İslam'da Sosyal Adalet

İslam düşüncesinde sosyal adalet, toplumda var olan sosyo-ekonomik eşitsizliklerin dengelenmesini, dezavantajlı kesimlerin daha güçlü kesimler karşısında korunmasını ve bireylerin insan onuruna yaraşır asgari bir yaşam standardına ulaşmasını amaçlayan çok boyutlu kurallar bütünüdür.^【1】 Sosyal adalet; salt ekonomik büyüme ve rakamsal artışları hedefleyen niceliksel bir yapı olmayıp, bireylerin kültürel, toplumsal ve psikolojik ihtiyaçlarının da karşılandığı niteliksel bir kalkınma ve refah durumunu ifade etmektedir.^【2】Bu çerçevede adalet, zenginliğin ve kaynakların toplumun geneline yayılarak eşitsizliklerin azaltılmasını ve toplumsal dayanışmanın hukuki bir zemin üzerinde inşa edilmesini öngörmektedir.

İslam'da Sosyal Adalet (Yapay Zeka İle Oluşturuldu)

Sosyal adaletin kavramsal temeli, "sosyal" olanın toplumla ilişkili yapısı ile "adalet" kavramının özündeki denge ve hakkaniyet unsurlarının birleşmesine dayanır. Dilbilimsel yaklaşımlara göre "insan" kelimesinin, cana yakın olmak ve uyum sağlamak anlamındaki "üns" mastarından türediği belirtilmekte olup, bu durum bireyin fıtraten sosyal bir varlık olduğuna işaret etmektedir.^【3】 İnsanın biyolojik ve psikolojik ihtiyaçlarını tek başına karşılayamaması, onu zorunlu olarak toplumsal bir iş birliğine yöneltmiştir.^【4】İslam düşünce sisteminde kâinat, bütün varlıkların hassas bir denge ve ilişki ağı üzerine var edildiği ilahi bir kitap olarak değerlendirilir; bu sebeple evrenle uyumlu olan ferdin, diğer toplum fertleriyle de dengeli bir ilişki içinde bulunması fıtri bir zorunluluk kabul edilir.^【5】İslam iktisadı bağlamında büyüme ile kalkınma arasındaki kavramsal farka bakıldığında; ekonomik büyüme yalnızca mal ve hizmetlerin toplam değerindeki niceliksel artışı ifade ederken, sosyal adalet zemininde yükselen ekonomik kalkınma, bu büyümenin refah olarak topluma yansımasını ve niteliksel gelişmeyi temel alır.^【6】

İslam düşüncesi, sosyal adaletin temeline insan eşitliğini ve her bireyin doğuştan sahip olduğu temel hakların gözetilmesini yerleştirir. Kur'an, insanların birbirlerini ötekileştirmesini ve şahsi menfaatlerin toplumun önüne koyulmasını reddeder.^【7】 İslam hukukunda mesleki, ekonomik, etnik veya sosyal statü farklılıkları birer üstünlük sebebi olarak kabul edilmez; üstünlük ölçütü yalnızca bilgi, fazilet ve sorumluluk bilinci (takva) gibi manevi değerlerle sınırlandırılır.^【8】 Kur'an'da yer alan "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?"^【9】 ifadesi, eşitliğin her alanda mutlak bir aynılık değil; liyakat, fırsat ve hukuki haklar bağlamında adil bir denge kurmak anlamına geldiğini göstermektedir.^【10】Aynı zamanda inanç hürriyeti kapsamında tam bir vicdan serbestliği tanınmış; "Dinde zorlama yoktur"^【11】 ve "Dileyen iman etsin dileyen inkar etsin"^【12】ilkeleriyle bireylerin inançlarını seçme özgürlükleri güvence altına alınmıştır.^【13】

Sosyal adaletin hukuki güvencesi, bireyin doğuştan getirdiği ve fıkıh literatüründe "zarûriyyât-ı hamse" olarak adlandırılan beş temel hakkın korunmasına dayanır.^【14】 Bu haklar; dinin, canın, aklın, neslin ve malın korunmasıdır. Yaşama hakkı, kasten ve haksız yere bir cana kıymanın bütün insanlığı öldürmekle eşdeğer tutulması ilkesiyle en üst düzeyde korunmuş ve kısas gibi müeyyidelerle hukuki güvenceye kavuşturulmuştur.^【15】Aklın korunması amacıyla fikir serbestliğini tahrip eden sarhoş edici maddeler (içki vb.) yasaklanmıştır.^【16】 Neslin muhafazası için aile kurumu teşvik edilmiş, geçim endişesiyle çocukların öldürülmesi ve toplumsal ahlakı bozan zina eylemi kesin bir dille engellenmiştir.^【17】Malın korunması ilkesiyle de mülkiyet hakkı güvence altına alınmış ve hırsızlık gibi haksız edinimlere karşı yaptırımlar belirlenmiştir.^【18】

İslam'da Sosyal Adalet İstanbul Örneği (Yapay Zeka İle Oluşturuldu)

İktisadi planda sosyal adalet, servetin yalnızca belirli bir zümrenin elinde toplanmasını (temerküz) engelleyen ve refahın tabana yayılmasını savunan bir dağılım ekonomisi modelini benimser.^【19】 İslam ekonomisinde bireylerin ahlaki sorumluluklarını göz önünde bulundurdukları bu ideal duruş, "Homo Islamicus" kavramıyla tanımlanmaktadır.^【20】Bu dağılım modelinin en temel aracı olan zekât, yoksul ve dezavantajlı kesimlere doğrudan sosyal güvenlik sağlayan zorunlu bir yardımlaşma mekanizmasıdır.^【21】 Zenginlerin mallarında yoksullar için bir hak (Zâriyât 51/19) bulunduğu ilkesi, servetin emanet olduğu bilincini yerleştirir.^【22】İktisadi adaletin tesisi için sermayenin üretim sürecine emekle katılması veya risk alması şart koşulmuş; emekten bağımsız ve risksiz bir kazanç olan faiz (riba) kesin olarak yasaklanmıştır.^【23】Tüketimde ise israf ve lüks harcamalar reddedilerek itidalli bir orta yol (iktisat) hedeflenmiştir.^【24】

Sosyal adaletin teorik idealleri ile tarihsel pratikleri birbirinden ayrılmalıdır; tarihsel süreçte eksiklikler görülmekle birlikte, ilkelere sadık kalınan dönemlerde önemli sosyo-ekonomik idari kararlar alınmıştır. Hz. Ömer döneminde fethedilen Sevâd (Irak) topraklarının askerlere ganimet olarak dağıtılmayarak yerli halkın mülkiyetinde bırakılması ve haraç sistemine bağlanması, tarımsal arazilerin feodal bir yapıda tek elde toplanmasını engelleyen somut bir idari karardır.^【25】Bu uygulama ile tarımsal üretimin devamlılığı sağlanmış ve yerli halkın mülkiyet hakları gözetilmiştir.^【26】 Benzer şekilde Osmanlı Devleti'nin İstanbul'un fethinden sonra gayrimüslim tebaaya (zimmîlere) yönelik izlediği iskân politikası da bu çerçevede değerlendirilmektedir. Fatih Sultan Mehmed tarafından Ortodoks, Ermeni ve Yahudi cemaatlerine kendi dini liderlerini tayin etme hakkı tanınmış, verilen emannamelerle inanç, mülkiyet ve seyahat özgürlükleri hukuki bir zemine oturtulmuştur.^【27】Şehrin ekonomik inşası için bedestenler (Cevahir ve Sandal) kurularak Müslüman ve gayrimüslim esnafın bir arada ticaret yapabileceği ortak pazar alanları oluşturulmuş ve iktisadi düzenin devamlılığı hedeflenmiştir.^【28】

İslam felsefesinde adalet, salt hukuki bir kuraldan öte kapsamlı bir erdem ve toplumsal dengenin anahtarı olarak ele alınır. Filozof Ebû Bekir er-Râzî'ye göre adalet, Platon kaynaklı üçlü nefs (düşünme, öfke ve şehvet) ayrımını esas alarak, bu üç gücün ifrat ve tefrit (aşırılıklar) arasında "itidal" (orta yol) noktasını bulmasıdır.^【29】Adalet, diğer tüm erdemleri (hikmet, cesaret, iffet) içine alan en üstün erdem olarak tanımlanmaktadır.^【30】

Râzî, dağıtıcı adalet prensibi gereği toplumda mutlak bir eşitlikten ziyade, bireylerin topluma sağladıkları katkılar ve ihtiyaçları oranında pay aldıkları bir yapıyı savunur.^【31】 İnsanlar arasındaki yetenek farklılıklarını göz ardı ederek herkese aynı yükümlülükleri vermenin akla aykırı olduğunu belirtir.^【32】 Hukuki düzlemde (denkleştirici adalet) ise cezalandırmanın aşırı öfke veya yersiz merhametten uzak, tamamen akılcı bir ölçüyle yapılmasını zorunlu görür.^【33】Râzî'nin adalet anlayışı sadece insanlar arası ilişkilerle sınırlı kalmayıp; hayvanların gereksiz yere çalıştırılmamasını ve avlanılmamasını da kapsayan, tabiata karşı evrensel bir ahlaki sorumluluk perspektifi sunmaktadır.^【34】