Karayazı (İlçe)

Erzurum ilinin bir ilçesi olan Karayazı, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat-Van bölümünde konumlanır. İl merkezine yaklaşık 110 kilometre mesafede yer alan ilçe, doğusunda Ağrı'nın Eleşkirt ve Tutak, güneyinde Erzurum'un Karaçoban ve Hınıs, güneybatısında Tekman, kuzeyinde ise Pasinler ve Horasan ilçeleriyle sınır komşusudur. Tarihi İpek Yolu üzerinde bulunması, farklı medeniyetlerin etkileşimine zemin hazırlamıştır. Karasal iklimin belirgin özelliklerinin görüldüğü Karayazı'nın temel ekonomik etkinliği hayvancılıktır; sınırlı ölçekte tarım ve arıcılık faaliyetleri de yürütülmektedir. İlçe arazisinin büyük bir bölümünü mera, yayla ve çayırlık alanlar oluşturur.

Karayazı (Kaynak: karayazı kaymakamlığı)

Tarih

Karayazı ve çevresesinin yerleşim tarihi MÖ III. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Aras Nehri çevresindeki Salyamaç, Yolgören ve Çelikli köylerinde tespit edilen tarihi eserler bu durumu desteklemektedir. İlçe merkezi, başlangıçta Bayraktar köyü civarında kurulmuştur. Daha evvel Bayraktar olarak bilinen yerleşim, 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Anadolu'ya gelen Selçuklu hükümdarı Alparslan'ın öncülerinden Bayraktar Han tarafından kurulmuş ve uzun bir süre bu isimle anılmıştır. Günümüzde Karayazı ilçesi sınırları içinde Bayraktar adında bir mahalle mevcuttur.

"Karayazı" adı, karla örtülü düzlük anlamına gelen "kar yazı" kelimesinden türemiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde Bayraktar köyü, Hınıs Sancağı'na bağlı bir yerleşim olarak kayıtlarda yer almıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunu takiben, bölgenin coğrafi özellikleri göz önünde bulundurularak idari bütünlüğün sağlanması ve kamu hizmetlerinin etkinleştirilmesi amacıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) kararıyla ilçe statüsü kazanmıştır.

1937 yılında ilçe merkezi, günümüzde Köprüköy ilçesine bağlı Çullu köyünün bulunduğu alanda tesis edilmiştir. İki yıl sonra, ilçe merkezi mevcut merkez mahalle olan Bayraktar mahallesinin kuzeyine, hükümet konağı ve jandarma karakolunun inşasıyla nakledilmiş ve "Karayazı" adını almıştır.

Halk arasında anlatılan bir rivayete göre, "Karayazı" isminin kaynağı trajik bir olaya dayanmaktadır: Bir kış günü Tekman ilçesinden Bayraktar'a gelen bir düğün alayı dönüş yolunda kar fırtınasına yakalanır. Yaklaşık kırk elli süvarinin tamamı bu fırtınada hayatını kaybederken, yalnızca gelin hayatta kalır. Bu elim olay üzerine gelinin "Karayazım, Karayazım, budur benim yazım; ben feleğe neylerim kış oldu güzel yazım" şeklinde duygularını ifade ettiği aktarılmaktadır. Ancak bu anlatıyı doğrulayan resmi bir kayıt bulunmamaktadır.

Coğrafya ve İklim

Karayazı, Erzurum ilinin güneybatısında, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat-Van bölümünde yer alır. Doğusunda Ağrı'nın Eleşkirt ve Tutak, güneyinde Erzurum'un Karaçoban ve Hınıs, güneybatısında Tekman, kuzeyinde ise Pasinler ve Horasan ilçeleriyle komşudur. İlçe, coğrafi koordinat sistemi içerisinde belirli enlem ve boylam değerleri arasında konumlanmaktadır.

Karayazı'nda karasal iklim hüküm sürer. Rüzgar genellikle kuzey yönlerinden eser. Bölgede "Kurdo" olarak adlandırılan rüzgar ve tipi sıklıkla görülür. Yaz aylarında kaydedilen en yüksek sıcaklık 29.8 °C, en yüksek sıcaklık ortalaması ise 8.9 °C olup, en sıcak ay ağustostur. Kış aylarında en düşük sıcaklık ortalaması -5.46 °C, en soğuk ay ise ocaktır (-15.3 °C).

İlçede ortalama atmosfer basıncı 610 mm civarındadır ve rakımın artışıyla birlikte basınç değerlerinde düşüş gözlemlenir. Ortalama nispi nem oranı %61'dir. Bölgeyi etkileyen basınç merkezlerindeki değişimler ve düşük sıcaklıklar, nem oranının belirli bir seviyede kalmasına etki edebilir.

Kar yağışı genellikle ekim ayı sonlarına doğru başlar ve mayıs ayı sonuna dek devam edebilir. Ortalama kar kalınlığı 80 cm olmakla birlikte, ilçe merkezi dışındaki yüksek rakımlı bölgelerde bu değer 150 cm'ye kadar ulaşabilir. Yılın ortalama 79 günü açık, 200 günü bulutlu ve 86 günü kapalı geçmektedir.

karayazı ilçesinde kış (kaynak: karayazı kaymakamlığı)

Nüfus ve Demografi

2017 yılı Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Karayazı ilçesinin nüfusu 28.337 olarak tespit edilmiştir. İlçe, geniş bir alana yayılmasına rağmen, nüfus yoğunluğu düşüktür. Yerleşimler genellikle kırsal kesimde yoğunlaşırken, ilçe merkezinde nüfus daha azdır. Tarihi ve coğrafi faktörlerin etkisiyle zaman zaman dış göç yaşanabilmektedir. Nüfusun yaş dağılımı incelendiğinde, genç bir nüfus yapısının yanı sıra, geleneksel aile yapısının etkisiyle çok çocuklu aileler de bulunmaktadır.

Karayazı'nın temel ekonomik etkinliği hayvancılıktır. Elmalıdere ve Göksu köylerinde sınırlı düzeyde tarım da yapılmaktadır. Son yıllarda bazı köylerde arıcılık faaliyetleri ile buğday, arpa, korunga ve yonca gibi ürünlerin yetiştiriciliği de görülmektedir. İlçe arazisinin büyük bir bölümü mera, yayla ve çayırlık alanlardan oluşmaktadır.

Turizm - Kültür ve Mutfak

Hınıs Boğazı'nda konumlanan Karayazı, Hınıs ve Karaçoban ilçeleriyle benzer kültürel özellikler taşımaktadır. Güneydoğu Bölgesi'nin gelenek ve görenekleri ile halk oyunlarından etkilenmiş bir kültürel birikime sahiptir.

Karayazı'daki Önemli Tarihi ve Doğal Mekanlar:

• Cunni Mağarası: Salyamaç Köyü sınırlarında, ilçe merkezine yaklaşık 6 km mesafede bulunur. Mağara içerisinde Anadolu'ya ilk yerleşen Türk boylarına ait olduğu düşünülen damga ve işaretler yer almaktadır. Oğuz, Uygur ve Orhun alfabelerinden harfler ile süvari tasvirleri gibi yaklaşık 50 adet damga, işaret ve resim belirlenmiştir. Mağaradaki işaretlerin 24 Oğuz boyunun 12'sine ait olduğu tespit edilmiştir.
• Çakmak Dağı: İlçe merkezinin hemen arka kısmında yer alır. Kış mevsiminde erken kar yağışı alır ve kar örtüsü uzun süre kalır. Yaz aylarında serin bir havaya sahiptir.
• Köyceğiz Göleti: İlçe merkezine bağlı Köyceğiz Köyü sınırları içindedir.
• Söylemez Ana Kümbeti - Söylemez Baba Kümbeti: Üzerlerinde herhangi bir kitabe bulunmamakla birlikte, mimari özellikleri dikkate alındığında 14. yüzyıla ait yapılar olduğu tahmin edilmektedir. İlçede ayrıca Köse Hasan, Beyaztaş, Ferviş Baba, Besrail Baba, Halife Mirza gibi çeşitli ziyaret mekanları bulunmaktadır.