Kars - Gümrü - Tiflis Demiryolu

Kars - Gümrü - Tiflis Demiryolu; Türkiye'nin kuzeydoğusunda yer alan Kars ile Ermenistan'ın ikinci büyük şehri Gümrü'yü (eski adıyla Aleksandropol) birbirine bağlayan, Güney Kafkasya ulaşım coğrafyasının tarihsel eksenini oluşturan demiryolu hattıdır.

İlk olarak 1895-1899 yılları arasında Çarlık Rusyası tarafından inşa edilen hat, 74 kilometrelik Türkiye-Ermenistan sınır bölümüyle birlikte toplam 299 kilometre uzunluğa ulaşmaktadır. Sovyet döneminde Türkiye ile SSCB arasındaki tek doğrudan demiryolu bağlantısı işlevini üstlenen hat, Türkiye'nin Ermenistan'ın Azerbaycan topraklarını işgal etmesi gerekçesiyle 1993 yılında trafiğe kapatmasının ardından otuz yılı aşkın bir süre boyunca kullanım dışı kalmıştır. 2025-2026 yıllarında iki ülke arasında yürütülen normalleşme süreci kapsamında hattın rehabilitasyonu ve yeniden işletmeye açılması gündemin ön sıralarına taşınmıştır.

93 Harbi olarak da bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan 3 Mart 1878 tarihli Ayestefanos Antlaşması'nın 19. maddesine göre Osmanlı Devleti, Rusya'ya 1 milyar 410 milyon ruble tazminat ödemeye hükmedilmiştir. Çarlık Rusyası, Kars, Ardahan ve Batum'un (Üç Sancak) kendisine bırakılması karşılığında tazminatın 1 milyar 100 milyon rublelik bölümünden vazgeçerek bu toprakları doğrudan ilhak etmiş; böylece bölge üzerindeki Rus yönetimi tam kırk yıl sürmüştür.

1 Kasım 1877'de kurulan Kars Askeri Vilayeti (Kars Oblastı) çerçevesinde yeniden örgütlenen bölgede Çarlık idaresi, 1853-1856 Kırım Savaşı'ndaki yenilgiden çıkardığı stratejik dersler doğrultusunda demiryolu altyapısını öncelikli bir güvenlik meselesi olarak ele almıştır. Söz konusu savaşta İngiltere, Fransa ve Osmanlı Devleti ittifakının üstünlük kurmasının temel nedeni, bu devletlerin deniz ulaşımı sayesinde ikmal zincirini çok daha etkin biçimde yönetebilmesiydi; buna karşılık Rusya'nın elinde işlevsel bir demiryolu ağı bulunmamaktaydı.

Bu bilinçle Çarlık hükümeti, 11 Mart 1894 tarihinde Tiflis'i Gümrü (Aleksandropol) üzerinden Erivan ve Kars'a bağlayan demiryolunun son etütlerinin 1894 yılında tamamlanmasını ve inşaata 1895 yılında başlanmasını öngören bir karar almıştır. İnşaat; raylar, bağlantı elemanları ve hareketli aksam dahil olmak üzere verst başına 84.015 ruble bedelle toplam 23 milyon 434 bin 423 rubleye mal olmuştur.^【1】

İnşa sürecinde Ermeniler, Ruslar, Osmanlı, İran, İtalyan ve Alman uyruklu işçiler dahil olmak üzere 7 ila 10 bin kişilik bir iş gücü istihdam edilmiştir. Türk işçilerin büyük bölümünün Trabzon ve Erzurum gibi Kars oblastına coğrafi yakınlığı bulunan bölgelerden geldiği arşiv kaynaklarına dayanılarak tespit edilmiştir.^【2】

21 Haziran 1899'da Kars'ta demiryolunun resmi açılışı yapılmış; 15 Temmuz 1899'da Tiflis'ten gelen ilk tren Kars'ta mütevazı bir törenle karşılanmıştır. Gümrü ile Kars arasında düzenli seferlerin başlaması için 1 Aralık 1899 tarihine kadar beklenmesi gerekmiş; hat henüz tamamlanmadığından başlangıçta planlanan haftalık üç sefer ikiye indirilmiştir.

^{Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu (AA)}

Tiflis-Gümrü-Kars hattının tamamlanmasının ardından Rusya, demiryolu ağını genişletme planlarının ikinci aşamasına geçmiş ve Kars ile Sarıkamış arasındaki bağlantıyı kurmuştur. İnşaatı 1912'de başlayan ve 1914'te işletmeye açılan bu hat için 3 milyon 633 bin 645 ruble harcanmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında ise 1916-1918 yılları arasında Sarıkamış'tan Erzurum'a uzanan 170 kilometrelik bölüm, 750 mm genişliğinde dekovil (dar gauge) hat olarak inşa edilmiştir. Bu birbiriyle eklemlenen demiryolu projeleri sayesinde günümüz Türkiye-Ermenistan sınır kapısı, 20. yüzyılın başında demiryoluyla Tiflis üzerinden Kafkasya'ya, Kars üzerinden Sarıkamış'a ve oradan dekovil hattıyla Erzurum'a bağlanan modern bir ulaşım ağına kavuşmuştur.

Kars-Gümrü-Tiflis Demiryolu, coğrafi konumu itibarıyla birden fazla stratejik işlevi bünyesinde barındırmaktadır. Hat; doğudan gelen Bakü-Tiflis-Kars eksenini, Gürcistan üzerinden gelen bağlantıları ve Ermenistan'ın batıya açılan kapısını tek bir hat üzerinde birleştirme potansiyeline sahiptir.

Bakü-Tiflis-Kars (BTK) hattına bakıldığında, Azerbaycan'ın başkenti Bakü'den başlayıp Gürcistan'ın Tiflis ve Ahılkelek şehirlerinden geçerek Kars'a ulaşan 829 kilometrelik bu koridorun Avrupa ile Çin arasında kesintisiz yük taşımacılığına olanak tanıdığı görülmektedir.^【3】 Kars-Gümrü-Tiflis hattının yeniden işletmeye açılması durumunda Ermenistan'ın bu koridor üzerinden Batı'ya entegrasyonu doğrudan güçlenecek; Orta Asya ve Kafkasya'dan gelen hatlar, Türkiye üzerinden Avrupa'ya kesintisiz biçimde bağlanabilecektir.

Bakü-Tiflis-Kars hattının toplam uzunluğu 838,6 kilometredir. Bu hattın Türkiye kısmı 105 kilometre olup bunun 29 kilometresi Gürcistan, 76 kilometresi Türkiye sınırları içinde kalmaktadır. Söz konusu altyapıyla Türkiye üzerinden Avrupa ile Hazar Denizi arasında yeni bir demiryolu koridoru oluşturulmuş bulunmaktadır.

1917 Ekim Devrimi'nin ardından Rusların Kars'tan çekilmesiyle birlikte bölgede siyasi belirsizlik dönemi başlamıştır. Kısa bir süre Ermenistan kontrolüne giren bölge, 30 Ekim 1920'de Türkiye'ye yeniden katılmış; ardından 16 Mart 1921'de Moskova Antlaşması ve 13 Ekim 1921'de Kars Antlaşması imzalanmıştır.

Moskova Antlaşması'nın 9. ve Kars Antlaşması'nın 17. maddelerine dayanılarak 9 Temmuz 1922'de Tiflis'te, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile Ermeni, Azeri ve Gürcü Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri hükümet temsilcileri arasında Demiryolları Sözleşmesi imzalanmıştır. Sözleşmenin 1. maddesi, Gümrü istasyonu aracılığıyla Türkiye ile Trans-Kafkasya Sovyet demiryolları arasında aktarmasız doğrudan yolcu ve yük taşımacılığı öngörmekte; 3. maddesi ise seferlerin Sarıkamış-Batum ve Sarıkamış-Tiflis hatlarında haftada birer kez olmak üzere gidiş-dönüş biçiminde düzenlenmesini hükme bağlamaktaydı.^【4】

Bu sözleşmeyi onaylayan 612 sayılı yasa, Tiflis-Gümrü-Kars hattını söz konusu dönemde SSCB'nin dış dünyaya açılan önemli bir kapısı konumuna getirmiştir. Anavatana yeniden katılmakla birlikte Kafkasya ile olan bağlantısını geçici olarak yitiren Kars, 1930-1940 yılları arasında Doğukapı sınır kapısı üzerinden yürütülen Sovyet sınır ticareti sayesinde canlı hayvan ihracatında bölgenin öne çıkan merkezlerinden biri olmuştur.

Ermeni-Azerbaycan Savaşı'nın tırmanması ve Ermenistan'ın Azerbaycan'a ait Kelbecer'i işgal etmesi üzerine Türkiye, 21 Mayıs 1993'te hattın yük taşımacılığına, 23 Temmuz 1993'te ise yolcu taşımacılığına kapatılması kararını almıştır. Bu tarihten itibaren Kars hattında demiryolu seferleri yalnızca Kars-Akyaka güzergahıyla sınırlı kalmaktadır. Türkiye, sınırın tamamen açılması için Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki normalleşme sürecinin tamamlanmasını ve kalıcı bir barış anlaşmasının imzalanmasını ön koşul olarak öne sürmüştür.

2025-2026 döneminde Türkiye-Ermenistan normalleşme süreci çerçevesinde Kars-Gümrü-Tiflis hattına ilişkin somut adımlar atılmaya başlanmıştır. Türkiye'nin normalleşme özel temsilcisi Serdar Kılıç ve Ermenistan Ulusal Meclisi Başkan Yardımcısı ve özel temsilci Ruben Rubinyan, 2025 yılında gerçekleştirdikleri görüşmede Kars-Gümrü-Tiflis demiryolu ile elektrik enterkonnektörünün rehabilitasyonu ve işletmeye alınması için teknik çalışmaların başlatılması konusunda mutabık kalmışlardır.

Ardından, Türkiye-Ermenistan Ortak Çalışma Grubu 28 Nisan 2026 tarihinde Kars'ta ilk toplantısını yapmıştır. Türk Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada "tarafların bölgesel ulaştırma bağlantılarının geliştirilmesi kapsamında Kars-Gümrü-Tiflis demiryolunun bir an evvel faaliyete geçirilmesinin önemini vurguladıkları" belirtilmiş; benzer bir değerlendirme Ermenistan Dışişleri Bakanlığı tarafından da kamuoyuyla paylaşılmıştır.

Avrupa Birliği Dış İlişkiler Servisi, söz konusu toplantıyı memnuniyetle karşıladığını açıklayarak "Ermenistan-Türkiye normalleşme sürecindeki sürekli ivmenin bölgede kalıcı barış ve istikrar için gerekli olan daha geniş olumlu dinamikleri yansıttığını" vurgulamıştır. AB, hattın faaliyete geçmesiyle birlikte bölgesel bağlantının güçleneceğini ve Güney Kafkasya'daki tüm nüfus için somut kazanımlar sağlanacağını belirtmiş; bu süreçte Bölgesel Bağlantı Gündemi ve Küresel Geçit stratejisi doğrultusunda desteğini sürdüreceğini ifade etmiştir.^【5】

ABD'nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack ise bu adımın "bölgesel bağlantı ve barış için önemli bir dönüm noktası" oluşturduğunu değerlendirmiş; hattın bölge için yaşamsal bir ticari yol ve transit bağlantı noktası oluşturacağını ve ABD Başkanı Donald Trump'ın 8 Ağustos 2025'te imzaladığı Trump Uluslararası Barış ve Refah Yolu (TRIPP) projesindeki vizyonla örtüştüğünü belirtmiştir.