Hindistan'da Şahi Camii'nin Kısmi Yıkımı ve Protestolar (Eylül, 2026)

Hindistan'da Şahi Camii'nin kısmi yıkımı ve protestolar, Eylül 2026'da Madhya Pradeş eyaletinin Ujjain kentinde, yaklaşık 600 yıllık olduğu belirtilen Şahi Camii'nin bir bölümünün 2028 Simhastha Kumbh Mela öncesinde yürütülen yol genişletme çalışmaları gerekçe gösterilerek yıkılmasına karşı başlayan gösteriler ve bunlara eşlik eden güvenlik olaylarıdır.

Ujjain Belediyesi, yolun genişletilmesini trafik ve hac organizasyonunun ihtiyaçlarıyla gerekçelendirirken, cami cemaati ve bazı Müslüman kuruluşlar tarihî ibadethanenin korunmasını talep etmiştir. Cami çevresinde başlayan protestolarda göstericiler ile polis arasında çatışmalar yaşanmış; polis göz yaşartıcı gaz ve cop kullanmıştır. Caminin tamamen yıkılmasından endişe eden cami komitesi, üzerinde uzlaşılan bölümün bir kısmını kendi imkânlarıyla kaldırmış, daha sonra minarenin bir bölümü de yetkililer tarafından zorla sökülmüştür.

Şahi Camii, Hindistan'ın orta kesimindeki Madhya Pradeş eyaletinin Ujjain kentinde, Chhatri Chowk bölgesinde bulunan tarihî bir camidir. Yapının yaklaşık 600 yıllık olduğu belirtilmekte ve geçmişi Babür İmparatorluğu öncesindeki döneme dayandırılmaktadır. Bazı kaynaklarda caminin 1390 dolaylarında Malva Sultanlığı döneminde inşa edildiği aktarılmaktadır; ancak yapının kesin inşa tarihine ilişkin bilgiler kaynaklar arasında farklılık göstermektedir.

Caminin bir bölümünün kaldırılması, Ujjain'de 2028'de düzenlenecek Simhastha Kumbh Mela öncesinde yürütülen yol genişletme çalışmaları kapsamında gündeme gelmiştir. Yerel yönetim, Hindu hac etkinliği sırasında kente gelecek kalabalıkların ulaşımının sağlanması amacıyla bölgedeki yolun genişletilmesinin gerekli olduğunu belirtmiştir.

Ujjain Belediyesi tarafından camiye yaklaşık iki ay öncesinden bildirimde bulunulmuş ve yol güzergâhında kalan bölümün yıkılması istenmiştir. Caminin yıkımının durdurulması amacıyla yapılan hukuki başvuru ise yerel yüksek mahkeme tarafından reddedilmiştir. Mahkemenin kararında 2028'deki hac etkinliği sırasında trafik yönetimi için ek alana ihtiyaç duyulması gerekçeler arasında gösterilmiştir.

Yıkım kararına karşı başlayan itirazların ardından cami yönetimi ile yerel yetkililer arasında görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler sonucunda, başlangıçta talep edilen 2 metreden fazla alan yerine, caminin yol tarafındaki yaklaşık 1 metrelik bölümünün kaldırılması konusunda anlaşmaya varılmıştır.

Cami komitesi, ibadet alanının dışında kalan bazı bölümlerin kendi üyeleri tarafından sökülmesini kabul etmiştir. Böylece yapının daha geniş bir bölümünün iş makineleriyle yıkılmasının önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Onlarca Müslüman, çekiç ve demir çubuklar kullanarak caminin yol tarafındaki platformunun bir bölümünü kendileri kaldırmıştır.

Daha sonra caminin minaresinin bir bölümü de yetkililer tarafından cebren kaldırılmıştır. Caminin çevresi güvenlik güçleri tarafından kapatılmış ve bölgede geniş güvenlik önlemleri alınmıştır.

Yıkım çalışmalarına karşı protestolar 27-28 Eylül 2026'da yoğunlaşmıştır. Caminin tamamen yıkılabileceğinden endişe eden yüzlerce Müslüman, Şahi Camii'nin çevresinde toplanmış ve gece boyunca bölgede kalmıştır. Gösterilerin büyümesinin ardından Chhatri Chowk çevresine güvenlik güçleri sevk edilmiştir.

28 Eylül sabahı göstericiler ile güvenlik güçleri arasında çatışmalar meydana gelmiştir. Polis göz yaşartıcı gaz ve cop kullanırken, bazı göstericilerin polise taş attığı bildirilmiştir. Olaylarda en az 12 kişinin yaralandığı ve çok sayıda kişinin gözaltına alındığı aktarılmıştır.

Madhya Pradeş polisi, gösterilerin büyümesinde caminin tamamının yıkılacağını gösterdiği ileri sürülen yapay zekâ üretimi görüntülerin ve sosyal medya paylaşımlarının etkili olduğunu savunmuştur. Yerel yönetim ise işlemin caminin tamamına değil, yol genişletme güzergâhında kalan bölümüne yönelik olduğunu belirtmiştir.

Ujjain'deki olayların ardından protestolar Yeni Delhi'ye de taşınmıştır. Hindistan Müslümanları İzleme Komitesi tarafından düzenlenen gösteriye Müslüman milletvekilleri ve dinî liderler de katılmıştır. Protestocular, Şahi Camii'ndeki uygulamayı Hindistan'daki camiler ve diğer Müslüman ibadethanelerine ilişkin daha geniş bir hukuki ve siyasi tartışmanın parçası olarak değerlendirmiştir.

Cemaat-i İslami Hind Başkanı Syed Sadatullah Hussaini, tartışmanın tek bir camiyle sınırlı olmadığını savunarak ibadethaneler hakkındaki işlemlerde hukuki ve anayasal güvencelerin uygulanması gerektiğini belirtmiştir.

Şahi Camii olayı, Hindistan'da Müslüman ibadethanelerinin statüsü konusunda uzun süredir devam eden anlaşmazlıklarla birlikte değerlendirilmiştir. Bu tartışmaların en önemli örneklerinden biri Babri Camii olmuştur. Ayodhya'da 16. yüzyılda inşa edilen cami, Hindu grupların yapının Hindu tanrısı Rama'nın doğum yeri olduğuna ilişkin iddiaları etrafında yıllarca süren siyasi ve dinî tartışmaların ardından 6 Aralık 1992'de Hindu milliyetçisi bir kalabalık tarafından yıkılmıştır. Ardından meydana gelen toplumsal şiddet olaylarında 2 binden fazla kişi hayatını kaybetmiştir.

Hindistan Yüksek Mahkemesi 2019'daki nihai kararında Babri Camii'nin yıkılmasının hukuka aykırı olduğunu belirtmiş, ancak ihtilaflı arazinin Rama Tapınağı'nın inşa edilmesi amacıyla Hindu tarafına verilmesine hükmetmiştir. Tapınak Ocak 2024'te Başbakan Narendra Modi'nin katıldığı törenle açılmıştır.

Varanasi'deki Gyanvapi Camii, Hindu grupların yapının daha önce aynı yerde bulunan bir Şiva tapınağının üzerine inşa edildiğine ilişkin iddiaları nedeniyle hukuki uyuşmazlığın konusu olmuştur. Mayıs 2022'de Hindistan Yüksek Mahkemesi'nin arkeolojik incelemeye izin vermesinin ardından camide araştırmalar gerçekleştirilmiştir.

İncelemelerde bulunduğu belirtilen bir yapının Hindu tarafınca Şiva'yı temsil eden bir şivalinga olduğu ileri sürülürken, cami yönetimi söz konusu yapının bir çeşmenin parçası olduğunu savunmuştur. Gyanvapi Camii'ne ilişkin davalar sonraki yıllarda da devam etmiştir.

Uttar Pradeş eyaletinin Sambhal kentindeki 16. yüzyıldan kalma Şahi Cuma Camii de benzer bir hukuki uyuşmazlığın merkezinde yer almıştır. Hindu başvuru sahipleri, caminin 1526'da yıkılmış bir Hari Har Tapınağı'nın üzerine inşa edildiğini ileri sürmüş; yerel mahkeme 19 Kasım 2024'te camide inceleme yapılmasına karar vermiştir. Müslüman taraf ise bu iddiaya itiraz etmiştir.

24 Kasım 2024'te gerçekleştirilen ikinci inceleme sırasında cami çevresinde çıkan çatışmalarda beş kişi hayatını kaybetmiş, en az 20 polis yaralanmıştır. Ölümlerin nasıl gerçekleştiği konusunda tarafların açıklamaları farklılık göstermiştir. Yerel yetkililer otopsi bulgularının kurbanların yerel üretim silahlardan çıkan mermilerle öldüğünü gösterdiğini belirtirken, bazı aileler ölümlerin polis ateşinden kaynaklandığını ileri sürmüştür.

Delhi'deki tarihî Akhoondji Camii, Ocak 2024'te Delhi Kalkınma Otoritesi tarafından yıkılmıştır. Kaynaklarda yaklaşık 600 yıllık olduğu belirtilen caminin yıkılması, tarihî Müslüman yapılarına yönelik uygulamalar hakkındaki tartışmalarda öne çıkan örneklerden biri olmuştur. Bu olay, 2022-2024 döneminde Müslümanlara ait ev, iş yeri ve ibadethanelerin yıkılmasına ilişkin daha geniş tartışmanın parçası olarak ele alınmıştır.

Son yıllarda Mathura'daki Şahi İdgah Camii ile Rajasthan'daki Ajmer Şerif Dergâhı da Hindu grupların tarihî Hindu tapınaklarının bu yapıların bulunduğu alanlarda yer aldığı yönündeki iddiaları nedeniyle hukuki başvuruların konusu olmuştur. Ajmer'de bir mahkeme Kasım 2024'te Hindu Sena Başkanı Vishnu Gupta'nın dergâhın bulunduğu yerde daha önce Şiva'ya adanmış bir Hindu tapınağı bulunduğu iddiasıyla yaptığı başvuruyu kabul ederek ilgili kurumlara bildirim göndermiştir. Bu iddialara Müslüman kuruluşlar ile bazı tarihçiler ve hukukçular tarafından itiraz edilmiştir.

Hindistan'daki bu uyuşmazlıkların temel hukuki düzenlemelerinden biri 1991 tarihli Places of Worship (Special Provisions) Act olmuştur. Kanun, Ayodhya'daki Babri Camii uyuşmazlığı istisna olmak üzere, ülkedeki ibadethanelerin dinî niteliğinin 15 Ağustos 1947'deki statülerine göre korunmasını öngörmüştür.

Bununla birlikte mahkemelerin tarihî yapıların geçmişine ilişkin incelemelere hangi koşullarda izin verebileceği tartışma konusu olmaya devam etmiştir. Gyanvapi ve Sambhal davaları, bu kanunun kapsamı ile tarihî ibadethaneler hakkında arkeolojik veya adli inceleme yapılmasının sınırlarına ilişkin hukuki tartışmaları yeniden gündeme getirmiştir.

Narendra Modi liderliğindeki Bharatiya Janata Partisi'nin (BJP) 2014'te iktidara gelmesinden sonraki dönemde Müslümanlara ait camiler, medreseler, türbeler, evler ve iş yerlerinin yıkılması, Hindistan'da insan hakları ve din özgürlüğüne ilişkin tartışmaların konularından biri olmuştur. BJP ve BJP yönetimindeki eyalet hükümetleri bu işlemlerin önemli bölümünü kaçak yapılaşma, imar düzenlemeleri, yol genişletme veya kamu düzeni gibi gerekçelerle açıklarken; insan hakları kuruluşları ve Müslüman örgütler bazı uygulamaların Müslümanları orantısız biçimde hedef aldığını savunmuştur. Şahi Camii olayında da yerel yönetim işlemi 2028 Simhastha için yürütülen yol genişletme projesiyle gerekçelendirmiştir.

Uluslararası Af Örgütü'nün 2024'te yayımladığı araştırmada, Nisan-Haziran 2022 arasında Assam, Delhi, Gujarat, Madhya Pradeş ve Uttar Pradeş'te 128 mülkün yıkılması incelenmiş ve bu işlemlerin en az 617 kişiyi etkilediği belirtilmiştir.^【1】 Örgüt, incelenen uygulamaları Müslümanlara yönelik “cezalandırıcı yıkımlar” olarak nitelendirmiş ve bunların zorla tahliye ile kolektif cezalandırma oluşturduğu görüşünü açıklamıştır.

Ujjain'deki Şahi Camii'nin kısmen kaldırılması da bu nedenle yalnızca yerel bir yol genişletme uyuşmazlığı olarak değil, Hindistan'daki Müslüman ibadethanelerinin korunması, tarihî dinî yapıların hukuki statüsü, kentsel dönüşüm uygulamaları ve dinî azınlıkların hakları hakkındaki daha geniş tartışmanın bir parçası hâline gelmiştir.