+1 Daha
HAFIZAYI BİÇİME BAĞLAYAN DÜZENDİR. İnsanlık tecrübesi; karmaşıklığı ayrıştırma, bilgiyi işaretlere dönüştürme ve onu belleğin dışına taşıyarak yeniden işletilebilir bir düzene bağlama çabasının da tarihidir. Karmaşık bir bütün, tek bir hamleden değil; birbirine bağlı çok sayıda küçük kararın belirli bir sıra içinde işlemesinden doğar. Desen, bu ilişkinin en somut ve görünür hâllerinden biridir. Bu arayışın önemli eşiklerinden biri olan Jakar sistemi, delikli kartlarla tezgâhtaki iplik hareketlerini yöneten programlanabilir bir dokuma düzeneğidir. Dokumadaki karmaşık yapıyı okunabilir ve uygulanabilir bir düzene eriştirir. Kart yüzeyindeki delikler hangi çözgü ipliklerinin hareket edeceğini, kartların dizilişi ise bu hareketlerin hangi sırayla gerçekleşeceğini belirler. Böylece desen, yalnızca ustanın hafızasında ve el hareketlerinde kurulan bir biçim olmaktan çıkıp kaydedilebilir, aktarılabilir ve yeniden uygulanabilir bir bilgiye dönüşür. Bu süreçte hesap ile el becerisi, mekanik düzen ile tasavvur aynı üretim alanında buluşur. Bir motifin ritmi ipliğin hareketine, ipliğin hareketi ise önceden kurulmuş bir işaret düzenine bağlanır. Karmaşıklık parçalar ayrıldıkça okunabilir ve yönetilebilir hâle gelir. Kartların dizilimi değiştiğinde aynı tezgâh farklı desenler üretebilir. Böylece üretimin imkânı yalnızca aracın yapısında değil; onu yönlendiren bilginin düzeninde de genişler. Jakar sisteminin çalışma mantığı, bilgisayarların temel işleyişiyle benzerlik taşır. Buradaki asıl süreklilik, makinelerden çok insanın düşünme biçiminde belirir. Bu düşünme biçimi, karmaşık bütünü parçalara ayırır, parçalar arasındaki ilişkileri tanımlar, bilgiyi kayda geçirir ve gerektiğinde aynı düzeni yeniden kurar. JakarSefa Nur Kuruçay tarafından yazılmıştır. ">【1】 “Jakar” sözcüğü, Joseph-Marie Jacquard’ın soyadından gelir. Fransızcada 19. yüzyılda kullanılmaya başlayan jacquard, önceden hazırlanmış kartlar aracılığıyla karmaşık desenlerin mekanik olarak dokunmasını sağlayan tezgahı, daha sonra ise bu tezgahta üretilen kumaşları ifade etmiştir. Dokuma, çözgü ve atkı ipliklerinin belirli bir düzende kaldırılması, atkı ipliğinin geçirilmesi ve atkının sıkıştırılmasıyla ilerleyen hareketlerin tekrarına dayanır. Desenin oluşabilmesi için hangi çözgü ipliklerinin hangi aşamada hareket edeceğinin belirlenmesi gerekir. Karmaşık desenlerde bu seçimlerin sayısı arttığından, dokuma ustasının yanında çözgü ipliklerini desene göre hareket ettiren yardımcılar çalışıyordu. 18. yüzyılda çözgü ipliklerinin seçimini mekanikleştirmeye yönelik farklı düzenekler geliştirildi. Bouchon, 1725’te deliklerin konumuna göre çözgü ipliklerinin seçilmesini sağlayan bir mekanizma geliştirdi. Falcon, 1728’de daha karmaşık desenlerin hazırlanabilmesi için delikli kartonlardan oluşan bir zincir kullandı. Vaucanson’un 1745’te hazırladığı düzenekte ise çözgü ipliklerini taşıyan iğneler yardımcı çalışana gerek kalmadan seçilebiliyordu. Ancak desen kartının sarıldığı silindir sisteminin karmaşıklığı nedeniyle bu düzenek sanayide tercih edilmedi. Jacquard, Bouchon ve Vaucanson’un geliştirdiği düzeneklerden hareketle delikli kart sistemini sadeleştirdi ve 19. yüzyılın başında kendi adıyla anılacak sistemi geliştirdi. Jacquard, önceki düzeneklerde kullanılan delikli kart sistemini sadeleştirerek çözgü ipliklerinin seçimini mekanik düzene bağladı. Kart üzerindeki deliklerin konumu, hangi iğnelerin ve bunlara bağlı çözgü ipliklerinin hareket edeceğini belirliyordu. Delik bulunmayan noktalarda ise ilgili mekanik parçalar farklı konumda kalıyordu. Her kart bir atkı geçişine karşılık geliyor, birbirine bağlanan kartlar ilerledikçe desen dokuma üzerinde adım adım oluşuyordu. Kart dizilerinin değiştirilmesi farklı desenlerin dokunmasını, aynı dizinin kullanılması ise belirlenmiş desen düzeninin yeniden üretilmesini mümkün kılıyordu. Delikli kartların daha sonraki bilgi işleme sistemlerinde de kullanılması, Jakar tezgahının bilgisayar tarihiyle ilişkilendirilmesine yol açmıştır. Jakar tezgahının modern bilgisayarın atası olduğuna yönelik yorumlar yapılmıştır. Ancak bu ilişkiyi modern bilgisayara uzanan doğrudan bir teknolojik soy çizgisi olarak kuran yaklaşım eleştiri de almıştır. Jakar sisteminde kartların temel işlevi, dokuma sırasında hangi çözgü ipliklerinin hareket edeceğini belirleyerek desen üretimini kontrol etmektir. İlk dokuma faaliyetlerinde desen, insanın iplikleri belirli bir düzen içinde yönlendirmesiyle ortaya çıkıyordu. Zaman içinde bu düzenin kurulması, yalnızca el becerisine dayanan bir uygulama olmaktan çıkarak giderek daha fazla mekanik düzenek aracılığıyla denetlenebilir hale geldi. Jakar tezgahında ise desenin oluşumu için gerekli seçimler, dokuma başlamadan önce delikli kartlar üzerinde belirlenebiliyor ve aynı düzen yeniden uygulanabiliyordu. Böylece dokuma tarihinde önemli bir eşik ortaya çıktı: Üretilecek biçim ile onu meydana getirecek işlemler arasındaki ilişki, tezgâhın işleyişine önceden aktarılabilir hale geldi.
+1 Daha
HAFIZAYI BİÇİME BAĞLAYAN DÜZENDİR.
İnsanlık tecrübesi; karmaşıklığı ayrıştırma, bilgiyi işaretlere dönüştürme ve onu belleğin dışına taşıyarak yeniden işletilebilir bir düzene bağlama çabasının da tarihidir. Karmaşık bir bütün, tek bir hamleden değil; birbirine bağlı çok sayıda küçük kararın belirli bir sıra içinde işlemesinden doğar. Desen, bu ilişkinin en somut ve görünür hâllerinden biridir.
Bu arayışın önemli eşiklerinden biri olan Jakar sistemi, delikli kartlarla tezgâhtaki iplik hareketlerini yöneten programlanabilir bir dokuma düzeneğidir. Dokumadaki karmaşık yapıyı okunabilir ve uygulanabilir bir düzene eriştirir. Kart yüzeyindeki delikler hangi çözgü ipliklerinin hareket edeceğini, kartların dizilişi ise bu hareketlerin hangi sırayla gerçekleşeceğini belirler. Böylece desen, yalnızca ustanın hafızasında ve el hareketlerinde kurulan bir biçim olmaktan çıkıp kaydedilebilir, aktarılabilir ve yeniden uygulanabilir bir bilgiye dönüşür.
Bu süreçte hesap ile el becerisi, mekanik düzen ile tasavvur aynı üretim alanında buluşur. Bir motifin ritmi ipliğin hareketine, ipliğin hareketi ise önceden kurulmuş bir işaret düzenine bağlanır. Karmaşıklık parçalar ayrıldıkça okunabilir ve yönetilebilir hâle gelir. Kartların dizilimi değiştiğinde aynı tezgâh farklı desenler üretebilir. Böylece üretimin imkânı yalnızca aracın yapısında değil; onu yönlendiren bilginin düzeninde de genişler. Jakar sisteminin çalışma mantığı, bilgisayarların temel işleyişiyle benzerlik taşır.
Buradaki asıl süreklilik, makinelerden çok insanın düşünme biçiminde belirir. Bu düşünme biçimi, karmaşık bütünü parçalara ayırır, parçalar arasındaki ilişkileri tanımlar, bilgiyi kayda geçirir ve gerektiğinde aynı düzeni yeniden kurar.
“Jakar” sözcüğü, Joseph-Marie Jacquard’ın soyadından gelir. Fransızcada 19. yüzyılda kullanılmaya başlayan jacquard, önceden hazırlanmış kartlar aracılığıyla karmaşık desenlerin mekanik olarak dokunmasını sağlayan tezgahı, daha sonra ise bu tezgahta üretilen kumaşları ifade etmiştir.
Dokuma, çözgü ve atkı ipliklerinin belirli bir düzende kaldırılması, atkı ipliğinin geçirilmesi ve atkının sıkıştırılmasıyla ilerleyen hareketlerin tekrarına dayanır. Desenin oluşabilmesi için hangi çözgü ipliklerinin hangi aşamada hareket edeceğinin belirlenmesi gerekir. Karmaşık desenlerde bu seçimlerin sayısı arttığından, dokuma ustasının yanında çözgü ipliklerini desene göre hareket ettiren yardımcılar çalışıyordu.
18. yüzyılda çözgü ipliklerinin seçimini mekanikleştirmeye yönelik farklı düzenekler geliştirildi. Bouchon, 1725’te deliklerin konumuna göre çözgü ipliklerinin seçilmesini sağlayan bir mekanizma geliştirdi. Falcon, 1728’de daha karmaşık desenlerin hazırlanabilmesi için delikli kartonlardan oluşan bir zincir kullandı. Vaucanson’un 1745’te hazırladığı düzenekte ise çözgü ipliklerini taşıyan iğneler yardımcı çalışana gerek kalmadan seçilebiliyordu. Ancak desen kartının sarıldığı silindir sisteminin karmaşıklığı nedeniyle bu düzenek sanayide tercih edilmedi. Jacquard, Bouchon ve Vaucanson’un geliştirdiği düzeneklerden hareketle delikli kart sistemini sadeleştirdi ve 19. yüzyılın başında kendi adıyla anılacak sistemi geliştirdi.
Jacquard, önceki düzeneklerde kullanılan delikli kart sistemini sadeleştirerek çözgü ipliklerinin seçimini mekanik düzene bağladı. Kart üzerindeki deliklerin konumu, hangi iğnelerin ve bunlara bağlı çözgü ipliklerinin hareket edeceğini belirliyordu. Delik bulunmayan noktalarda ise ilgili mekanik parçalar farklı konumda kalıyordu. Her kart bir atkı geçişine karşılık geliyor, birbirine bağlanan kartlar ilerledikçe desen dokuma üzerinde adım adım oluşuyordu. Kart dizilerinin değiştirilmesi farklı desenlerin dokunmasını, aynı dizinin kullanılması ise belirlenmiş desen düzeninin yeniden üretilmesini mümkün kılıyordu.
Delikli kartların daha sonraki bilgi işleme sistemlerinde de kullanılması, Jakar tezgahının bilgisayar tarihiyle ilişkilendirilmesine yol açmıştır. Jakar tezgahının modern bilgisayarın atası olduğuna yönelik yorumlar yapılmıştır. Ancak bu ilişkiyi modern bilgisayara uzanan doğrudan bir teknolojik soy çizgisi olarak kuran yaklaşım eleştiri de almıştır. Jakar sisteminde kartların temel işlevi, dokuma sırasında hangi çözgü ipliklerinin hareket edeceğini belirleyerek desen üretimini kontrol etmektir.
İlk dokuma faaliyetlerinde desen, insanın iplikleri belirli bir düzen içinde yönlendirmesiyle ortaya çıkıyordu. Zaman içinde bu düzenin kurulması, yalnızca el becerisine dayanan bir uygulama olmaktan çıkarak giderek daha fazla mekanik düzenek aracılığıyla denetlenebilir hale geldi. Jakar tezgahında ise desenin oluşumu için gerekli seçimler, dokuma başlamadan önce delikli kartlar üzerinde belirlenebiliyor ve aynı düzen yeniden uygulanabiliyordu. Böylece dokuma tarihinde önemli bir eşik ortaya çıktı: Üretilecek biçim ile onu meydana getirecek işlemler arasındaki ilişki, tezgâhın işleyişine önceden aktarılabilir hale geldi.
Dictionnaire de l’Académie française, 9. baskı, “Jacquard”.
Elif Tuğçe Tecir, 15. ve 19. Yüzyıllar Arasında Osmanlı-İtalya Jakarlı Kumaşların Karşılaştırılması, Marmara Üniversitesi, Sanatta Yeterlik Tezi, 2024.
Janet Delve, “Joseph Marie Jacquard: Inventor of the Jacquard Loom”, IEEE Annals of the History of Computing, 29/4 (2007), 98-102.
Martin Davis ve Virginia Davis, “Mistaken Ancestry: The Jacquard and the Computer”, TEXTILE, 3/1 (2005), 76-87.
Semiha Kartal, Tekstil Tasarımında Esinlenme, Fikir Üretme ve Yansıtma Sürecinin Tanımlanması Üzerine Bir Araştırma, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025.
[1]
Sefa Nur Kuruçay tarafından yazılmıştır.