İskilip Kaya Mezarları

İskilip Kaya Mezarları, İskilip Kalesi’nin güney ve güneydoğu eteklerinde, doğal bir kaya kütlesi üzerinde yer alan dört kaya mezarından oluşmaktadır. Aynı hat üzerinde sıralanan mezarlar, kaya kütlesinin işlenmesiyle oluşturulmuş mimari özellikleriyle bölgenin geçmiş dönemlerine ilişkin önemli arkeolojik unsurlardandır.

İskilip Kaya Mezarları, Çorum'un İskilip ilçesinde yer almaktadır. Bu ilçe, Çorum şehir merkezine 56 km, Kastamonu’ya 140 km, Osmancık’a 75 km, Oğuzlar’a 48 km, Bayat’a 33 km, Uğurludağ’a ise 48 km, uzaklıktadır.^【1】Dağlık ve engebeli bir coğrafya üzerine kurulu olan İskilip, tarihte farklı uygarlıklara ev sahipliği yapmıştır. Bölgede çeşitli tarihî kalıntılar bulunmaktadır. Kaya mezarları ve İskilip Kalesi bunlardan bazılarıdır. Tarihi Hititlere kadar uzanan ve Osmanlı döneminden günümüze ulaşan İskilip Kalesi, 100 metre yükseklikte bulunmaktadır.^【2】Kaya mezarları ise ilçenin çeşitli noktalarından gözlemlenebilen İskilip Kalesi'nin güney ve güneydoğu eteklerinde konumlanmaktadır. 4 adet mezardan oluşan bu yapı, sütunları ve hayvan figürlü bezemeleri içermektedir.

İskilip Kalesi’nin güney yamacında, Kaleboğazı Mahallesi’nde bulunan kaya mezarları 11 Aralık 1982 tarihinde tescillenerek taşınmaz kültür varlığı olarak koruma altına alınmıştır.^【3】Günümüzde mezarlar, İskilip’in tarihsel ve arkeolojik dokusunu yansıtan en önemli kalıntılardan biridir.

Doğal kaya kütlesinin oyulmasıyla oluşturulmuş bu yapılar, birden fazla mezar odasını bünyesinde barındırmaktadır. Aynı hat üzerinde sıralanan dört mezarın mimari düzenlemeleri birbirinden farklılık göstermektedir. Mezarların bazıları ön cephelerinde sütun ve alınlık gibi mimari unsurlara sahipken, bazıları daha yalın bir düzenlemeye sahiptir. Üçgen alınlık formu ve üzerinde hayvan figürlerinin yer aldığı taşıyıcı sütunlar, mezarların dikkat çeken özelliklerinden biridir.

^{İskilip Kaya Mezarları (Kaynak: Nagihan Eren)}

Anadolu’da köklü bir geçmişe sahip olan kaya mezarı geleneğinin, M.Ö. 8.–7. yüzyıllarda Frigler döneminde yaygınlık kazandığı ve Paphlagonia’daki örneklerin de Frig mimari anlayışından etkilendiği bilinmektedir. İskilip’te bulunan kaya mezarları ise farklı dönemlere ilişkin görüşlerin bulunduğu bir tarihsel bağlam içerisinde değerlendirilmektedir. Mezarların bilimsel olarak incelenmesine 19. yüzyılda başlanmış, Hirschfeld tarafından belgelenmelerinin ardından bölgede çeşitli araştırmacılar tarafından yeni kaya mezarları tespit edilmiştir.^【4】İlerleyen süreçlerde bu mezarlar, ağırlıklı olarak Paphlagonia bölgesi özelindeki araştırmalara konu olmuştur. T.C İskilip Kaymakamlığı'nın resmî sitesinde yer alan bilgilere göre bu mezarların, bazı araştırmacılar tarafindan Paflagonya uygarlığına (M.Ö. 3.4. yy) bazılarınca da Roma dönemine ait olduğu belirtilmektedir.^【5】

Boğa başlıklı kaya mezarı, yerden yaklaşık 3 metre yükseklikte ve tek odalı olarak kayaya oyulmuştur. Mezarın ön cephesinde iki sütun ve bunların arasında yer alan giriş kapısı bulunmaktadır. Girişin karşısında kayadan yontularak oluşturulmuş yaklaşık 2 metre uzunluğunda bir ölü sediri, sol duvarında ise ikinci bir ölü sediri yer almaktadır. Giriş bölümündeki alınlıkta, karşılıklı ve uçuş halinde betimlenmiş çıplak, kanatlı iki Eros/melek figürü görülmektedir. Soldaki figür, elinde tuttuğu üzüm salkımını karşısındaki figüre doğru uzatmaktadır.

Yerden yaklaşık 2 metre yükseklikte konumlanan mezar, ön cephesinde iki sütun ve giriş bölümü bulunan, tonoz örtülü tek odalı bir yapıdadır. Mezar odasının girişinin solunda, kayadan yontularak oluşturulmuş bir ölü sediri bulunmaktadır. Yaklaşık 3 metre uzunluğunda ve 1 metre genişliğindeki bu sedirin yanı sıra, mezarın altında ikinci bir mezar daha yer almaktadır.

Tek odalı olarak düzenlenen mezarın ön cephesinde sütun bulunmamakla birlikte, girişin üzerinde üçgen alınlık yer almaktadır. Mezar odasının içerisinde, Frig mimarisini anımsatan ince işçilikli mimari detaylar görülmektedir. Mezar odasında ölü sediri bulunmamaktadır. Mimari düzenlemesi bakımından bu mezarın, Paflagonya bölgesindeki benzerleri arasında tek örnek olduğu belirtilmektedir.

Yerden yaklaşık 3 metre yükseklikte, kayaya oyularak oluşturulan mezarın giriş bölümünde, alt kısmı kırılmış bir sütun bulunmaktadır. Mezarın yapımının herhangi bir nedenle tamamlanamadığı ve yarım bırakıldığı anlaşılmaktadır.^【6】