Horasan (İlçe)

Horasan ilçesi, Türkiye Cumhuriyeti'nin Erzurum ilinin doğusunda yer alır. İlçe, Kars-Erzurum karayolu ve demiryolu güzergâhı üzerinde, Aras Nehri kıyısında konumlanmıştır. Tarihi M.Ö. 4. binyıla kadar uzanan Horasan, Doğu ile Batı arasındaki tarihi İpek Yolu üzerinde yer alır ve ulaşım yollarının kesişim noktasında bulunur. Farklı medeniyetlere ev sahipliği yapması nedeniyle tarihsel ve kültürel olarak çok katmanlı bir yerleşimdir.

^{Horasan (Kaynak:} horasan kaymakamlığı⁾

Horasan ve çevresi, tarih boyunca çeşitli toplulukların göç yolları üzerinde bulunmuştur. Bölge; Asurlular, Persler, Romalılar, Selçuklular ve Osmanlılar gibi pek çok devletin egemenliği altına girmiştir. M.Ö. 4. binyıldan itibaren yerleşim görmüş; Roma, Asur, Urartu, Med ve Pers devletlerinin akınlarına maruz kalmıştır. M.S. döneminde ise Sasani, Arap ve Bizans yönetiminde bulunmuştur.

1071 Malazgirt Muharebesi sonrasında Selçuklu Devleti'nin Bizans, Gürcü ve Ermeni krallıkları karşısında kazandığı üstünlük, Doğu Anadolu'daki Türk varlığının başlangıcı olmuştur. Bu süreçte İran’ın Horasan bölgesinden gelen Türk toplulukları, o zamanki adı Üskühat olan yerleşim yerine “Horasan” adını vererek yerleşmiştir.

1514 Çaldıran Seferi ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu Erzurum ve çevresinde hâkimiyet kurmuş, Horasan bu dönemde Erzurum Sancağı’na bağlı Pasinler Kazası’nın bir nahiyesi hâline gelmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Osmanlı ordusu bazı başarılar elde etse de, Horasan-Köprüköy-Pasinler hattı Rus işgaline uğramış, ardından ordu Erzurum’a çekilmiştir.

1917 Rus Devrimi’nin ardından çekilen Rus güçlerinin ardından Ermeni birliklerinin kontrolü ele geçirmesi üzerine, Türk ordusu Kazım Karabekir Paşa komutasında 12 Mart 1918’de Erzurum’u, 25 Mart 1918’de ise Horasan’ı geri almıştır. Cumhuriyet döneminde Pasinler’e bağlı Zanzak (Akçataş) nahiyesinin bir köyü olan Horasan, 1940’ta nahiye merkezi olmuş, 1953 yılında ise ilçe statüsü kazanmıştır.

Horasan, aynı zamanda Ahmet Yesevi öğretisini Anadolu’da sürdüren sufi geleneklerin etkili olduğu yerleşimlerden biri olarak öne çıkar. Anadolu’ya yayılan birçok sufinin bu bölgede yaşam sürdüğü bilinmektedir.

Horasan, Erzurum’un doğusunda, Kars-Ağrı karayolu ayrımında yer alır. Doğuda Sarıkamış, güneydoğuda Eleşkirt, güneyde Karayazı, batıda Köprüköy, kuzeyde Narman ilçeleriyle komşudur. Yüzölçümü 1.662 km², rakımı 1.650 metredir. İlçenin topografyası Aras Nehri boyunca uzanan geniş düzlüklerden ve hafif eğimli sırtlardan oluşur. Zars Çayı ve Serküllü Çayı da ilçe sınırlarından geçer. Jeopolitik konumu, Erzurum’un Kars, Ağrı ve Ardahan bağlantıları açısından geçiş noktası niteliği taşır.

İlçede karasal iklim hâkimdir. Kışlar uzun ve sert geçerken, yaz mevsimi kısa sürelidir. İlkbahar aylarında bazı bölgelerde yağış miktarı yüksektir.

2024 TÜİK verilerine göre Horasan ilçesinin nüfusu 35.642 kişidir. Bu nüfusun %50,91’i erkek (18.145 kişi), %49,09’u kadındır (17.497 kişi). 2017 yılında 39.467 olan ilçe nüfusunda 2024 yılı itibarıyla düşüş gözlemlenmiştir.

Horasan ekonomisi ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılığa dayanır. Tarımsal faaliyetlerde Aras Nehri'nin sulama olanakları önemli rol oynar. Buğday başta olmak üzere çeşitli tarım ürünleri yetiştirilir. Hayvancılık faaliyetleri kırsal yerleşimlerde daha yaygındır.

Horasan, Erenler kültürüyle ilişkilendirilen ve Doğu Anadolu’nun kültürel yapısını yansıtan bir yerleşimdir. 1983 depremiyle bazı yapılar zarar görse de, bölgede geçmişten günümüze ulaşan birçok ziyaret yeri bulunmaktadır.

^{Hızırilyas Kaplıcaları (Kaynak:} horasan kaymakamlığı⁾

• Ziyaret Yerleri: Güreşken Baba, Hasan Dede, Horasan Baba, Huykesen Baba, Karaşeyh, Kuzuçam Baba, Eskici Baba, Sanamer-Hacı Ahmet Baba, Veli Baba, Postlu Baba, Şeyh Ocağı, Kubbeli
• Urartu Kitabesi: Yazılıtaş köyü yakınlarında, Urartu Kralı Menua'nın seferini anlatan yazıt
• Akarsular: Aras Nehri, Zars Çayı, Serküllü Çayı
• Hızırilyas Kaplıcaları

Horasan mutfağı, Erzurum yöresinin genel mutfak kültürünü yansıtır. Cağ kebabı, su böreği, ayran aşı ve lor dolması gibi yemekler ilçede de yaygın olarak tüketilmektedir.

^{Cağ kebabı (Kaynak:} kültür ve turizim bakanlığı⁾