Hint Gavyali (Gavialis Gangeticus)

Hint gavyali Gavialis gangeticus, Sürüngenler Reptilia sınıfının Timsahlar Crocodylia takımına bağlı Gavialidae familyasının yaşayan tek temsilcisidir. Bilimsel olarak ilk kez 1789 yılında Gmelin tarafından tanımlanan bu tür; "balık yiyen timsah", "uzun burunlu timsah" veya sadece "gavial" olarak da adlandırılmaktadır. Hint alt kıtasına endemik olan gavyal, diğer timsah türlerinden son derece uzun ve ince ağız yapısıyla belirgin bir biçimde ayrılır. Morfolojik olarak Family Gavialidae’nin yaşayan tek üyesi kabul edilmekle birlikte, son moleküler çalışmalar Tomistoma schlegelii sahte gavyal türünün de bu aileye ait olabileceğine dair veriler sunmaktadır.

Hint gavyali, dünyanın en büyük timsah türlerinden biridir ve belirgin bir cinsel dimorfizm sergiler. Yetişkin erkekler genellikle 5 ila 6 metre uzunluğa ulaşırken, nadir durumlarda 6,5 metreye kadar çıkabilirler; dişiler ise daha küçük olup yaklaşık 4 metre uzunluğa erişirler. Yetişkinlerin vücut ağırlığı ortalama 160 kg civarındadır.^【1】 Fiziksel görünüm açısından yetişkin bireylerin üst kısımları koyu kahverengi veya yeşilimsi kahverengi iken, alt kısımları sarımsı beyazdan beyaza kadar değişen bir tona sahiptir. Genç bireylerin vücut ve kuyruklarında bulunan koyu renkli bantlar, olgunluk döneminde kaybolma eğilimi gösterir. Çenelerinde balık yakalamak için özelleşmiş 106 ila 110 arasında jilet keskinliğinde diş bulunur. Erkek bireylerin burun ucunda "ghara" adı verilen ve Hintçede toprak kap anlamına gelen kıkırdaksı, yumru şeklinde bir yapı bulunur; bu organ kur yapma sırasında görsel bir uyarıcı, ses rezonatörü ve su altında kabarcık üretme aracı olarak işlev görür. Gavyallerin bacak kasları gövdelerini yerden kaldıracak kadar güçlü değildir, bu nedenle karada karınları üzerinde kayarak hareket ederler ve bu durum onları sucul yaşama en bağımlı timsah türlerinden biri yapar.

^{Hint Gavyali} (Pixabay)

Tarihsel olarak Hint alt kıtasının kuzeyindeki İndus, Ganj, Mahanadi ve Brahmaputra nehir sistemlerinde geniş bir dağılım gösteren tür, günümüzde bu alanların yaklaşık %95'inden temizlenmiştir. Mevcut popülasyonlar Hindistan ve Nepal'deki Chambal, Girwa, Rapti ve Gandak gibi belirli nehir sistemlerinde izole gruplar halinde varlığını sürdürmektedir; Pakistan, Butan, Myanmar ve Bangladeş'te ise neslinin tükendiği kabul edilmektedir. Gavyaller, özellikle derin havuzları olan, hızlı akıntılı ve berrak tatlı su nehirlerinde yaşarlar. Karada hareket kabiliyetleri sınırlı olduğu için sudan genellikle sadece güneşlenmek ve kum bankalarına yuva yapmak amacıyla çıkarlar. Özellikle kış aylarında termoregülasyon için nehir ortasındaki kumulları tercih ederken, genç bireyler daha sakin ve durgun yan kolları veya küçük dereleri kullanabilmektedir.

^{Hint Gavyali Yaşam Alanı} (Pixabay)

Hint gavyalinin beslenme rejimi bireyin yaşına ve büyüklüğüne bağlı olarak farklılık gösterir. Yavru bireyler böcekler, kabuklular ve kurbağalar gibi küçük hayvanlarla beslenirken ağız yapısının incelip uzadığı yetişkinlik döneminde neredeyse tamamen balık odaklı bir diyete geçerler. Avlarını yakalamak için üç ana strateji kullanırlar: su altında hareketsiz kalarak avın yaklaşmasını bekleme pusu, pullarındaki duyusal organlar sayesinde sudaki titreşimleri algılama ve ince çenelerinin sağladığı düşük su direnci sayesinde su altında gerçekleştirilen hızlı saldırılar. Dişlerinin ve çene yapısının büyük memelilere saldırmak için uygun olmaması nedeniyle insanlar için tehlikeli bir tür olarak kabul edilmezler.

Gavyaller yılda bir kez, genellikle Kasım ile Şubat ayları arasındaki kurak mevsimde ürerler. Erkekler, burunlarındaki ghara organı aracılığıyla çıkardıkları vızıltı sesleri, su yüzeyine çene çarpma ve su altında kabarcık çıkarma gibi davranışlarla kur yaparlar. Dişiler, Mart ve Mayıs ayları arasında nehir kıyısındaki dik kum bankalarına yaklaşık 50 cm derinliğinde yuvalar kazarak 28 ile 60 arasında büyük boyutlu yumurta bırakırlar. Yumurtaların cinsiyeti, kuluçka dönemindeki sıcaklığa göre belirlenir. Yaklaşık 60-80 günlük kuluçka süresinin ardından çıkan yavrular yaklaşık 18 cm uzunluğundadır. Dişiler yuvalarını korur ve yavruların yumurtadan çıkışına yardımcı olurlar; yavrular birkaç hafta boyunca ebeveyn koruması altında kalarak büyük gruplar halinde bir arada tutulurlar. Dişiler yaklaşık 8 yaşında, erkekler ise 15 yaşında cinsel olgunluğa erişirler.^【2】

^{Hint Gavyali ve Yavrusu}(Pixabay)

Hint gavyali, IUCN Kırmızı Listesi'nde "Kritik Derecede Tehlike Altında" kategorisinde yer almaktadır. Popülasyonun 1940'lardan bu yana %80'den fazla azaldığı ve günümüzde doğada 300 ile 900 arasında yetişkin bireyin kaldığı tahmin edilmektedir. Türün karşı karşıya olduğu başlıca tehditler; baraj ve set inşaatları nedeniyle nehir ekosistemlerinin parçalanması, tarım ve sanayi için su çekilmesi, nehir kıyılarındaki kum madenciliği faaliyetleri ve balıkçı ağlarına kazara takılarak boğulmadır. Ayrıca yumurtaların gıda veya tıbbi amaçlarla toplanması ve erkeklerin ghara organı için avlanması popülasyon üzerindeki baskıyı artırmaktadır. Koruma çabaları kapsamında, yabani yuvalardan toplanan yumurtaların yapay ortamda kuluçkalanmasını ve yavruların doğaya salınmasını içeren "başlangıç desteği head-starting" programları uygulanmaktadır. Hindistan'daki National Chambal Sanctuary, dünya genelindeki gavyal popülasyonunun %77'sine ev sahipliği yaparak türün hayatta kalması için kritik sığınak konumundadır.