bu uygulama, hina-nagashi olarak bilinen “bebekleri suya bırakma” geleneğiyle ilişkilidir.^【1】

Heian Dönemi’ne ait bu uygulamaların bazı unsurları Edo Dönemi’nde (1603–1868) yeniden canlandırılmış ve Hinamatsuri kutlamaları bağlamında yeniden yorumlanmıştır.^【2】 Zaman içinde festival değişim ve uyarlamalar geçirmiş olsa da Japon tarihine olan odaklanmasını sürdürmüş ve geleneksel unsurlarını koruyarak günümüze kadar devam etmiştir. Bu kapsamda günümüzde kullanılan Hinamatsuri bebekleri, modern dönemlerde üretilmiş olsalar da yaklaşık bin yıl önceki aristokrat figürlerini tasvir etmektedir.

Kültürel ve Toplumsal Anlamı

Hinamatsuri, kız çocuklarının büyümesini ve sağlıklı gelişimini kutlayan bir festivaldir. Aileler bu günde bir araya gelerek ailedeki kız çocuklarının mutluluğu ve sağlığı için dileklerde bulunur. Kutlamalar, kız çocuklarının çocukluktan yetişkinliğe doğru ilerleyişini onurlandıran bir çerçevede gerçekleştirilir.

Festivalde sergilenen bebekler, İmparator, İmparatoriçe ve imparatorluk sarayını temsil eden figürlerden oluşur. Bu temsil, geleneksel Japon kültüründe hane ile devlet arasındaki yakın ilişkiye işaret eder. Bebekler aracılığıyla imparatorluk sarayının ve aristokrat çevrenin simgesel olarak ev ortamında yeniden kurulması, aile yapısı ile toplumsal düzen arasındaki bağlantıyı görünür kılar.^【3】

Hinamatsuri aynı zamanda yetişkin kadınların emeğine ve aile içindeki rollerine de vurgu yapar. Festival, kız çocuklarının toplumun tam üyeleri hâline gelme sürecini onurlandırırken, kadınların aile ve kültür içindeki konumunu da yansıtır. Bu yönüyle Hinamatsuri, hem bireysel gelişimi hem de geleneksel toplumsal yapıyı konu alan bir kültürel uygulama niteliği taşır.^【4】

Aile İçi Kutlama Gelenekleri

Hinamatsuri kapsamında aileler bir araya gelerek ailedeki kız çocuklarının mutluluğu ve sağlıklı büyümesi için kutlama yapar ve dileklerde bulunur. Bu günün en belirgin uygulamalarından biri, Hinamatsuri bebeklerinin evlerde sergilenmesidir. Çoğu aile bebekleri şubat ayının ortalarında dolaptan çıkarır ve festival sona erdiğinde tekrar kaldırır. Bebeklerin geç kaldırılmasının, kız çocuklarının gelecekteki ilişkilerinde sorun yaşayacağına dair eski bir inanış da bulunmaktadır.^【5】

Kutlamalar sırasında yaygın bir gelenek, her yıl 3 Mart’ta kız çocuğunun bebek sergisinin yanında fotoğrafının çekilmesidir. Bu uygulama genellikle kız çocuğu yirmi yaşına gelene ve resmî olarak yetişkin kabul edilene kadar sürdürülür.

Aileler kutlama günü geleneksel yiyecekler tüketir. Sebze, yumurta ve çiğ deniz ürünleriyle hazırlanan sirke aromalı pirinç yemeği chirashizushi ile berrak istiridye çorbası hamaguri ushio-jiru yaygın olarak tüketilen yemekler arasındadır. Tatlı olarak sakura mochi öne çıkar; ayrıca kraker, kurabiye ve şekerlemeler de tüketilir. Bazı bebek sergilerinde bu yiyeceklerin minyatür kaplar içinde yer aldığı görülür. Aynı zamanda kutlamalarda şarkılar da önemli bir yer tutar. Bu günde en yaygın olarak söylenen şarkı “Ureshii Hina Matsuri”dir. Bu şarkı, festivalin neşeli atmosferini yansıtan bir kutlama unsuru olarak icra edilir.^【6】

Hinamatsuri Bebekleri ve Sergi Düzeni^【7】

Hinamatsuri kapsamında sergilenen bebekler, İmparator ve İmparatoriçe ile saray görevlilerini temsil eden figürlerden oluşur. Dairi-bina olarak da adlandırılan imparatorluk çifti, serginin merkezinde yer alır ve diğer figürler onların saray çevresini temsil edecek biçimde düzenlenir. Bebeklerin çevresine, sarayda sunulabilecek yiyecek, içecek, bitki ve eşyaları temsil eden çeşitli nesneler yerleştirilir.

Hinamatsuri bebekleri farklı biçimlerde düzenlenebilse de geleneksel sergiler genellikle basamaklı bir yapı üzerinde oluşturulur. Bu sergiler çoğunlukla beş ya da yedi katlıdır. Kat sayısı değişse de imparatorluk çifti her zaman en üst sıraya yerleştirilir. İmparator ve İmparatoriçe, altın renkli katlanır bir paravanın önünde oturur. Aralarına şeftali dalları yerleştirilmiş vazolar konur ve her iki uçta kâğıt fenerli lambalar bulunur.

İkinci katta imparatoriçeye hizmet eden saray nedimeleri yer alır. Bu figürler imparatoriçeye eşlik eden yüksek statülü kadınları temsil eder. Nedimelerin arasında tatlıların bulunduğu küçük masalar yerleştirilir. Üçüncü kat, beş saray müzisyenine ayrılmıştır. Bu müzisyenler genellikle belirli bir sıraya göre düzenlenir: taiko (bagetli davul), otsuzumi (büyük davul), kotsuzumi (küçük davul), fue (flüt) ve sensu (yelpaze) tutan bir şarkıcı.

Dördüncü katta sol ve sağ bakanlar yer alır. Sol bakan yaşlı olup sağ tarafa, sağ bakan ise daha genç olup sol tarafa yerleştirilir. Bu figürlerin arasında kapaklı kaseler ve elmas biçimli pirinç kekleri bulunan masalar bulunur. Beşinci katta sağ tarafta mandalina ağacı, sol tarafta şeftali ağacı yer alır. Bu ağaçların arasında, sarhoş hizmetkârları temsil eden üç figür bulunur. Bu figürler farklı duygusal durumları yansıtır: biri üzgün, biri öfkeli ve biri mutludur.

Hinamatsuri Bebeklerinin Tarihsel Gelişimi ve Türleri

Hinamatsuri bebekleri zaman içinde farklı biçim ve stiller geliştirmiştir. İlk örnekler ayakta duran bebekler olarak bilinen Tachi-bina türüdür. Bu bebekler Edo Dönemi’nden (1603–1868) önce ortaya çıkmış, ancak Hinamatsuri’nin erken kutlamalarında benimsenmiştir. Gövdeleri kâğıt ya da ahşaptan yapılmış tüp biçimindedir ve genellikle boyanmış ya da tekstille kaplanmıştır. Çam ağacı ve turna gibi uzun ömür sembolleri bu bebeklerin görsel özellikleri arasında yer almıştır. Basit formları, Hina-nagashi olarak bilinen ve kâğıt bebeklerin saman teknelere bağlanarak nehre bırakıldığı uygulamayla ilişkilidir.^【8】

Oturur pozisyondaki en eski bebek türü Kanei-bina stilidir. Bu stil, Edo Dönemi’nin başlarında, Kanei Dönemi’nde (1624–1644) ortaya çıkmıştır. Önceki kâğıt bebeklere göre daha karmaşık bir yapıya sahiptir. Gövde daha gerçekçi biçimde tasarlanmış, kıyafetlere daha fazla özen gösterilmiştir. Giysiler genellikle altın ve gümüş iplikle işlenmiş ipek saten dokuma (shuchin) kumaştan yapılmıştır.^【9】

Muromachi-bina stilinde bebeklerin saçları daha gerçekçi biçimde tasvir edilmiştir. İpek saç kullanımı, farklı saç modellerinin gösterilmesine imkân sağlamıştır. Bu bebekler Edo Dönemi’nde üretilmiş olmakla birlikte, Muromachi Dönemi’nin (1336–1568) tarihsel saç biçimlerini ve kıyafetlerini yansıtmıştır.^【10】

18. yüzyıl ortalarına gelindiğinde Hinamatsuri bebekleri daha gösterişli hâle gelmiştir. Kyoho-bina, adını ilk kez ortaya çıktığı Kyoho Dönemi’nden (1716–1735) alır. Bu stil özellikle tüccarlar arasında yaygınlaşmıştır. Bebeklerin kıyafetleri, Heian Dönemi’ndeki imparator ve imparatoriçenin sarayda ne giymiş olabileceğine dair tarihsel tasavvurları yansıtan ayrıntılı ve gösterişli kostümlerden oluşur.^【11】

Kyoto’da çalışan bebek ustası Okada Jirozaemon tarafından geliştirilen Jirozaemon-bina stilinde figürlerin elleri gevşek biçimde katlanmış ya da dizler üzerine yerleştirilmiştir. Ayaklar daha gerçekçi biçimde betimlenmiştir. Bu stil, sonraki bebek türlerini etkilemiştir. Giysileri aşırı süslü değildir; Heian Dönemi tarzı ile 18. yüzyıl saray kıyafetlerinin daha sade biçimini birleştirir.^【12】

Yusoku-bina stili 18. yüzyıl ortalarında ortaya çıkmış ve yönetici elit arasında yaygınlaşmıştır. Adını Heian Dönemi’ne ait aristokrat davranış ve görgü kurallarını içeren bir el kitabından alır. Bu stilin bebekleri, imparatorluk elitinin zarafetini ve kıyafet kurallarını yansıtacak biçimde ayrıntılı ve gösterişli kıyafetlerle hazırlanmıştır.^【13】

Edo’da (Tokyo) çalışan Hara Shugetsu tarafından Meiwa Dönemi’nde (1764–1772) geliştirilen Kokin-bina stili, adını Heian Dönemi şiir antolojisi Kokinshu’dan alır. Bu stil önceki bebek türlerinden unsurlar taşır. İmparator genellikle Yusoku-bina stilini andıran sade siyah bir ho (siyah saray kıayfeti türü) giyer. İmparatoriçe ise Kyoho-bina stiline benzer biçimde, Heian Dönemi’ne ait on iki katlı junihitoe (on iki katlı saray kıyafeti) kıyafeti ve mitolojik anka kuşu biçimli bir taç takar.^【14】

Kokin-bina stilinde üretim yöntemi de farklılaşmıştır. Özenle şekillendirilen başlar Edo’daki atölyelerde yapılmış, daha sade gövdeler Kyoto’da üretilmiştir. Başlarda cam göz kullanımı gibi yenilikler uygulanmış; tamamlanan başlar boyanmak, gövdeyle birleştirilmek ve giydirilmek üzere Kyoto’ya gönderilmiştir. Bu üretim yöntemi artan talebi karşılamayı sağlamıştır. Kokin-bina stili zamanla önceki stillerin yerini almış ve günümüzde en yaygın bebek türü hâline gelmiştir.^【15】