İspanyol Armadası

İspanyol Armadası, 1588 yılında İspanya Kralı II. Philip tarafından İngiltere’yi işgal etmek ve Katolikliği yeniden tesis etmek amacıyla oluşturulan büyük bir deniz kuvvetidir. İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth döneminde gerçekleşen bu sefer, İngiliz Kanalı’ndaki çatışmalar ve dönüş yolunda yaşanan kayıplar sonucunda başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Siyasi ve Dinî Arka Plan

XVI. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa, Reform hareketlerinin etkisiyle dinî ve siyasal bakımdan derin bir bölünme yaşamaktaydı. İngiltere’de Protestanlığın devlet dini hâline gelmesi ve I. Elizabeth yönetiminde bu politikanın sürdürülmesi, Katolik İspanya ile ilişkilerin bozulmasına yol açmıştır. İngiliz yönetiminin Protestan unsurlara destek vermesi ve İspanya karşıtı faaliyetlere göz yumması, iki devlet arasındaki gerilimi artırmıştır.^【1】

İspanya Kralı II. Philip, İngiltere’de Katolikliğin yeniden güçlendirilmesini ve Protestan yönetimin sona erdirilmesini siyasal ve dinî bir hedef olarak benimsemiştir. Bu çerçevede Armada seferi, yalnızca askerî bir müdahale değil, aynı zamanda Avrupa’daki Katolik–Protestan mücadelesinin bir uzantısı olarak değerlendirilmiştir.^【2】

İngiltere’nin İspanyol gemilerine yönelik saldırıları ve Atlantik’teki çıkar çatışmaları da ilişkilerin kötüleşmesinde etkili olmuştur. İngiliz denizcilerin İspanyol ticaretine zarar veren faaliyetleri, İspanya tarafından düşmanca bir tutum olarak algılanmış ve askerî hazırlıkların hızlandırılmasına neden olmuştur.^【3】

Papa V. Sixtus’un girişimi desteklediği ve seferi Katolikliğin savunulması bağlamında değerlendirdiği belirtilmektedir. Bu durum, seferin dinî boyutunun Avrupa kamuoyunda ön plana çıkmasına katkı sağlamıştır.^【4】

Hazırlık Süreci

Armada’nın hazırlanması yaklaşık yirmi aylık bir planlama ve örgütlenme sürecini kapsamıştır. Donanma, İspanya ve Portekiz limanlarında bulunan savaş gemileri ile silahlı ticaret gemilerinden oluşturulmuş; gerekli görülen gemilere devlet tarafından el konulmuştur. Farklı tonaj ve tipte gemiler bir araya getirilerek büyük ölçekli bir filo teşkil edilmiştir.^【5】

Donanma, çeşitli filolara ayrılmış ve her filo belirli bir komuta düzeni içinde organize edilmiştir. Gemilere çok sayıda top yerleştirilmiş; mühimmat, barut ve silah stokları artırılmıştır. Ayrıca askerî birliklerin taşınabilmesi için gemilere binlerce asker yerleştirilmiş, kara ordusuyla koordinasyon planları yapılmıştır.

Sefer için geniş çaplı lojistik hazırlıklar gerçekleştirilmiştir. Erzak, içme suyu ve temel ihtiyaç maddeleri depolanmış; uzun deniz yolculuğu göz önünde bulundurularak dayanıklı malzemeler tercih edilmiştir. Bununla birlikte, tedarik sürecinde yaşanan gecikmeler ve malzeme eksiklikleri donanmanın hazırlık aşamasında çeşitli güçlüklerle karşılaşmasına neden olmuştur.

Donanmanın ilk komutanı Santa Cruz’un ölümü üzerine komuta Medina Sidonia’ya verilmiştir. Medina Sidonia’nın deniz tecrübesinin sınırlı olduğu ve görevi isteksizce kabul ettiği belirtilmektedir. Buna rağmen donanma Lizbon’da toplanmış ve son hazırlıkların ardından sefere çıkmıştır.

Sefer ve Çatışmalar

İspanyol Armadası, 1588 yılı Mayıs ayında Lizbon’dan hareket etmiş; ancak kötü hava koşulları nedeniyle seferin ilk aşamasında gecikmeler yaşanmıştır. Donanma, İngiliz Kanalı’na ulaşarak burada İngiliz filosuyla karşı karşıya gelmiş ve plan doğrultusunda Flandre’de bulunan Parma Dükü’nün kuvvetleriyle birleşmeyi hedeflemiştir. Bu birleşmenin ardından İngiltere’ye çıkarma yapılması öngörülmüştür.^【6】

İngiliz donanması, daha küçük ve manevra kabiliyeti yüksek gemiler kullanarak uzaktan topçu ateşi taktiğini benimsemiştir. Buna karşılık İspanyol donanması, yakın mesafede çarpışma ve gemiye çıkarak savaşma esasına dayanan geleneksel yöntemi uygulamayı planlamıştır. İngilizlerin hareketli taktikleri ve uzun menzilli ateşi, İspanyol gemilerinin düzenini bozmuş ve ilerleyişini yavaşlatmıştır.

Temmuz sonu ile Ağustos başında Kanal boyunca çeşitli çatışmalar meydana gelmiştir. İspanyol filosu Calais açıklarında demirlediği sırada İngilizler tarafından ateş gemileri gönderilmiş; bu gemiler İspanyol filosunun düzenini bozmuş ve demir alanının terk edilmesine yol açmıştır. Bu gelişme, İspanyol donanmasının savunma düzeninin çözülmesine neden olmuştur.

8 Ağustos 1588 tarihinde gerçekleşen Gravelines Muharebesi’nde İngiliz topçu ateşi etkili olmuş; İspanyol gemileri ağır hasar almıştır. Çatışmalar sonucunda donanma, Parma kuvvetleriyle birleşme planını gerçekleştirememiş ve İngiliz Kanalı’ndan çekilmek zorunda kalmıştır. Bu aşama, seferin askerî bakımdan dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir.

İspanyol donanması, İngiliz filosunun baskısı altında kuzeye yönelmiş ve Britanya Adaları’nın kuzeyinden dolaşarak İspanya’ya dönme kararı almıştır. Ancak bu geri çekilme süreci, hem askerî kayıplar hem de hava koşulları nedeniyle donanmanın önemli ölçüde zayıflamasına yol açmıştır.

Geri Çekilme ve Sonuçlar

Gravelines Muharebesi’nin ardından İspanyol Armadası, İngiliz Kanalı’nda kontrolü yeniden sağlayamayacağını anlayarak kuzeye yönelmiştir. Parma kuvvetleriyle birleşme planının gerçekleşmemesi üzerine donanma, İngiliz filosunun baskısından uzaklaşmak amacıyla Kuzey Denizi’ne açılmış ve Britanya Adaları’nın kuzeyinden dolaşarak İspanya’ya dönme kararı almıştır.

Geri çekilme süreci, başlangıçta planlanmamış bir rota üzerinden yürütülmüştür. Donanma, İskoçya’nın kuzey kıyılarını geçerek Atlantik’e açılmış; bu sırada şiddetli fırtınalar ve elverişsiz deniz koşullarıyla karşılaşmıştır. Özellikle İrlanda kıyılarında çok sayıda gemi kayalara çarparak batmış ya da karaya oturmuştur. Bu durum, sefer sırasında alınan askerî kayıpların ötesinde ilave zayiatın ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Uzun ve zorlu dönüş yolculuğu sırasında gemilerde erzak sıkıntısı, hastalık ve disiplin sorunları yaşandığı belirtilmektedir. Donanmanın önemli bir bölümü hasarlı şekilde İspanya limanlarına ulaşabilmiş; bazı gemiler ise hiç dönememiştir. Sefer sonunda Armada’nın başlangıçtaki gücünün önemli ölçüde azaldığı ifade edilmektedir

Seferin başarısızlığı, İngiltere’de siyasal ve askerî bir moral üstünlük oluşturmuş ve İngiliz deniz gücünün gelişim sürecinde dönüm noktası olarak değerlendirilmiştir. Buna karşılık İspanya’nın Avrupa’daki askerî varlığı tamamen sona ermemiş olmakla birlikte, denizlerdeki mutlak üstünlüğü tartışmaya açılmıştır. Olay, XVI. yüzyıl sonu Avrupa’sında dinî ve siyasal dengelerin yeniden şekillenmesinde etkili olmuştur.^【7】