İspenç

İspenç tavuğu, Türkiye’nin yerli tavuk genotipleri arasında yer alan, küçük vücut yapısı ve kendine has fenotipik özellikleri ile tanımlanan minyatür (bantam) bir tavuk ırkıdır. ^【1】Uzun yıllardır Türkiye coğrafyasına uyum sağlamış olan bu genotip, özellikle hobi tavukçuluğu ve süs tavuğu yetiştiriciliği kapsamında varlığını sürdürmektedir. ^【2】Yerli tavuk ırklarının tescil edilmesi ve gen kaynaklarının korunması süreçlerinde akademik çalışmalara konu olan bu popülasyon, Anadolu’nun biyolojik çeşitliliğinin bir parçası olarak değerlendirilmektedir.^【3】

Etiyoloji ve Genetik Yapı

İspenç tavuğu, biyolojik

sınıflandırma bakımından "minyatür tavuk" kategorisinde yer almaktadır. Genetik karakterizasyonu üzerine yapılan araştırmalar, mitogenom dizi analizine dayalı verilerle ırkın yerli tavuk popülasyonları içerisindeki özgün yerini belirlemeyi ^【4】. ^【5】Yapılan mitogenomik analizler, İspenç tavuğunun genetik çeşitliliğini ve diğer yerel genotiplerle olan filogenetik ilişkilerini bilimsel verilerle ortaya koymaktadır.^【6】Bu genetik veriler, ırkın resmi olarak tescil edilmesi ve koruma altına alınması süreçlerinde bilimsel bir temel teşkil etmektedir.^【7】

Morfolojik Özellikler

İspenç genotipine ait hayvanların morfolojik standartları üzerine yapılan ölçümler, ırkın minyatür yapısını somut verilerle ortaya koymaktadır. Yapılan araştırmalarda, horozların ortalama canlı ağırlığı 0,733 kg, tavukların ise 0,582 kg olarak saptanmıştır. ^【8】Vücut uzunluğu horozlarda ortalama 41,85 cm, tavuklarda 35,59 cm; açık kanat uzunluğu ise horozlarda 50,04 cm, tavuklarda 54,46 cm olarak ölçülmüştür.^【9】Vücut deri rengi beyaz olan bu genotipte; gaga ve ayakların (siyah tüylü varyeteler hariç) açık renkli olduğu, gözlerin ise turuncu-kırmızı tonlarında olduğu gözlenmiştir. ^【10】Ayrıca yaşa bağlı olarak kafatası ve ibik boyutlarında istatistiksel olarak anlamlı (P<0.05) artışlar kaydedilmiştir. ^【11】

İspenç Tavuğu(Yapay zekayla üretilmiştir)

Ayırt Edici Özellikler

İspenç tavuğunu diğer minyatür ırklardan ayıran en belirgin özellik, her ayakta beş adet parmağın bulunmasıdır (polidaktili). ^【12】Bunun yanı sıra, her iki cinsiyette de ayak bileklerini tamamen örten yoğun paça tüyleri bulunmaktadır. ^【13】Baş bölgesinde ise "gül ibik" yapısı, belirgin sakal ve yanak (favori) tüyleri ırk için karakteristiktir. ^【14】Halk arasında hareketli mizacı nedeniyle "cin" tavuğu olarak da adlandırılan bu genotip, düşük yem tüketimi (günlük 60-65 g) ve yıllık 160-180 adet civarındaki yumurta verimiyle dikkat çekmektedir. ^【15】

Tarihçe ve Köken

İspenç genotipinin Anadolu topraklarındaki varlığına dair tarihsel bulgular, köklü bir geçmişe işaret etmektedir. Mersin’in Mut ilçesi yakınlarında yer alan ve M.S. 5. yüzyıla tarihlenen Dağ Pazarı Kilisesi’nin taban mozaiklerinde İspenç tavuğu figürlerine rastlanmıştır. ^【16】"İspenç" isminin etimolojik kökeninin, Osmanlı İmparatorluğu döneminde gayrimüslim tebaadan alınan bir çeşit arazi vergisi olan "ispenç" kelimesinden türediği düşünülmektedir.^【17】 Literatürde, bu tavukların Osmanlı döneminde özellikle gayrimüslim nüfus tarafından yetiştirildiği bilgisi yer almaktadır.

Günümüzdeki Durumu

İspenç tavuğu, günümüzde Türkiye Süs Tavukları ve Bahçe Hayvanları Federasyonu’na bağlı profesyonel yetiştiriciler tarafından organize bir şekilde korunmaktadır. ^【18】Özellikle Ankara, İzmir ve Antalya illerinde yoğunlaşan popülasyonlar üzerinde yapılan saha çalışmaları, ırkın morfolojik standartlarının tescil edilmesi için veri sağlamaktadır.Avrupa Kanatlı ve Tavşan Yetiştiricileri Birliği (EE) tarafından yayınlanan 151 minyatür tavuk ırkı arasında henüz yer almasa da, Türkiye’de yerli bir ırk olarak tescil süreci akademik düzeyde takip edilmektedir. ^【19】İspenç, Hollanda ve Belçika kökenli benzer minyatür ırklardan ibik yapısı, kılıç tüyleri ve parmak sayısı gibi spesifik fenotipik karakterleri ile ayrışmakta; bu durum ırkın özgün genetik mirasını kanıtlamaktadır.^【20】

Yetiştirme Şartları

İspenç genotipinin yetiştirilme şartları, hem fiziksel karakterlerini korumaya hem de düşük maliyetli üretime odaklanmaktadır. Yetiştirici verilerine göre bu tavuklar, günlük ortalama 60-65 gram yem tüketimiyle oldukça ekonomik bir beslenme profili sergilemektedir. ^【21】 Yıllık yumurta verimi 160-180 adet arasında değişmekte olup yumurtalar vücut yapısıyla orantılı olarak küçüktür. ^【22】 Fizyolojik olarak oldukça hareketli ve agresif bir mizaca sahip oldukları için "cin" lakabıyla anılan bu kuşlar, dar alanlarda yüksek aktivite gösterme eğilimindedir. Ayaklardaki yoğun paça tüyleri ve baş bölgesindeki sakal yapısı, dış parazit kontrolü ve temiz barınak koşullarını zorunlu kılmaktadır. Anadolu’nun iklim şartlarına uzun yıllar içerisinde tam uyum sağlayan bu ırk, dayanıklılığı nedeniyle hobi kümeslerinde minimum teknik müdahale ile yetiştirilebilmektedir.