Kargı Han

Kargı Han, Antalya’nın Manavgat ilçesine bağlı Beydiğin mahallesi yakınlarında, Kargı Suyu vadisinde yer alan bir Anadolu Selçuklu dönemi kervansarayıdır. Yapı, Orta Anadolu ile Akdeniz kıyılarını birbirine bağlayan tarihî güzergâh üzerinde konumlanmaktadır. Kitabesi günümüze ulaşmayan han, mimari özellikleri ve yakın çevresindeki diğer Selçuklu yapılarıyla birlikte değerlendirildiğinde 1236–1246 yılları arasına tarihlendirilmektedir.

^{Kargı Han Genel Görünümü (}Kültür Portalı⁾

Kargı Han, Beydiğin’in yaklaşık 3 km kuzeyinde, Kargı Suyu’nun oluşturduğu vadide bulunmaktadır. Hanın bulunduğu güzergâh, Side’den başlayarak Naras Köprüsü, Seleuceia ve Etenna üzerinden ilerleyen ve Kargı Han’a ulaşan tarihî yol ağıyla ilişkilidir. Buradan Murt Beli ve Kesik Beli üzerinden Tol Han, Ormana, İbradı ve Gembos yönlerine; ayrıca Beyşehir üzerinden Konya’ya ulaşan güzergâhlara bağlantı sağlanmaktadır.^【1】

Kargı Han’ın inşa kitabesi bulunmadığından yapının kesin yapım tarihi bilinmemekle birlikte, planı, mimari kuruluşu ve özellikle Kırkgöz Han ile Şarapsa Han gibi XIII. yüzyılın ikinci çeyreğine tarihlenen yapılarla gösterdiği benzerlikler, hanın II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, 1236–1246 yılları arasında inşa edilmiş olabileceğini düşündürmektedir.^【2】

^{Kargı Han Avlusu (}Kültür Portalı⁾

Kargı Han, avlu etrafında düzenlenen açık ve kapalı mekânlardan oluşmaktadır. Yapının güney cephesinde avluya açılan anıtsal bir taçkapı, kuzeyinde ise kapalı ve barınma işlevine sahip ana bölüm bulunmaktadır. Avlunun doğu ve batı kenarlarında çeşitli oda ve revaklar yer almaktadır. Han, Selçuklu hanlarının “barınak ve servisleri olan” grubunda ve plan bakımından “avlu han” tipinde değerlendirilmektedir.

Avlu yaklaşık kareye yakın bir plana sahiptir. Avlu çevresindeki mekânların bir bölümü revaklarla, bir bölümü ise doğrudan avluya açılan kapalı odalarla düzenlenmiştir. Batı kanadında iki sıralı revak galerileri bulunurken doğu kanadında birbirine bitişik odalar yer almaktadır. Güney cephesinin gerisinde, taçkapının hemen arkasında sivri beşik tonozla örtülü bir eyvan bulunmaktadır. ^【3】Bu bölümün iki yanında çeşitli odalar yer almakta, köşe odalarından bazıları eyvan biçiminde düzenlenmektedir.^【4】 Avlunun taş döşemesi büyük ölçüde özgün durumunu korumaktadır. Bununla birlikte özellikle kaçak kazılar nedeniyle döşemede önemli tahribatlar meydana gelmiştir.

Han yapısının kuzeyinde doğu-batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı kapalı bölüm, iki sivri beşik tonozla örtülüdür. Tonozların yükü dış duvarlar ile kare kesitli taş payeler tarafından taşınmaktadır. Avluya bakan güney cephesinin ortasında alçak kemerli bir giriş bulunmaktadır.

Kapalı bölümün avluya bakan duvarında mazgal pencerelerin bulunması, bu kısmın yapının ilk inşa edilen bölümü olabileceğini düşündürmektedir. Kapalı bölüm içerisinde taş sekiler ve oturma düzenekleri bulunmaktadır. Daha önce varlığı belirtilen taş yalakların önemli bir bölümü günümüzde ortadan kalkmış veya parçalanmıştır.

Yapının kuzeydoğu köşesindeki oda, daha sonraki Osmanlı döneminde mescit olarak kullanılmıştır. Odanın içindeki basit yarım daire biçimli niş bu kullanımın izini oluşturan mihraptır. Mevcut kapı ve pencere açıklıklarının da sonraki müdahaleler sırasında düzenlendiği anlaşılmaktadır. Güneydoğu köşesindeki odanın taş döşemesi altında bir drenaj kanalı ve pişmiş toprak boru tespit edilmiştir. Bu düzenleme, mekânın tuvalet veya benzeri bir ıslak hacim olarak kullanılmış olabileceğini düşündürmektedir. Avlu suyunun da bu kanallar aracılığıyla yapı dışına aktarılması sağlanmıştır.

^{Kargı Han Taçkapısı (}Kültür Portalı⁾

Kargı Han’ın güney cephesindeki taçkapı, yapının belirgin mimari unsurlarından biridir. Duvar yüzeyinden dışarı taşan giriş bölümü kesme taşlarla yapılmış ve geniş bir çerçeve içerisine alınmıştır. Taçkapının arkasında sivri kemerli bir eyvan bulunmaktadır. Taçkapı büyük ölçüde sade tutulmuş, yoğun bir taş süslemeye yer verilmemiştir. Kapı çevresindeki bazı kare biçimli taş boşlukları, burada bugün mevcut olmayan bir veya iki kitabeye ait parçaların bulunmuş olabileceğini düşündürmektedir. Ancak ana avlu girişinde günümüze ulaşmış bir kitabe bulunmamaktadır.

Han duvarları iki yüzlü olarak örülmüş, araları dolgu malzemesiyle doldurulmuştur. Duvar kalınlığı bazı bölümlerde yaklaşık 2 m’ye ulaşmaktadır. Yapının genelinde kaba yontu ve moloz taş kullanılırken taçkapı, sütun ve kemer gibi mimari unsurlarda daha nitelikli kesme taş tercih edilmiştir. Zeminlerde büyük taş levhalar kullanılmıştır.

Kargı Han’ın güneydoğu köşesi yakınında, hanla birlikte inşa edilmiş olabileceği düşünülen bir hamam kalıntısı bulunmaktadır. Yapı, güneyde dikdörtgen planlı soğukluk, kuzeyde kare planlı sıcaklık ve sıcaklığın kuzeyine eklenen dikdörtgen planlı külhan ile su haznesinden meydana gelmektedir. Hamamın üst örtüleri günümüze ulaşmamıştır. Soğukluk ve sıcaklık bölümlerinin tromplar aracılığıyla kubbeyle örtüldüğü, külhan ve su haznesinin ise sivri beşik tonozlarla kapatıldığı anlaşılmaktadır. Su haznesinin iki bölmeye ayrılması, sıcak ve soğuk su kullanımına yönelik bir düzenlemeye işaret etmektedir.

^{Kargı Han Genel Görünümü (}KültürPortalı⁾

Kargı Han’ın özellikle doğu kanadındaki bazı mekânlarında sonradan gerçekleştirilen değişikliklerin izleri görülmektedir. Doğu kanadındaki odaların bir bölümünün ilk yapının kuruluşundan daha sonraki bir dönemde, muhtemelen Osmanlı döneminde düzenlendiği düşünülmektedir. Kuzeydoğu köşe odasının mescit olarak kullanılması ve buraya mihrap eklenmesi de bu değişimlerden biridir. Yapının bazı bölümleri, özellikle zemin döşemeleri, taş yalaklar, revak basamakları ve bazı mimari elemanlar zaman içerisinde zarar görmüştür. Kaçak kazılar da hanın çeşitli bölümlerinde tahribata yol açmıştır. Bununla birlikte güney cephe duvarı, taçkapı ve avlu döşemesinin önemli bölümleri gibi yapının özgün unsurları günümüze ulaşmıştır.