Hürrem Sultan Hamamı

Hürrem Sultan Hamamı, İstanbul’un tarihî yarımadasında, Sultanahmet Meydanı’nda yer alan ve Osmanlı mimarisinin klasik döneminde inşa edilmiş çifte hamam yapılarından biridir. Yapı, Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi Haseki Hürrem Sultan tarafından, 1556-1557 yıllarında Mimar Sinan’a yaptırılmıştır. Hamam, Ayasofya ile Sultanahmet Camii arasında, Bizans dönemine ait Zeuxippus Hamamları’nın bulunduğu bölgenin yakınında inşa edilmiştir.

Hürrem Sultan Hamamı (İBB Kültürel Miras)

Tarihi

Hamamın inşa tarihi, girişte yer alan kitabenin ebced hesabına göre 1556-1557 yılları olarak belirlenmiştir. Mimar Sinan tarafından inşa edildiği, Sinan’ın eserlerini listeleyen Tezkiretü’l-Bünyan ve Tezkiretü’l-Ebniye adlı eserlerde de kayıt altına alınmıştır. Süleymaniye Camii ile eş zamanlı olarak inşa edilen yapı, Hürrem Sultan’ın kurduğu hayır eserlerine gelir sağlamak amacıyla yapılmıştır. Herhangi bir vakfiyeye dair belge bulunmasa da Osmanlı’da hamamların vakıf yapıları olarak gelir amaçlı kullanıldığı bilinmektedir.

Mimari Özellikler ve Plan Düzeni

Hürrem Sultan Hamamı, Osmanlı hamam mimarisi içinde plan ve uygulama bakımından özgün bir yere sahiptir. Kadınlar ve erkekler bölümlerinin simetrik şekilde aynı aks üzerinde ve ters yönde yerleştirilmesi, 75 metre uzunluğundaki yapının ayırt edici mimari düzenini oluşturur. Bu sıra dışı yerleşim planının, dönemin çifte hamam mimarisinde alışılmış olan yan yana yerleşim biçiminin dışında olduğu görülmektedir.

Her iki bölümün girişinde, sekizgen kasnaklara oturan büyük kubbeler yer alır. Bu alanlar soyunmalık ve soğukluk işlevi görürken, aks boyunca ilerledikçe sıcaklık ve ılıklık bölümlerine geçilir. Sıcaklık bölümleri, merkezde sekizgen göbek taşı, çevresinde dört eyvan ve köşelerde halvet hücreleri içeren yıldızvari plan tipine sahiptir. Göbek taşı çevresindeki zemin süslemeleri, siyah, beyaz, mavi ve kırmızı renkli mermerlerle yapılmış yıldız ve geometrik desenlerle dikkat çeker.

Kadınlar ve erkekler kısmının soyunmalık bölümleri, 22 metreye ulaşan yükseklikleri ve ortalarındaki fıskiyeli havuzları ile hamama abidevi bir görünüm kazandırır. Kadınlar bölümüne yapının batı cephesinden, merdivenlerle inilen bir yol üzerinden ulaşılırken; erkekler kısmının girişi, Ayasofya’ya bakan kuzeydoğu cephesindedir. Bu cephede, beş sivri kemerli revak ve baklava dilimli başlıklara sahip altı mermer sütun yer alır. Revaktaki orta kemer daha geniş tutulmuş, üzeri kubbeyle örtülmüştür.

Hamamın cephelerinde taş ve tuğla almaşık sistem kullanılmış, köşe birleşimlerinde blok kesme taşlar tercih edilmiştir. Ilıklık ve sıcaklık bölümlerinin duvarları sıva ile kaplanmıştır. Güney yönünde külhan ve su deposu gibi yardımcı birimler konumlanmıştır.

İşlevsel Değişim ve Restorasyonlar

Hamam, 1910 yılına kadar aktif olarak kullanılmış, sonrasında işlevini yitirmiştir. 20. yüzyılda bir dönem cezaevi, benzin deposu ve kâğıt deposu gibi işlev dışı kullanımlara maruz kalmıştır. 1913 İstanbul yangınında ciddi hasar gören yapı, 1957-1958 yıllarında onarılmış; 1986 yılında ise iç mekânları restore edilerek yeni bir ısıtma sistemi ile donatılmıştır. 1988 yılında sergi salonu olarak, sonrasında Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı DÖSİMM satış mağazası olarak hizmet vermiştir.

2008 yılında başlatılan kapsamlı restorasyon sonrası, 2010 yılında tekrar hamam olarak kullanılmaya başlanmış ve günümüzde “Ayasofya Hamamı” adıyla İstanbul’un turistik merkezlerinden biri hâline gelmiştir.

Hürrem Sultan Hamamı, Osmanlı mimarlığında Mimar Sinan’ın yenilikçi yaklaşımlarını ve mimari plan çeşitliliğini ortaya koyan önemli bir eserdir. Özellikle kadınlar ve erkekler bölümlerinin aynı büyüklükte olması ve aksiyel simetri ile ters yerleşim planı, Osmanlı hamam mimarisinde nadir görülen bir uygulamadır.

Benzer plan özelliklerine sahip iki başka yapıdan biri, günümüze ulaşmamış olan Kızlarağası Hamamı; diğeri ise 1957’de yıkılan Fındıklı Molla Çelebi Hamamı’dır. Hürrem Sultan Hamamı’nın bulunduğu bölgeyle Bizans dönemine ait su yapıları arasında bağlantı olduğu düşünülse de bu konuda kesin bilgiler bulunmamaktadır. Hamam, aynı zamanda Haseki Hamamı, Ayasofya Hamamı, Ayasofya Haseki Hamamı gibi isimlerle de anılmaktadır.