İngiltere Krallığı

İngiltere Krallığı, Wessex Kralı Athelstan'ın 12 Temmuz 927'de Eamont Köprüsü'nde adadaki diğer hükûmdarların bağlılığını sağlayıp İngilizlerin Kralı (rex Anglorum) ünvanını almasıyla kurulmuş ve 1707'de İskoçya ile birleşerek Büyük Britanya Krallığı'na dönüşene kadar varlığını sürdürmüş bir devlettir.^【1】

Devletin siyasi yapısı başlıca tarihsel aşamalarla biçimlenmiştir. 1066 Norman fethi ile feodal düzen ve merkezi mali idare adaya taşınmıştır. 1215 Magna Carta ile kralın keyfi vergilendirme ve yargı yetkisi sınırlanmıştır. 16. yüzyılda Kral VIII. Henry döneminde Roma Katolik Kilisesi'nden ayrılarak dinî yetkiler tahta bağlanmıştır. 1688 Şanlı Devrim'in ardından çıkarılan 1689 Haklar Beyannamesi ile kralın yasa koyma ve vergi toplama yetkisi parlamentonun onayına bağlanmış ve meşruti monarşi düzeni yerleşmiştir.^【2】

İngiltere Krallığı'nın erken dönem yönetim düzeni Wessex Krallığı esas alınarak kurulmuştur. Bu dönemde Wessex'in merkezi Winchester, krallığın idari işleri ve hazinesi için ana merkez kalmıştır. Yönetimin temel organı "bilgeler meclisi" olarak bilinen Witenagemot olmuştur.^【3】 Başlangıçta bölgesel krallıklarda toplanan bu meclis, 10. yüzyıldaki siyasi birleşmenin ardından tüm krallığı kapsayacak biçimde genişletilmiştir.^【4】 Piskoposlar, başrahipler, yerel yöneticiler (ealdormen) ve kraliyet görevlilerinden oluşan Witenagemot, hükümdara danışmanlık yapmış ve aristokratik bir karar alma zemini sağlamıştır.

Siyasi birleşme; Büyük Alfred ve Yaşlı Edward'ın askeri adımlarının ardından tahta geçen Kral Athelstan döneminde (924–939) tamamlanmıştır. 925'te taç giyen Athelstan, merkezi otoriteyi kurmak için siyasi ve dinî meşruiyete dayanmıştır. 12 Temmuz 927'de York Krallığı'nı doğrudan sınırlarına katan, ardından İskoç ve Galli kralların bağlılığını alan Athelstan, "tüm İngiltere'nin kralı" ünvanını almıştır.^【5】 Bu dönemde krallığın sabit bir başkenti bulunmamaktaydı. Yönetim; kralın yerel temsilcilerle toplandığı, yasalar çıkardığı ve yargı yetkisini yürüttüğü gezici saray (itinerant court) düzeniyle işlemiştir.

^{Kral Athelstan (924–939) (Solda) (}Stanford Üniversitesi Parker Kütüphanesi⁾

Anglo-Sakson toplumunda yerel yöneticiler, saray görevlileri ve toprak sahibi soylular hukuki ayrıcalıklara sahip olmuştur. Toplumsal tabakalaşma, öldürülen ya da zarar gören kişinin statüsüne göre ödenen tazminatı belirleyen wergild sistemiyle yasalarda yer almıştır. Buna karşılık düzen, toprağını ve gelirini artıran özgür köylülerin (ceorl) ya da askeri başarı gösteren savaşçıların soylu sınıfına (thegn) geçmesine olanak veren sınırlı bir dikey hareketlilik de içermiştir.

Kral Günah Çıkarıcı Edward’ın Ocak 1066’da varis bırakmadan ölmesi veraset krizine yol açmıştır. Taht üzerinde hak iddia eden Harold Godwinson, Norveç Kralı Harald Hardrada ve Normandiya Dükü William arasındaki askeri mücadele, krallığın siyasi geleceğini belirlemiştir.^【6】 14 Ekim 1066 tarihindeki Hastings Savaşı'nda Sakson ordusunu mağlup eden Dük William, aynı yılın Noel Günü'nde Westminster Manastırı'nda taç giyerek I. William adıyla İngiltere tahtına geçmiştir.

Norman fethinin ardından I. William, egemenliğine hukuki meşruiyet kazandırmak amacıyla kendisini Edward'ın yasal halefi ilan etmiştir.^【7】Bu doğrultuda Sakson döneminin idari odağı olan Westminster Sarayı'nı kullanmayı sürdürerek idari sürekliliği korumuş; resmî belgelerde ise son Sakson Kralı Harold'ın hükümdarlık ünvanı yerine "Kont Harold" ifadesine yer verilmiştir. Askeri denetimi pekiştirmek için ülkenin çeşitli bölgelerinde kaleler inşa ettiren William, Londra Kalesi'nin (Tower of London) inşasını da bu dönemde başlatmıştır.

Norman yönetimi, kıtada uygulanan feodal sistemi İngiltere'ye aktarmıştır. Bu sistemde ülkedeki tüm topraklar doğrudan kralın mülkü sayılmıştır. Anglo-Sakson aristokrasisinin tasfiyesinin ardından topraklar, krala sadakat yemini eden Norman baronlarına askeri hizmet ve mali yükümlülükler karşılığında "fief" adı verilen birimler halinde dağıtılmıştır.^【8】 Yeni feodal düzenin idari ve mali dökümünü çıkarmak amacıyla 1086 yılında Domesday Book adlı mülk envanteri hazırlanmıştır.^【9】 Kraliyet denetçilerinin yerel mahkemelerdeki yeminli jüriler aracılığıyla topladığı verilerden oluşan bu iki ciltlik kayıt; mülkiyet sınırlarını, nüfusu, tarımsal kapasiteyi ve vergi gelirlerini kayıt altına almıştır.

Kraliyetin karar alma mekanizması da bu süreçte dönüşmüştür; Witenagemot meclisinin yerini hükümdarın danışmanları ile yüksek soylulardan oluşan Kral Divanı (Curia Regis) almıştır.^【10】Yönetim henüz tek bir başkente bağlanmamış olsa da William’ın oğlu II. William döneminde (1097–1099) inşa edilen Westminster Hall, krallığın törensel ve idari merkezi haline gelmiştir.^【11】

II. Henry’nin 1154 yılında tahta çıkışıyla başlayan Plantagenet Hanedanı döneminde, İngiltere Krallığı'nın egemenlik alanı kıtaya doğru genişlemiştir. Bu evrede merkezî idare, ortak hukuk (common law) sistemi ve parlamenter temsil ilkeleri belirginleşmiştir.

^{Magna Carta'dan Bir Kesit (}World History Encyclopedia⁾

II. Henry, yerel feodal mahkemelerin yetkilerini sınırlandırmak amacıyla gezici kraliyet yargıçları sistemini kurmuş ve krallık genelinde tek tip bir yargı mekanizması sunan ortak hukukun temellerini atmıştır. Bu dönemde toprak veraseti kurallara bağlanmış, adli makamlara şövalyeler atanmış ve soylular arasındaki kişisel bağımlılıkların yerini hukuki denetim mekanizmaları almaya başlamıştır.^【12】 Mali idareyi yürütmek amacıyla II. Henry devrinde Westminster'da yardımcı bir hazine dairesi kurulmuş; Kral John döneminde ise Winchester'da bulunan maliye idaresi tamamen Westminster Sarayı'na taşınarak yönetim sabit bir merkeze bağlanmıştır.

Kral John'un kıtadaki toprak kayıplarını telafi etmek için vergileri artırması ve feodal teamülleri çiğnemesi, 1215 yılında baronların ayaklanmasına yol açmıştır. Soyluların baskısıyla mühürlenen Magna Carta ve ardından 1217'de yürürlüğe giren Orman Şartı (Charter of the Forest), hükümdarın yetkilerini yazılı normlarla kısıtlayan kurucu metinler olmuştur.^【13】 Bu metinler, kralın soyluların rızası olmaksızın vergi toplayamayacağını belirterek anayasal sınırlamalara ve meclis denetimine giden sürecin temelini atmıştır.

^{Westminster Manastırı VII. Henry Şapeli (}World History Encyclopedia⁾

Krallık yönetiminde temsil tabanı, III. Henry döneminde krala karşı mücadele yürüten Simon de Montfort'un 1264 ve 1265 yıllarında her bölgeden şövalyeleri ve kent temsilcilerini meclise çağırmasıyla genişlemiştir.^【14】 1332 yılından itibaren şövalyeler ve kent temsilcilerinin ortak hareket etmesi Avam Kamarası'nın (House of Commons) zeminini hazırlarken; yüksek soylular ile din adamları Lordlar Kamarası'nı (House of Lords) oluşturmuştur. Siyasi pazarlık gücü artan parlamentoda 1363 yılında ilk bağımsız kâtip atanmış; 1377 yılında ise meclis kararlarını hükümdara ileten ilk parlamento sözcüsü (speaker) seçilmiştir. 1415'te V. Henry, Avam Kamarası'nın talebi doğrultusunda meclis içi düzeni sağlamak üzere Nicholas Maudit'i daimi kraliyet görevlisi (Serjeant at Arms) olarak görevlendirmiştir.^【15】

Yüz Yıl Savaşları'nın yol açtığı mali yükler, tahtın mali kaynak yaratma sürecinde parlamentoya olan bağımlılığını artırmıştır. 1420 yılında V. Henry'nin askerî başarılarının ardından imzalanan Troyes Antlaşması, Fransa tahtının İngiltere krallarına intikalini öngören bir çift monarşi düzeni ortaya koymuştur.^【16】 Buna karşın Aralık 1420'de toplanan parlamentoda Avam Kamarası temsilcileri, İngiltere'nin Fransa'nın idari vesayeti altına girme ihtimaline karşı çekincelerini bildirmiştir. İngiliz tebaasından toplanan vergilerin denizaşırı seferleri finanse etmesine yönelik bu itirazlar, meclisin bütçe üzerindeki denetimini pekiştirmiştir.^【17】

Geç Orta Çağ İngiltere'sinde, hükümdarın otoritesini ilahi kaynağa dayandıran dönemin hâkim anlayışına rağmen yetkilerini kötüye kullanan Kral II. Edward 1327 yılında parlamento kararıyla tahttan indirilmiştir.^【18】 Monarşi ile soylular arasında süregelen otorite mücadeleleri ve ardından patlak veren hanedan çatışmaları (Güller Savaşı), 1485 yılındaki Bosworth Field Savaşı ile Plantagenet Hanedanı'nın tasfiyesine ve Tudor döneminin başlamasına zemin hazırlamıştır.

VII. Henry’nin 1485 yılında tahta çıkışıyla başlayan Tudor dönemi, krallığın Orta Çağ yönetim yapısından bürokratik bir merkezi devlete dönüştüğü evredir. Bu dönemde monarşi, soyluların özel askeri birlik besleme ayrıcalıklarını tasfiye ederek idari denetimi merkezde toplamıştır.

Tudor idaresinin belirgin dönüşümü, VIII. Henry’nin Aragonlu Catherine ile olan evliliğini feshetme talebinin Papalık tarafından reddedilmesiyle başlayan dinî reform sürecidir. 1529–1536 yılları arasında parlamentoyu düzenli olarak toplayan VIII. Henry, çıkardığı kanunlarla İngiltere'yi Roma Katolik Kilisesi'nin yargı alanından çıkarmıştır ve 1534 tarihli Üstünlük Kanunu (Act of Supremacy) ile kendisini İngiltere Kilisesi'nin başkanı ilan etmiştir. Bu düzenlemeler devlet otoritesini dinî ve hukuki açıdan merkezileştirmiştir.^【19】

1530'lu yıllarda uygulanan manastırların tasfiyesi politikası, krallığın mali ve mülkiyet yapısını değiştirmiştir. Kapatılan dinî vakıflara ait topraklar ve gelirler kraliyet hazinesine aktarılmış; bu arazilerin önemli bir kısmı taşra soylularına (gentry) satılarak monarşiye bağlı yeni bir toprak sahibi zümre oluşturulmuştur. VII. Henry döneminde mali istikrarı sağlamak amacıyla getirilen doğrudan vergi uygulamaları ve tahsilat usulleri bu dönemde kurumsallaşmıştır.^【20】

VIII. Henry'nin vefatının ardından tahta geçen VI. Edward döneminde Protestan reformlar sürdürülmüş; ardından yönetimi devralan I. Mary (1553–1558) ise Katolikliği yeniden devlet dini haline getirme politikası izlemiştir. Mary, hükümdarlık döneminde kocası İspanya Kralı II. Felipe ile manastırların ve Aziz John tarikatının yeniden kurulmasında rol oynamıştır. Bu politikalarda, Mary'nin Protestan kız kardeşi Elizabeth'in tahta çıkmasıyla tersine dönülmüştür.^【21】

I. Elizabeth’in tahta çıkışıyla Protestanlık temelli Anglikan nizamı yerleşik hale gelmiştir. Elizabeth döneminde devlet, kıtadan gelen tehditlere karşı donanmayı güçlendirirken denizaşırı ticaret şirketlerinin kurulmasını teşvik etmiştir. 1588 yılında İspanyol Donanması'nın (Armada) yenilgiye uğratılması, İngiltere'nin denizlerdeki ticari ve askerî hareket alanını genişleterek merkezî monarşinin siyasi meşruiyetini pekiştirmiştir.^【22】

I. Elizabeth’in 1603 yılında varis bırakmadan ölmesi üzerine İskoçya Kralı VI. James, I. James ünvanıyla İngiltere tahtına geçmiş ve iki bağımsız krallık arasında şahsi birlik (personal union) kurulmuştur. Bu düzenleme kapsamında iki ülkenin yasama organları, hukuk sistemleri ve idari işleyişleri bağımsız kalmıştır.

Stuart hükümdarlarının otoriteyi ilahi hakka dayandıran mutlakiyetçi yönetim iddiaları, parlamentonun yetkileri ve vergi toplama imtiyazıyla çatışmıştır. Bu uzlaşmazlık, 1642–1648 yılları arasında İngiliz İç Savaşı'na neden olmuştur. Savaş sürecinde kanun önünde eşitlik ve dinî hoşgörü taleplerini savunan Tesviyeciler (Levellers) hareketi ortaya çıkmıştır.^【23】 Çatışmaların sonunda Kral I. Charles idam edilmiş, monarşi kaldırılmış ve Oliver Cromwell öncülüğünde cumhuriyet (Commonwealth) idaresi kurulmuştur. 1660 tarihinde Restorasyon ile II. Charles tahta çıkarılarak monarşik düzene dönülse de kral ile meclisin ortak yönetim ilkesi ağırlık kazanmıştır.

II. James'in (1685–1688) Katolikliği yeniden getirme adımları ve parlamentonun çıkardığı yasaları askıya alması tepkilere yol açmıştır.^【24】 Haziran 1688'de bir erkek varisin doğumuyla Katolik bir hanedanın kalıcılaşma ihtimali belirince "Ölümsüz Yedi" olarak bilinen bir grup parlamenter ve soylu, Hollanda Genel Valisi Orange Prensi III. William'ı ülkeye davet etmiştir.^【25】

^{İskoçya Bayrağı (Aziz Andrew Haçı) (}Store norske leksikon⁾

1688 yılı sonunda James'in Fransa'ya kaçmasıyla sonuçlanan Şanlı Devrim (Glorious Revolution), İngiliz anayasa düzeninin temel ilkelerini belirlemiştir. 1689 yılında kabul edilen Haklar Beyannamesi (Bill of Rights); hükümdarın yetkilerini sınırlandırmış, meclis onayı olmaksızın vergi toplanmasını ve barış döneminde daimî ordu bulundurulmasını yasaklamıştır.^【26】 Bu düzenlemeler monarşinin yetkilerini meclis denetimine bağlayarak meşruti krallık yapısını kurmuştur.

^{İngiltere Bayrağı (Aziz George Haçı) (}Store norske leksikon⁾

18. yüzyılın başlarında, iki krallık arasındaki şahsi birliğin idari sorunları ve İskoçya'nın farklı bir taht varisi belirleme ihtimali, devletlerin hukuken birleştirilmesini gündeme getirmiştir. Kraliçe Anne döneminde, 1707 yılında Londra ve Edinburgh parlamentolarında kabul edilen Birlik Yasaları (Acts of Union), iki devleti "Büyük Britanya" adıyla tek bir egemenlik altında birleştirmiştir. Bu birleşme, İskoç parlamentosunun feshedilerek temsilcilerinin Westminster Meclisi'ne katıldığı üniter bir modeli esas almıştır. İki ülke arasındaki gümrük sınırları kaldırılarak ortak serbest ticaret alanı açılmış ve Aziz Andrew bayrağı ile Aziz George bayrağı birleştirilmiştir.^【27】1707 Birlik Yasaları'nın yürürlüğe girmesiyle birlikte İngiltere Krallığı hukuki varlığını tamamlayarak mirasını Büyük Britanya Krallığı'na devretmiştir.