İstanbul R4 ve R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantıları (2026)

İstanbul R4 ve R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantıları, 23 Ekim 2026 tarihinde Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın ev sahipliğinde İstanbul'da düzenlenen iki ayrı bakanlar toplantısıdır.^【1】 Toplantılardan ilki, R4 mekanizmasını oluşturan Türkiye, Mısır, Pakistan ve Suudi Arabistan'ın dışişleri bakanlarını; ikincisi ise R4 ülkelerini E3 olarak anılan İngiltere, Almanya ve Fransa ile İtalya'nın katılımıyla bir araya getirmiştir.^【2】 Sekiz ülkenin katıldığı R4+E3 toplantısı, bu formatta gerçekleştirilen ilk toplantıdır.^【3】 Toplantılarda Hürmüz Boğazı'ndaki durum, ABD ile İran arasındaki savaş, Yemen'le bağlantılı gelişmeler ve Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik saldırıları, Filistin meselesi ve Rusya-Ukrayna Savaşı ele alınmıştır.

Toplantılar, Türkiye Dışişleri Bakanlığının duyurusunda “R4 ve R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantıları” olarak adlandırılmıştır.^【4】 Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul ise İngiltere, Almanya, Fransa ve İtalya'yı “E4” olarak nitelendirmiş ve sekiz ülkenin toplantısını “E4-R4” formatı olarak anmıştır.^【5】

R4 mekanizması, Türkiye, Mısır, Pakistan ve Suudi Arabistan tarafından bölgesel sahiplenme anlayışı temelinde kalıcı istikrarı desteklemek ve bölgesel meselelerde diyaloğu güçlendirmek amacıyla oluşturulmuştur.^【6】 Mart 2026'da ortaya çıkan grup, bölgesel güvenlik ile ABD ve İran arasındaki arabuluculuk çabalarına odaklanmıştır.^【7】 R4 dışişleri bakanları, ilki 18 Mart'ta Riyad'da olmak üzere İstanbul toplantısına kadar altı toplantı yapmıştır. Bu formattaki bir önceki toplantı, BM Genel Kurulu Yüksek Düzeyli Haftası marjında 21 Eylül'de New York'ta düzenlenmiştir.^【8】

Almanya, İngiltere ve Fransa'dan oluşan E3 mekanizması, 2003'ten bu yana İran'ın nükleer programına ilişkin sürdürülen üçlü diplomatik işbirliği kapsamında ortaya çıkmış, zamanla farklı bölgesel ve uluslararası konularda ortak diplomatik girişimlerde bulunan bir yapıya dönüşmüştür.^【9】

Mekke Savunma İttifakı, Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında 7 Ağustos 2026'da imzalanan bir savunma anlaşmasıdır. Anlaşma, kolektif caydırıcılığı güçlendirmeyi ve taraf devletlerden birine yönelik bir saldırının tümüne yönelik bir saldırı olarak kabul edilmesini amaçlamaktadır.^【10】 Türkiye, anlaşmanın belirli bir ülkeyi hedef almadığını ve Mısır dahil diğer ülkelerin katılımına açık olduğunu açıklamıştır.^【11】 Mısır, ittifaka katılıp katılmayacağına ilişkin karar vermemiştir. Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi, toplantıdan önceki çarşamba günü Mısır'ın “Suudi topraklarını savunacağını” ve Yemen'e yönelik herhangi bir saldırıya katılmayacağını açıklamıştır.^【12】

Türkiye Dışişleri Bakanlığı, 22 Ekim 2026 tarihli ve 203 sayılı açıklamasıyla Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın 23 Ekim 2026'da İstanbul'da düzenlenecek R4 ve R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantıları'na ev sahipliği yapacağını duyurmuştur.^【13】 Dışişleri kaynakları, toplantılara Almanya Dışişleri Bakanı Johann David Wadephul, İngiltere Dışişleri Bakanı Ed Miliband, Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, Mısır Dışişleri Bakanı Bedir Abdulati, Pakistan Dışişleri Bakanı Muhammed İshak Dar ve Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan'ın katılacağını bildirmiştir. Söz konusu ülkelerin R4+E3 formatında ilk kez Türkiye'nin inisiyatifiyle bir araya geleceği belirtilmiştir.^【14】 Wadephul ise toplantının Türkiye ve Almanya'nın girişimiyle düzenlendiğini ifade etmiştir.^【15】

Toplantıların gündeminde Filistin meselesi, Hürmüz'deki durum, Yemen'le bağlantılı gelişmeler ve Rusya-Ukrayna Savaşı'na çözüm arayışları başta olmak üzere bölgesel konular ile R4 ve E3 ülkeleri arasında ileriki dönemde hayata geçirilebilecek işbirliği ve koordinasyon imkanları yer almıştır.^【16】 İsrail'in süren işgali ve yerleşimlerin genişletilmesi, Kudüs'ün tarihi ve hukuki statüsü ile iki devletli çözüm perspektifi de gündem maddeleri arasında bulunmuştur.^【17】

Dışişleri Bakanlığı kaynakları, toplantı öncesinde Fidan'ın hitabında aşağıdaki hususları vurgulayacağını bildirmiştir:^【18】

• Bölgesel güvenliğin en başta bölge ülkelerinin sorumluluk üstlenmesini gerektirdiği ve Türkiye'nin bu anlayış doğrultusunda bölgesel sahiplenmeyi esas alan işbirliği mekanizmalarının güçlendirilmesine öncelik verdiği,
• Mevcut ihtilafların birbirini beslemesine, çatışmaların yeni alanlara yayılmasına ve bölgesel gerilimlerin daha geniş çaplı istikrarsızlığa dönüşmesine izin verilmemesi gerektiği,
• İsrail'in Filistin'de devam eden işgalinin, uluslararası toplumun barış çabalarını sekteye uğratan uzlaşmaz tutumunun ve tüm bölgeye yayılan saldırganlığının Orta Doğu'daki gerilimlerin temel nedeni olduğu,
• Tüm devletlerin Kudüs'ün tarihî ve hukuki statüsünü zedeleyebilecek ve iki devletli çözüm çabalarına zarar verebilecek eylemlerden kaçınması gerektiği; İsrail'in yasa dışı yerleşimleri genişletme yönünde adımlar atması ve yasa dışı yerleşimci terörünü teşvik etmesi karşısında uluslararası toplumun kararlı bir tutum sergilemesinin ve İsrail üzerindeki baskısını artırmasının önemi,
• ABD ile İran arasındaki ihtilafın ancak diplomasi ve diyalog yoluyla çözülebileceği, askerî yöntemlerin kalıcı bir çözüm sunmadığı gibi bölgedeki kırılganlıkları tetiklediği ve daha geniş çaplı bir çatışma riskini beraberinde getirdiği,
• Hürmüz ve Babülmendeb boğazlarında seyrüsefer serbestisinin kalıcı olarak tesis edilmesinin bölgesel ve küresel istikrar için hayati önemde olduğu,
• Husilerin Suudi Arabistan'da sivilleri ve sivil altyapıyı hedef alan saldırıları karşısında Türkiye'nin Suudi Arabistan'ın güvenliğinin muhafazasına yönelik desteği ve Mekke Savunma İttifakı'nın ortaya koyduğu dayanışma ve ortak güvenlik anlayışının önemi,
• R4 ve E3 ülkelerinin Suriye'de istikrar ve refahın güçlendirilmesine katkıları ile İsrail'in Suriye'yi istikrarsızlaştırmayı amaçlayan eylemleri,
• Türkiye'nin kıyıdaş ülke olarak Rusya-Ukrayna Savaşı'nın Karadeniz'e yayılmasının önlenmesi ve Karadeniz'de sivil can kayıplarının son bulması için uyarılarını ve çözüm önerilerini taraflara iletmeyi sürdürdüğü ve savaşın diyalog ve diplomasi yoluyla sonlandırılması için her türlü desteği sağlamaya hazır olduğu.

İngiltere Dışişleri Bakanı Ed Miliband'ın ofisi, görüşmelerin esas olarak “Hürmüz Boğazı ve Suudi Arabistan'daki durum” etrafında şekilleneceğini açıklamıştır. Açıklamada, Miliband'ın “[Hürmüz] krizine, tam seyrüsefer haklarını ve özgürlüklerini yeniden tesis eden diplomatik bir çözümü savunacağı” ve “İran taktiklerinin bölge genelinde nasıl tekrarlandığını, Suudi Arabistan'a yönelik saldırıların bölgeyi daha da istikrarsızlaştırdığını ve Babülmendeb ile Süveyş Kanalı gibi hayati su yolları ve küresel geçiş noktaları üzerindeki baskıyı artırdığını” vurgulayacağı belirtilmiştir.^【19】

Fransa Dışişleri Bakanlığı, görüşmelerin “çeşitli boyutlarıyla İran krizi” üzerine yapılacağını teyit etmiş ve toplantıyı “bölgedeki aşırı istikrarsızlık ve belirsizlik ortamında” gerçekleştirilen “bu formattaki” bir ilk olarak nitelendirmiştir. Bakanlık, toplantının “seçmediğimiz ve hepimizi etkileyen krizler karşısında Avrupalılar ile Orta Doğu ülkeleri arasındaki koordinasyonu güçlendirmeyi” amaçladığını açıklamıştır.^【20】

Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, İstanbul'a hareket etmeden önce Hürmüz Boğazı'ndaki çatışmalara, Yemen'deki Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik saldırılarına ve Karadeniz'de Rusya'nın tahıl sevkiyatlarına yönelik saldırılarının yol açtığı sorunlara dikkati çekerek şunları söylemiştir: "Bu muazzam zorlukların üstesinden ancak yerleşik formatların ötesine geçerek tek bir çatı altında hareket edersek gelebiliriz." Wadephul ayrıca "Bizi birleştiren şey, bu çıkmaza girmiş çatışmaların ülkelerimizin ekonomik durumu ve güvenliği üzerinde de büyük etkileri olması ve çözüm için yeni yollar arama iradesidir." ifadesini kullanmıştır.^【21】

Wadephul, İran'ın ve Husilerin dünya ticaretini baskı altına almasını ve küresel enerji ile gübre tedarikini aksatmasını kabul etmediklerini, serbest deniz trafiğine ve komşu ülkelere yönelik keyfi saldırıların sona ermesi gerektiğini belirtmiştir. Deniz yollarına yönelik saldırıların akaryakıt istasyonlarındaki fiyatlardan süpermarketlere kadar uzanan etkilerle Avrupa'da da hissedildiğini ifade eden Wadephul, gübre sevkiyatlarının zamanında gerçekleştirilememesinin bazı bölgelerde kıtlık riskini artırabileceği uyarısında bulunmuştur. Wadephul, Rusya'nın Karadeniz'de serbest deniz taşımacılığını hedef aldığını ve bu saldırıların özellikle buğdaya bağımlı olan dünyanın en yoksul kesimlerini etkilediğini kaydetmiştir.^【22】

İtalya Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Antonio Tajani, İstanbul'a hareket etmeden önce yaptığı açıklamada toplantıyı şu sözlerle değerlendirmiştir: “Türk hükümetinin ve Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın girişimi zamanında ve verimlidir. Roma, Orta Doğu'daki çatışmaları görüşmek üzere Avrupa ve bölge ülkelerini bir araya getirme fikrini desteklemektedir.” Tajani, “Anlaşmazlıklar ve rekabetler silahlarla değil, diplomasiyle çözülmelidir.” demiş ve İran ile ABD arasında yeniden geniş çaplı çatışmaların başlamasına karşı uyarıda bulunmuştur. Katılımcı ülkelerin Körfez'de ve Orta Doğu genelinde barışa yönelik ortak bağlılıklarını yansıtan bir ortak bildiri üzerinde çalıştığını belirten Tajani, New York'ta Washington ile Tahran arasında gerçekleşen dolaylı temasları memnuniyetle karşılamış ve “Diplomasi, sürdürülebilir bir çözüme giden tek uygulanabilir yoldur. Tam ölçekli bir çatışmanın yeniden başlamasını istemiyoruz.” ifadesini kullanmıştır.^【23】

Tajani aynı açıklamada Karadeniz'deki tahıl sevkiyatlarını ve Hürmüz Boğazı üzerinden gübre taşımacılığını etkileyen sorunlara değinmiş, İtalya'nın Roma merkezli BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile tahıl, hububat ve gübreye erişimin korunması için işbirliği yaptığını belirtmiştir. Husilerin Suudi Arabistan'ı hedef alan saldırılarını kınayan Tajani, Yemen'deki barış sürecinin tercihen BM himayesinde yeniden canlandırılmasının en uygulanabilir yol olduğunu ifade etmiştir. Tajani, İtalya'nın iki devletli çözüme desteğini yinelemiş, işgal altındaki Batı Şeria'da genişleyen İsrail yerleşimlerinin ve artan yerleşimci şiddetinin bölgesel istikrarı tehdit ettiğini belirtmiştir. Gazze'deki durumla ilgili olarak “Gazze Şeridi'ndeki insani durum son derece ağır olmaya devam etmektedir.” diyen Tajani, İtalya'nın Gazze için 20 maddelik barış planını desteklemeyi sürdürdüğünü, ancak BM Güvenlik Konseyinin 2803 sayılı kararının uygulanmasındaki ilerlemeyi yetersiz bulduğunu açıklamıştır.^【24】

Toplantılara katılan dışişleri bakanları şunlardır:^【25】

^{R4 ve R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantılarına katılan dışişleri bakanları, İstanbul'da aile fotoğrafı çektiriyor, 23 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

• Hakan Fidan – Türkiye Dışişleri Bakanı (ev sahibi)
• Bedir Abdulati – Mısır Dışişleri Bakanı
• Muhammed İshak Dar – Pakistan Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı
• Faysal bin Ferhan – Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı
• Ed Miliband – İngiltere Dışişleri Bakanı
• Johann David Wadephul – Almanya Dışişleri Bakanı
• Jean-Noël Barrot – Fransa Dışişleri Bakanı
• Antonio Tajani – İtalya Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı

Günün ilk toplantısı, Fidan'ın ev sahipliğinde gerçekleştirilen R4 Dışişleri Bakanları Toplantısı olmuştur. Toplantı, Türkiye Dışişleri Bakanlığı kaynaklarınca “Türkiye-Mısır-Pakistan-Suudi Arabistan Dışişleri Bakanları Yedinci Toplantısı” olarak adlandırılmıştır.^【26】 Pakistan Dışişleri Bakanlığı ise toplantıyı altıncı R4 dışişleri bakanları toplantısı olarak nitelendirmiştir.^【27】

Pakistan Dışişleri Bakanlığının açıklamasına göre bakanlar, Eylül ayında New York'ta yapılan son toplantıdan bu yana bölgedeki gelişmeleri “Orta Doğu'daki duruma ve buna bağlı güvenlik sorunlarına ve çatışmalara özellikle odaklanarak” gözden geçirmiştir. Bakanlar, Suudi Arabistan ile dayanışmalarını ifade etmiş, ülkenin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne desteklerini teyit etmiş, Suudi Arabistan'ı hedef alan Husi saldırılarını kınamış ve devlet egemenliğine saygının önemini vurgulamıştır. Açıklamada, bakanların “bölgesel koordinasyonu güçlendirmenin ve kalıcı barış, güvenlik ve istikrarı teşvik etmeye yönelik diplomatik çabaları ilerletmenin yollarını görüştüğü” belirtilmiştir.^【28】

Toplantının ardından yayımlanan ortak açıklamada bakanlar, Husilerin Suudi Arabistan'daki sivilleri ve sivil altyapıyı hedef alan saldırıları ile Kızıldeniz ve Babülmendeb'de ticari gemilere yönelik saldırıları kınamıştır. Açıklamada bakanların “Yemen hükümeti ve Suudi Arabistan Krallığı ile tam dayanışma içinde olduklarını ifade ettikleri ve Husi milislerini tüm askeri eylemlerini, tehditlerini ve saldırılarını derhal durdurmaya ve iyi niyetle siyasi sürece dönmeye çağırdıkları” ifade edilmiştir.^【29】

ABD-İran çatışması ve Hürmüz Boğazı konusunda bakanlar, bu çatışmanın yalnızca diyalog ve diplomasi yoluyla ele alınmasına ve gemiler dahil sivillerin ve sivil altyapının hedef alınmasının önlenmesine yönelik “acil ihtiyacın” altını çizmiştir. Bakanlar, İslamabad Mutabakat Muhtırası'na desteklerini ifade etmiş, daha fazla tırmanmayı önlemeye yönelik süregelen diplomatik çabaları memnuniyetle karşılamış ve kalıcı, müzakereye dayalı bir çözüme bağlılıklarını yinelemiştir.^【30】

Ortak açıklamada seyrüsefer serbestisinin, kalıcı deniz emniyeti ve güvenliğinin ve seyrüsefer hak ve özgürlüklerinin korunmasının “hayati önemi” vurgulanmıştır. Bakanların “deniz yollarının aksamasının küresel tedarik zincirlerini, enerji, gübre ve gıda akışlarını engelleyerek ve bölgedeki ve ötesindeki kırılgan nüfusları etkileyerek herkesin güvenliğini ve refahını tehdit ettiğini ve dolayısıyla bu zorlukların ele alınması için uluslararası toplumun ortak çabalarını gerektirdiğini kaydettikleri” belirtilmiştir. Bakanlar ayrıca meşru seyrüseferi engelleyen her türlü tedbir ve kısıtlamayı reddetmiş, Hürmüz Boğazı'ndan güvenli, emniyetli ve engelsiz geçişin hızla ve tamamen yeniden başlatılması çağrısında bulunmuş ve söz konusu konularda yakın istişare ve koordinasyonu sürdürme konusunda mutabık kalmıştır.^【31】

Filistin meselesine ilişkin olarak bakanlar, Gazze'deki İsrail işgalinin bölgede ve ötesinde “temel istikrarsızlık kaynağı” olduğunu ve İsrail politikalarının “küresel kamuoyunda derin bir adaletsizlik duygusu” yarattığını vurgulamıştır. Bakanlar, ilgili BM kararları doğrultusunda Filistin'de iki devletli çözümün erken uygulanması çağrısında bulunmuştur.

^{R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantısı, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın ev sahipliğinde sekiz ülkenin dışişleri bakanlarının katılımıyla gerçekleştiriliyor, 23 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

Açıklamada bakanların “Orta Doğu'da kapsamlı barışın sağlanması amacıyla, ilgili Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları doğrultusunda, Filistin halkının devredilemez kendi kaderini tayin hakkı ve 4 Haziran 1967 sınırları temelinde, başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız, egemen, yaşayabilir ve bitişik bir Filistin Devleti kurma hakkı dahil olmak üzere meşru haklarına desteklerini yineledikleri” ifade edilmiştir. Bakanlar, süregelen İsrail şiddetine ve Kudüs'ün hukuki ve tarihî statüsünü değiştirme girişimlerine “acil bir son” verilmesi ile Filistin'de daha fazla yıkıma ve insani trajediye son verilmesi çağrısında bulunmuştur.

Bakanlar, Batı Şeria ve Kudüs'teki geçmiş ve mevcut tüm yerleşim faaliyetlerini ve Filistinlilere yönelik yerleşimci şiddetini kınamış, Gazze'ye kesintisiz insani yardım akışına ve Gazze'nin yeniden inşasına yönelik acil ihtiyacın altını çizmiştir.^【32】

R4 toplantısının ardından Fidan'ın ev sahipliğinde, İtalya'nın da katılımıyla R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantısı gerçekleştirilmiştir.^【33】 Toplantı, Avrupalı diplomatlar ile bölge ülkelerinin diplomatlarının ayrı ayrı yaptıkları toplantıların ardından İstanbul Boğazı'na bakan bir otelde başlamıştır.^【34】

Fidan, toplantı öncesinde bölgesel güvenliğin bölge ülkelerinin sorumluluk üstlenmesini gerektirdiğini ve Ankara'nın “bölgesel sahiplenmeye” dayalı işbirliği mekanizmalarına öncelik verdiğini vurgulamıştır. Fidan, “Bölgesel çerçeveler, eylem ve işbirliği için güvenilir platformlara dönüşmektedir.” demiş ve şunları eklemiştir: “İstikrar basitçe ithal edilemez ve kalıcı çözümler dışarıdan dayatılamaz. Çatışmayla birlikte yaşayanlar, onun çözümünde merkezi bir rol oynamalıdır.”^【35】

^{R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantısı, 23 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

Toplantıda Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması, Gazzeki insani kriz, Yemen ve Rusya-Ukrayna çatışmasının sona erdirilmesine yönelik yollar ele alınmıştır.^【36】

Pakistan Dışişleri Bakanlığı, toplantıya ilişkin açıklamasında şu ifadelere yer vermiştir: “Toplantı, Körfez bölgesindeki bölgesel gelişmeler, bunların sosyal ve ekonomik etkileri ve barış, güvenlik ve istikrara ilişkin bölgesel sorunların çözümü için diplomatik temasın teşvik edilmesine yönelik acil ihtiyaç hakkında görüş alışverişinde bulunma fırsatı sağlamıştır.”

Açıklamada ayrıca “Dar, mevkidaşlarını Pakistan'ın gerilimin azaltılması, çatışmaların yeniden başlamasının önlenmesi ve barışın teşvik edilmesinde oynamaya devam ettiği diplomatik ve arabuluculuk rolü hakkında bilgilendirmiştir. Tüm bakanlar bu formatta temasların sürdürülmesi konusunda mutabık kalmıştır.” denilmiştir.^【37】

^{Pakistan Dışişleri Bakanı Muhammed İshak Dar, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantısında - (Anadolu Ajansı)}

Fidan, R4+E3 toplantısı marjında İtalya Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Antonio Tajani ve Almanya Dışişleri Bakanı Johann David Wadephul ile görüşmüştür.^【38】 Türkiye Dışişleri Bakanlığı, Fidan'ın görüşmelerine ait fotoğrafları paylaşmış, görüşmelerin içeriğine ilişkin bilgi vermemiştir.^【39】 Fidan ayrıca İngiltere Dışişleri Bakanı Ed Miliband, Pakistan Dışişleri Bakanı İshak Dar ve Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot ile ayrı ayrı ikili görüşmeler gerçekleştirmiştir.^【40】

Pakistan Dışişleri Bakanlığının açıklamalarına göre Dar, toplantılar öncesinde Fidan ile görüşmüş ve toplantılara ev sahipliği yaptığı için Fidan'a teşekkür etmiştir. İki bakan, ikili ilişkileri ve başta Orta Doğu ve Filistin'deki durum olmak üzere bölgesel gelişmeleri ele almıştır. Açıklamada iki bakanın “bölgesel istikrara yönelik tehditlerden duydukları endişeyi dile getirdikleri ve bölgesel barış ve güvenliği teşvik etmek için diyalog, diplomasi ve koordineli çabaların önemini vurguladıkları” belirtilmiştir. Dar ve Fidan, Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik saldırılarını kınamış ve Mekke Savunma Anlaşması kapsamında da dahil olmak üzere bölgesel meselelerde yakın koordinasyon taahhütlerini yinelemiştir.^【41】

Dar, Mısır Dışişleri Bakanı Bedir Abdulati ile görüşmesinde Filistin ve Orta Doğu'daki durumu ele almış ve bölgedeki sorunların çözümünde “sürekli diyalog ve diplomasinin” önemini vurgulamıştır. Açıklamada iki bakanın “ticaret, işletmeler arası bağlantılar, tarım, ilaç, bağlantısallık, yenilenebilir enerji, savunma ve halklar arası temaslar dahil olmak üzere bir dizi alanda işbirliğine daha fazla ivme kazandırma konusunda mutabık kaldıkları” ve R4 çerçevesinde istişarelerin sürdürülmesine ve daha yakın koordinasyona bağlılıklarını yineledikleri belirtilmiştir.^【42】

Dar, Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan ile “sıcak ve samimi bir görüşme” gerçekleştirdiğini duyurmuş ve Pakistan'ın Krallığın egemenliğine ve toprak bütünlüğüne tam desteğini ifade etmiştir. İki bakan, iki ülke arasındaki Stratejik Karşılıklı Savunma Anlaşması ile Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan arasındaki Mekke savunma anlaşmasıyla pekiştirilen ilişkilerin altını çizmiştir.^【43】

Dar, Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul ile de görüşmüş ve ikili ilişkileri “karşılıklı çıkar alanlarında sürekli temas ve işbirliği yoluyla” daha da güçlendirme arzusunu dile getirmiştir. Dar, Almanya, Fransa, İtalya ve İngiltere'nin R4 çerçevesiyle “yapıcı etkileşimini memnuniyetle karşıladığını” belirtmiş ve “ortak kaygı duyulan konularda istişarelerin ve diplomatik koordinasyonun sürdürülmesinin” değerine dikkat çekmiştir.^【44】

^{Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantısı için İstanbul'a gelen dışişleri bakanlarını Dolmabahçe Çalışma Ofisi'nde kabul ediyor, 23 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantısı için İstanbul'a gelen bazı ülkelerin dışişleri bakanlarını Cumhurbaşkanlığı Dolmabahçe Çalışma Ofisi'nde kabul etmiştir. Kabulde Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, İtalya Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Antonio Tajani, Pakistan Dışişleri Bakanı Muhammed İshak Dar, Mısır Dışişleri Bakanı Bedir Abdulati ve Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan yer almıştır.^【45】

Fidan, toplantıların ardından İstanbul'da düzenlediği basın toplantısında "masanın etrafındaki bütün ülkelerin savaşın daha fazla yaygınlaşmasını istemediğini ve savaşın hem Körfez'de hem de Ukrayna'da bir an önce durmasına ve ateşkesin sağlanmasına taraftar olduklarını" belirtmiştir.^【46】

Fidan, bu konudaki ortak tutumu şu sözlerle ifade etmiştir: "Tabii bu önemli. Bu mesajı bütün taraflara aynı şekliyle verme, iletme kararı aldık. Özellikle İran'a yönelik yeniden yapılacak bir saldırının gerçekten bölgedeki savaş ve çatışmayı tekrar yaygınlaştırmaya yol açacağı konusunda hemfikiriz. Bunun yerine diyaloğu diplomasiyi tercih etmenin en doğru yol olduğu konusunda hemen hemen bir fikir birliği sağladık."^【47】

^{Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, R4+E3 Dışişleri Bakanları Toplantısı için İstanbul'a gelen dışişleri bakanlarını Dolmabahçe Çalışma Ofisi'nde kabul ediyor, 23 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

Fidan, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Suudi Arabistan, Pakistan, Mısır ve Türkiye'nin aynı fikirde olmalarının ve dünyaya aynı mesajları vermelerinin önemine değinerek şöyle konuşmuştur: "Tabii ki Hürmüz Boğazı'nın bir an önce açılması gerekiyor. Piyasalara olan negatif etkisinin artık ortadan kalkması lazım. Ama dediğim gibi İran'a da yapılacak askeri bir müdahale hiçbir şekilde çözüm değil. Bunu hiç kimse şu anda onaylamıyor. Onun yerine diplomasinin en iyi yol olduğu konusunda Türkiye'nin görüşü vardı zaten. O görüş, diğer ülkeler tarafından da paylaşılıyor. Paylaşılmakta da kalmıyor. Aynı zamanda savunuluyor."^【48】

Fidan, toplantının gündeminin başında iki savaş alanının geldiğini belirterek şunları söylemiştir: "Bunlardan birincisi şu anda Körfez'deki savaş nedeniyle kapalı olan Hürmüz Boğazı ve Babülmendeb'in inkıtaya uğraması zaman zaman, oradaki geçişlerin risk altına girmesi ve diğer taraftan Karadeniz'deki seyrüsefer güvenliğinin şu anda hemen hemen ortadan kalkmış olması." Fidan, bu iki alanın dünyanın enerji ihtiyacını, gıda ihtiyacını ve serbest ticaret rejimini ciddi şekilde etkilediğini, coğrafya ayrımı gözetmeksizin bütün hükümetlere, vatandaşlar ve piyasalar üzerinde basınç ve yük oluşturduğunu dile getirmiş ve "Tabii ki sorumlu devletlerin rolü, bu sorunlara mümkün olduğunca barışçıl çözümler aramak." ifadesini kullanmıştır.^【49】

Fidan, Suudi Arabistan'a yönelik saldırıların durması gerektiğini belirterek bunun diplomatik yöntemlerle nasıl sağlanabileceğinin ayrıntılı biçimde ele alındığını aktarmıştır.^【50】

ABD ile İran arasındaki meseleye ilişkin olarak Fidan, "Bu olayda diplomasiye de çok büyük bir alan var, savaşa da büyük bir alan var. Özellikle ilgili aktörlerin, bölgedeki devletlerin, bazı küresel aktörlerin bu konuda nasıl bir tutum alacağına bağlı." demiştir. Fidan, toplantıda altı çizilen hususun tüm aktörlerin diyaloğun tek çözüm yolu olduğunu birlikte belirtmesi olduğunu söyleyerek şunları eklemiştir: "Burada tabii hiç kimsenin, başka ülkenin haklarına vesairesine, tecavüzüne izin veriyoruz manasına gelmiyor veya Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalmasına da izin vereceğiz manasına gelmiyor. Fakat burada daha fazla savaşın yaygınlaşmasına meydan vermeden, daha fazla yıkıma yol açmadan bu meseleyi nasıl halledebiliriz? Onun parametreleri açıkçası konuşuldu."^【51】

Rusya-Ukrayna Savaşı'na ilişkin olarak Fidan, bütün katılımcıların ortak fikrinin mümkünse en kısa zamanda bir ateşkesin ve buna dayalı bir barış anlaşmasının Ukrayna'da hayata geçmesi olduğunu belirtmiş ve "Bunun olmadığı takdirde, Karadeniz'deki seyrüsefer güvenliğinin, serbestisinin bir an önce hayata geçmesi konusunda adımlar atılması konusunda yine bir talep var." demiştir.

Türkiye'nin Tahıl Girişimi dahil yürüttüğü girişimleri ve taraflarla yaptığı görüşmeleri katılımcılara aktardıklarını belirten Fidan, şunları kaydetmiştir:^【52】“Kendimizin ayrıca bu meseleyle ilgili onlarla istişare etmek istediğimiz hususlar vardı. Onları da kendileriyle görüştük. Yani ya savaş dursun, durmuyorsa enerji ve tahıl konusunda bir istisna getirilsin taraflar tarafından. Biliyorsunuz iki buçuk yıl önce Türkiye bunu mümkün kılmıştı. İki ülke birbirini yok edesiye aslında savaşırken bari uluslararası piyasalar ve diğer ülkeler aynı şekilde etkilenmesin durumu var. Umarım bir an önce ateşkes gelir, barış gelir, bu sıkıntı da kökten çözülür. Ama şu anda cari meselemiz, biz Ukrayna'da ve Rusya'da şu anda bulunan tahılı nasıl dünya piyasalarına çıkartacağız, bunun için neler yapabiliriz? Bazı teklifler var, görüşler var, tartışmalar var. Onu, ilgili taraflarla konuşuyoruz.”^【53】

Fidan, her iki formatın da kendi bulundukları coğrafyadaki sorunlarla ilgili çalışan formatlar olduğunu, iki coğrafyada meydana gelen sorunların her iki tarafı da etkilemesi nedeniyle bir araya gelip sorunları topyekûn konuşma kararı alındığını belirtmiştir. Fidan, "Hem Avrupa ülkelerinin hem belli başlı İslam ülkelerinin bir araya gelerek hem bölgesel konuları hem küresel konuları detaylı bir şekilde masaya yatırmaları, bu konuda görüş alışverişinde bulunmaları önemli." demiş ve şu değerlendirmeyi yapmıştır: "Bizim platformumuzun en önemli özelliği gayriresmi bir platform olması, esnek olması, serbestçe fikirlerimizin ortaya konması, bu fikirler etrafında birtakım politikaların oluşturulması gerekirse, somut eylem aşamalarının belirlenmesi gibi çok fazla faydası var."^【54】 Fidan ayrıca “Coğrafi ve siyasi arka planları bu denli farklı olan ülkeleri bir araya getiren başka bir platformdan haberdar değiliz. Özellikle Türkiye, bu süreçte yapıcı bir rol oynamak için iyi bir konumdadır.” ifadesini kullanmıştır.^【55】

Fidan, "Aynı zamanda Orta Doğu'da olan bir olayın Avrupa'yı, Avrupa'da olan olayın Orta Doğu'yu etkilediği bir dünyada yaşıyoruz. Her iki coğrafya da birbirinin coğrafi olarak, tarih olarak, bir noktada kültür olarak devamlılığı yapıyor. Türkiye, bunların tam geçiş noktasında bulunmakta." demiştir. Karadeniz'deki Rusya-Ukrayna çatışmasının Orta Doğu ve Afrika gibi bölgeleri derinden etkilediğini ve Rusya ile Ukrayna tahılının dünya pazarlarına çıkamamasının büyük krizlere neden olduğunu belirten Fidan, "Hürmüz Boğazı'ndaki kapanıklık, tıkanıklık, Avrupa'da çok ciddi enerji krizine ve fiyatlarının artmasına sebep oluyor. Dolayısıyla bu iki platformun artık yan yana gelip beraber çalışmasından daha normal bir husus yok." ifadesini kullanmıştır.^【56】

Fidan, toplantının hem gündemi hem mekanı itibarıyla son aylardaki en önemli diplomatik olaylardan biri olabileceğini belirterek şunları kaydetmiştir: "İki önemli komşu coğrafyadaki aktörlerin tam da bu iki coğrafyanın ortasında olan geçişkenliği sağlayan Türkiye'de, İstanbul'da, Asya'yı ve Avrupa'yı birleştiren bir mekanda boğazın hemen kenarında bir araya gelmeleri ayrıca önemli bir sembolik anlama sahip. Bu açıdan katılımcı bütün bakan arkadaşlarıma çok teşekkür ediyorum. Ortaya koydukları emek ve çaba önemli. Aynı şekilde endişe ediyor olmaları, aynı şekilde çözüm arıyor olmaları ve bunu da karşılıklı dayanışma içerisinde, işbirliği içerisinde yapma arzuları bizi ziyadesiyle memnun etti.”^【57】

İsrail'deki seçim sürecinde Türkiye karşıtı söylemlere ilişkin bir soruyu yanıtlayan Fidan, "Seçimlere giderken İsrail'de yapılan retoriklerde, Türkiye'nin kullanılması meselesini, biz kategorik olarak reddediyoruz." demiştir. Fidan, Türkiye'yi "yererek, şeytanlaştırarak" birtakım siyasal radikal partilerin tabanda oy toplama çabalarının "ucuz bir siyasi hamle olarak görüldüğünü" ve bunun çok ciddiye alınacak bir tarafının olmadığını belirtmiştir.^【58】

Fidan, Libya ile Türkiye arasındaki deniz yetki alanlarına ilişkin 2019'da imzalanan mutabakat muhtırasının üzerinden yaklaşık yedi yıl geçtiğini hatırlatarak hukuken yürürlükte olan anlaşmanın Libya Temsilciler Meclisi tarafından kabul edilmesinin "siyasal gürültü malzemesi" hâline getirilmesini yadırgadıklarını belirtmiştir. Yunanistan'ın anlaşmaya ilişkin Avrupa Birliği nezdinde yürüttüğü girişimleri gördüklerini ifade eden Fidan, Türkiye'nin Libya'da istikrarın sağlanmasına yönelik çalışmalarının devam edeceğini vurgulamıştır. Mısır'ın da mutabakat muhtırasına ilişkin bazı çekinceleri bulunduğunu belirten Fidan, Türkiye, İtalya ve Mısır'ın bir araya gelerek Mısır ve Libya'nın endişelerini ele alan görüşmeler yapabileceğini söylemiş ve "Olumlu, yapıcı yaklaşımlar tabii ki ortaya konabilir. Konmalı da bu konuda bizim hiçbir sıkıntımız yok. Bunu Mısırlı meslektaşıma da ifade ettim. Cumhurbaşkanımızın durduğu yer de burası." ifadesini kullanmıştır.^【59】

Libya'nın doğusu ve batısı arasında kalıcı birleşmenin sağlanması için uygun zamanın geldiğini belirten Fidan, Türkiye'nin ve uluslararası toplumdaki bazı aktörlerin bu doğrultuda yürüttüğü çalışmaların askeri yapıların birleştirilmesini de kapsadığını ifade ederek şunları kaydetmiştir: "Her iki tarafın da askeri yapısı var. Madem bir ülke bütünleşmesi olacak, bu yapıların milli bir ordu altında bir araya gelmesi gerekiyor. Bunun en önemli ayaklarından biri de her iki tarafın ayrı ayrı kontrol ettiği askeri unsurların nasıl bir çatı altında bir araya geleceği, İnşallah yakında da Türkiye olarak buna çok iyi bir haber vereceğimizi duyacaksınız."^【60】

Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, toplantının ardından gazetecilere yaptığı açıklamada şunları söylemiştir: “Bu, umduğumuzdan daha başarılı geçti. O kadar iyi geçti ki bundan sonra düzenli olarak bir araya gelme konusunda anlaştık. Bir sonraki toplantı Almanya'da yapılacak. Herkes davetimi kabul etti.”^【61】 Wadephul ayrıca "Burada fark ettik ki; durum bir koordinasyona, bir mutabakata ve bu 8 ülkenin sesine ihtiyaç duyuyor. Çünkü ‘yeter artık’ dediğimizde burada tek bir ses olarak konuşuyoruz." ifadelerini kullanmıştır.^【62】

Wadephul, ABD-İran savaşının bölgesel güvenlik ve petrol fiyatları üzerindeki etkisine ve Rusya-Ukrayna Savaşı'nın tahıl ihracatı ile Afrika'daki kıtlık tehdidi üzerindeki etkisine atıfla şunları söylemiştir: “Çatışmaların etkileri sekiz devletin tamamı tarafından kendi ülkelerinde şiddetli biçimde hissediliyor. Doğal olarak bu etkiler farklı şekillerde ortaya çıkıyor. Bunlar, tüm bu çatışmaların yeniden tırmanmasını önlemeye acil bir ihtiyaç olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Önümüzdeki günlerde tüm muhataplarımızla birlikte silaha başvurulması yerine müzakere masasına dönülmesini teşvik etmek için çalışmayı amaçlıyoruz. Ancak bu sabah da belirttiğim gibi elbette basit, hazır bir çözüm yoktur.”^【63】

Wadephul, İran'ın ve Husilerin uluslararası deniz taşımacılığına yönelik saldırılarının küresel ekonomi üzerinde baskı oluşturduğunu ve Suudi Arabistan'ın Husilerin saldırılarına karşı kendini savunmasına destek verdiklerini belirtmiştir. Avrupa Birliği'nin Aspides deniz misyonu kapsamındaki taahhütlerinin somut adımlarla hayata geçirilmesi gerektiğine işaret eden Wadephul, Yemen'deki meşru hükümetin desteklenmesi ve Husilerle müzakerelerin yeniden başlatılması için uygun koşulların oluşturulması çağrısında bulunmuştur. Wadephul, "Bu çatışmanın askeri bir çözümü mümkün değildir." demiştir.^【64】 Wadephul, “Dünya bir kez daha büyük bir endişeyle Orta Doğu'ya bakıyor. Bu, her şeyden önce gemilere, havalimanlarına, altyapıya ya da doğrudan komşularına ateş açmayı bırakması gereken İran'a ve Husilere yöneliktir.” ifadesini kullanmıştır.^【65】

Wadephul, Tahran yönetimine aşırı taleplerden vazgeçerek müzakerelere açık olma çağrısı yapmış; İngiltere, Fransa ve Almanya'nın nükleer müzakereler konusunda önemli deneyime sahip olduğunu belirterek İran'ın nükleer silaha sahip olmasını önleyecek somut bir anlaşma için görüşmelere hazır olduklarını ifade etmiştir.^【66】

Rusya-Ukrayna Savaşı'nın küresel gıda güvenliği üzerindeki etkilerine değinen Wadephul, Karadeniz üzerinden tahıl sevkiyatının yeniden başlatılması için yeni yollar bulunması gerektiğini belirtmiş ve şunları söylemiştir: “Önemli olan, hem Ukrayna hem de Rusya’dan gelen yardım gemilerinin limanlardan ayrılabilmesi ve tahıl sevkiyatlarının acil olarak ihtiyaç duyulan yerlere, yani küresel Güney’de açlık çeken insanlara ulaşabilmesidir.”^【67】 Wadephul ayrıca “Putin'in bilerek Küresel Güney'de yeni bir kriz yarattığı, Karadeniz'deki tahıl sevkiyatlarına yönelik korkunç saldırılara son verme zamanı gelmiştir.” demiş ve toplantıda bu konunun uzun uzun ele alındığını belirterek şunları eklemiştir: “Hem Rus hem de Ukrayna tahılının ihraç edilebilmesi için her şeyi birlikte yapma konusunda anlaştık. Buna acilen ihtiyaç var ve bu herkesin çıkarınadır. Şimdi yeni rotalar bulunmalı ve herkes Karadeniz üzerinden deniz yollarının oluşturulabilmesine yardımcı olmak istiyor.”^【68】 Wadephul, bu konuda Fidan'ın her iki tarafla yoğun müzakereler yürüttüğünü ifade etmiştir.^【69】

Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, “barış ve istikrarın sağlanması için birlikte hareket etmeye karar veren” dört Avrupa ülkesi ile dört Orta Doğu ülkesinin ilk kez bir araya geldiğini belirtmiştir. Orta Doğu'da yaşananların Avrupa ülkeleri için de doğrudan sonuçlar doğurduğunu vurgulayan Barrot, şunları söylemiştir: "Bu önemli bir an çünkü bu 8 ülke, bugün gerçekleştirdikleri son derece yapıcı müzakerelerin ardından çalışmalarını sürdürmeye, İran rejimi meselesini ve Hürmüz Boğazı'nda, Kızıldeniz’de ya da Karadeniz’de olsun seyrüsefer özgürlüğünün sağlanmasına yönelik konuları ele almak üzere düzenli aralıklarla bir araya gelmeye karar verdi."^【70】 Barrot, Fransa'nın Husilerin saldırılarına karşı Suudi Arabistan'ın enerji altyapılarını savunmaya yönelik destek girişimlerini hatırlatmıştır.^【71】

ABD ile İran arasındaki gerilime ilişkin olarak Barrot, “İran ile ABD arasında yeni bir tırmanış yalnızca kaybedenler yaratır ve hiç şüphesiz hidrokarbon fiyatları üzerinde çok ciddi sonuçlar doğurur.” demiş ve şunları eklemiştir: “Dolayısıyla bu sekiz ülkeden oluşan grubun … yapacağı ilk şey her iki tarafı azami itidale çağırmak olacaktır, çünkü bölgede yeni bir tırmanışı göze alamayız.”^【72】

İtalya Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Antonio Tajani, toplantının ardından İtalyan basın mensuplarına yaptığı açıklamada "Gerilimi düşürmek ve seyrüsefer özgürlüğünü güvence altına almak için birlikte çalışmak istiyoruz." demiştir. Tajani, "Sanayileşmiş ülkeler için enerji esas öneme sahip. Aynı şekilde, gıda güvenliği de önemli, gübrelerin ve tahılın Karadeniz üzerinden Afrika'ya ve diğer ülkelere taşınmasını güvence altına almak gerekiyor." ifadesini kullanmıştır.^【73】

Tajani, "Diyalog politikasını kesinlikle destekliyoruz. Sorunun askeri açıdan çözülebileceğine inanmıyorum. Ekonomilerimiz açısından hayati önem taşıyan Hürmüz Boğazı'nı yeniden ulaşıma açmak istiyorsak diyaloğu teşvik etmeliyiz." demiştir. İran'a bu tutumunu sürdüremeyeceğini anlatmaları gerektiğini belirten Tajani, şunları kaydetmiştir: "Aynı şekilde, İtalyan askerlerinin Avrupa Birliği'nin (AB) Kızıldeniz'deki ASPİDES misyonu kapsamında görev yaptığı ve daha güneyde Atalanta misyonunun yürütüldüğü Babülmendeb Boğazı’nda seyrüsefer özgürlüğünü güvence altına almak için çalışmayı da destekliyoruz. Dolayısıyla İtalya, barış lehine yürütülen bu çabalarda öncü bir rol üstleniyor."^【74】

İsrail hükümetinin Batı Şeria'ya tam abluka uygulama kararına ilişkin olarak "Bu karara katılmıyoruz." diyen Tajani, şunları söylemiştir: "Ancak Filistin halkını, özellikle de barışçıl Hristiyan köylerini hedef alarak İsrail’in güvenlik sorunu çözülemez. Hamas’ın silahsızlandırılması, Gazze'de istikrarın sağlanması ve teröristlerin tamamen silahsızlandırılarak etkisiz hâle getirilmesi gerekiyor. Bu önemli bir husus. Ancak bir Filistin devletinin kurulmasının önemini göz ardı edemeyiz. Her zaman söylediğimiz gibi, Batı Şeria ile Gazze yeniden birleştirilmeli ve ardından Filistin Ulusal Yönetimi güçlendirilerek İsrail'i tanıyan ve İsrail tarafından tanınan bağımsız bir devlet kurulmalı."^【75】

Tajani, İsrail ordusu tarafından Batı Şeria'da gözaltına alınan beş İtalyan kadın aktivistin başına gelenlerin "kabul edilemez" olduğunu belirterek şunları söylemiştir: "Herhangi bir suç işlemiyorlardı. Elbette yaşananlar nedeniyle şiddet yanlısı İsrailli yerleşimcileri kınıyoruz. Biz İtalyanlar, İsrail ordusu tarafından gözaltına alınan 5 kadının derhal serbest bırakılmasını talep ediyoruz. Önümüzdeki saatlerde İtalya’ya geri gönderilmelerini umuyoruz."^【76】

Katılımcı bakanların bu uyarılarda bulunduğu sırada ABD'nin Türkiye Büyükelçisi Tom Barrack, bir sosyal medya platformunda yayımlanan ve Mario Nawfal tarafından sunulan bir podcast programında Washington'ın o hafta sonu İran'ı “kesinlikle” vurabileceğini söylemiştir. Barrack, ABD Başkanı Donald Trump'ın “bir anlaşmaya açık, hazır ve ulaşılabilir” olduğunu, ancak “ne istediği konusunda da çok net olduğunu” belirtmiştir. Barrack, İran'a yönelik olası bir ABD askerî harekâtının rejim değişikliğini amaçlamayacağını öne sürmüş ve Trump'ın “rehinelerin, tehditlerin olmadığı ve dünyanın sakinleşebileceği bir yeniden dengelemeyle ilgilendiğini” ifade etmiştir.^【77】

Wadephul, R4 ile E4 ülkelerinin dışişleri bakanları toplantılarının düzenli olarak yapılması ve bir sonraki toplantıya Almanya'nın ev sahipliği yapması konusunda mutabakata varıldığını ve sekiz ülkenin de daveti kabul ettiğini açıklamıştır. Wadephul, toplantının hazırlıklarına kısa sürede başlanacağını belirtmiştir.^【78】 Tajani ise "Avrupa ülkeleri ile Müslüman ülkeler arasında ortak bir tutum oluşturarak barış için çalışmayı sürdürmek üzere Berlin’de, Kahire’de ve ardından Roma’da yeniden bir araya gelecek." demiştir.^【79】