İbrahim Müteferrika, Osmanlı Devleti’nde Türkçe eser basan ilk matbaanın kurucusu olarak bilinen bir Osmanlı bürokratı ve yayımlayıcısıdır. Osmanlı kültür ve basım tarihinde matbaanın kurumsallaşması sürecinde önemli bir rol oynamış, özellikle 18. yüzyılın ilk yarısında gerçekleştirdiği basım faaliyetleriyle tanınmıştır. Kurduğu matbaa aracılığıyla tarih, coğrafya, sözlük ve askerî konular gibi alanlarda çeşitli eserlerin basımını gerçekleştirmiştir. Onun girişimiyle kurulan matbaa, Osmanlı Devleti’nde Müslümanlar tarafından işletilen ilk Türk matbaası olarak kabul edilmektedir.

İbrahim Müteferrika’nın doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Araştırmalarda 1670 ile 1674 yılları arasında doğduğu kabul edilir. Doğum yeri ise o dönemde Erdel Prensliği sınırları içinde bulunan Kolozsvár şehridir (günümüzde Romanya’daki Cluj-Napoca).

Müteferrika’nın erken yaşamına ilişkin bilgiler sınırlıdır. Bazı kaynaklarda genç yaşta Osmanlılarla yapılan savaşlar sırasında esir düştüğü ve daha sonra İstanbul’a getirildiği belirtilmektedir. Ancak bu bilgi tüm kaynaklarda kesin biçimde doğrulanmış değildir. Bu nedenle Osmanlı toplumuna hangi koşullar altında katıldığı konusunda farklı görüşler bulunmaktadır.

^{İbrahim Müteferrika(}T.C Üsküdar Üniversitesi⁾

Osmanlı hizmetine girdikten sonra saray teşkilatında görev almış ve burada “müteferrika” unvanını taşımıştır. Osmanlı saray teşkilatında müteferrika, padişahın hizmetinde bulunan ve çeşitli idarî ya da diplomatik görevler üstlenebilen görevliler için kullanılan bir unvandır. İbrahim Müteferrika’nın saray hizmetindeki görevi sırasında çeşitli diller bildiği ve bu nedenle diplomatik görevlerde de yer aldığı belirtilmektedir.

İbrahim Müteferrika’nın Osmanlı devlet hizmetindeki faaliyetleri yalnızca matbaacılıkla sınırlı değildir. Kaynaklarda onun çeşitli diplomatik ve idarî görevlerde bulunduğu belirtilmektedir. Yabancı diller bilmesi ve Avrupa’daki gelişmeleri takip edebilmesi, onu özellikle diplomatik görevlerde kullanılabilecek bir görevli hâline getirmiştir.

Devlet hizmeti sırasında Avrupa’daki bilimsel ve teknik gelişmeler hakkında bilgi sahibi olduğu anlaşılmaktadır. Bu durum, daha sonra matbaanın kurulması sürecinde ortaya koyduğu girişimlerde etkili olmuştur. Müteferrika’nın matbaa konusunda Osmanlı yönetimine sunduğu öneriler, bu alanda sahip olduğu bilgi birikimini göstermektedir.

^{İbrahim Müteferrika matbaasında basımı yapılan ilk kitap olarak kayıtlara geçen "Vankulu Lügatı"(}Anadolu Ajansı⁾

İbrahim Müteferrika’nın en önemli faaliyetlerinden biri, Osmanlı Devleti’nde Türkçe eserlerin basılmasını sağlayan matbaanın kurulmasıdır. 18. yüzyılın başlarında matbaa fikri üzerinde yoğunlaşan Müteferrika, basım faaliyetlerinin sağlayacağı yararları açıklayan bir rapor hazırlamıştır.

Bu raporda matbaanın sağlayacağı bazı avantajlar şu şekilde ifade edilmiştir:

• Kitapların daha hızlı çoğaltılabilmesi
• Yazma eser üretimine göre daha düşük maliyetle kitap basılabilmesi
• Bilimsel ve kültürel eserlerin daha geniş kitlelere ulaşabilmesi
• Eğitim faaliyetlerinin desteklenmesi

Bu görüşlerini Osmanlı yönetimine sunan Müteferrika, matbaanın kurulabilmesi için resmî izin talep etmiştir. Yapılan değerlendirmeler sonucunda 1727 yılında Sultan III. Ahmed tarafından verilen ferman ve Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi’nin fetvasıyla matbaanın kurulmasına izin verilmiştir.

^{İbrâhim Müteferrika’nın Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-ümem adlı eserinin ilk sayfası.(}Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi⁾

Matbaanın kuruluşunda İbrahim Müteferrika ile birlikte Yirmisekizçelebizâde Mehmed Said Efendi de yer almıştır. Ancak Mehmed Said Efendi daha sonra devlet görevleri nedeniyle bu girişimden ayrılmış ve matbaanın yönetimi büyük ölçüde Müteferrika’nın sorumluluğuna geçmiştir.

Matbaa İstanbul’da, Müteferrika’nın Yavuz Selim semtindeki evinde kurulmuştur. Böylece Osmanlı Devleti’nde Müslümanlar tarafından işletilen ilk Türk matbaası faaliyete başlamıştır.

Müteferrika matbaasında ilk basılan eser 1729 yılında yayımlanan Vankulu Lugatı olarak bilinen Sıhâhü’l-Cevherî Tercümesidir. Bu eser Arapça bir sözlüğün Türkçe çevirisi olup matbaanın ilk önemli ürünlerinden biri kabul edilir.

İbrahim Müteferrika’nın yaşamı boyunca matbaada toplam 17 eser (23 cilt) basılmıştır. Bu eserler genellikle aşağıdaki alanlarda yoğunlaşmıştır:

• Tarih
• Coğrafya
• Dil ve sözlük çalışmaları
• Askerî konular
• Bilimsel ve teknik metinler

Basılan kitapların ilk baskıları genellikle 1000–1200 adet civarında hazırlanmıştır. Ancak bazı eserlerde satışların beklenen düzeyde olmaması nedeniyle sonraki baskılarda tiraj yaklaşık 500 adet civarına düşmüştür.

Matbaada dinî metinlerin basılmadığı da dikkat çekmektedir. Bu durumun dönemin sosyal ve kültürel koşullarıyla ilgili olduğu düşünülmektedir.

İbrahim Müteferrika yalnızca matbaanın kurucusu değil, aynı zamanda yayımlanan eserlerin hazırlanmasına katkı sağlayan bir yayıncıdır. Basılan bazı eserlerde editörlük niteliğinde düzenlemeler yaptığı, açıklamalar ve ek bilgiler eklediği bilinmektedir.

Özellikle Kâtib Çelebi’nin Cihannümâ adlı eserinin basımında önemli katkıları olmuştur. Müteferrika bu esere Avrupa’daki yeni astronomi ve coğrafya bilgilerinden yararlanarak bazı eklemeler yapmıştır. Bu eklemeler, Osmanlı Türkçesinde modern coğrafya ve astronomi bilgilerine dair önemli kaynaklardan biri olarak değerlendirilmiştir.

Ayrıca matbaanın kurulmasını savunan Vesîletü’t-Tıbâa adlı risalesi, matbaanın Osmanlı toplumunda kullanılmasına yönelik düşünsel gerekçeleri içeren bir metindir. Bu metinde basım teknolojisinin sağlayacağı yararlar sistemli biçimde açıklanmıştır.

Müteferrika matbaasının faaliyetleri kesintisiz şekilde devam etmemiştir. Matbaanın karşılaştığı bazı zorluklar şunlardır:

• Kitapların beklenen ölçüde satışa ulaşamaması
• Osmanlı toplumunda yazma eser geleneğinin güçlü olması
• Müteferrika’nın devlet görevleri nedeniyle İstanbul dışında bulunması
• 1730 yılında meydana gelen Patrona Halil İsyanı sırasında faaliyetlerin geçici olarak durması

Bu nedenlerle matbaanın üretim temposu zaman zaman yavaşlamıştır.

İbrahim Müteferrika 1747 yılında İstanbul’da vefat etmiştir. Ölümünden sonra matbaanın işletme imtiyazı farklı kişilere verilmiş, ancak matbaa Müteferrika dönemindeki etkinliğini uzun süre sürdürememiştir.

^{İbrâhim Müteferrika’nın Galata Mevlevihanesi’ndeki kabri.(}Türk Maarif Ansiklopedisi⁾

Daha sonraki yıllarda Osmanlı Devleti’nde matbaacılık faaliyetleri farklı girişimler aracılığıyla devam etmiş ve 18. yüzyılın sonlarından itibaren daha yaygın hâle gelmiştir.