Kasımiye Medresesi

Kasımiye Medresesi, Mardin il merkezinin güneybatısında, Mezopotamya Ovası’na hâkim bir konumda yer alan, günümüze kadar ayakta kalabilen tarihi bir medresedir. Yapımına Artuklu Dönemi’nde (13. yüzyıl) başlanmış, ancak Timur yönetimindeki Moğol akınları nedeniyle inşası yarım kalmıştır. Medrese, 15. yüzyılın sonlarında Akkoyunlu Hükümdarı Cihangiroğlu Kasım Padişah (Sultan Kasım) döneminde, 1457-1502 yılları arasında tamamlanmıştır. Kesin bir inşa tarihi bilinmemekle birlikte, 1469 yılına tarihlenmektedir ve bu nedenle Sultan Kasım’ın adıyla anılmaktadır. Medresede inşa kitabesi bulunmaması nedeniyle tarihi bilgilerde bazı belirsizlikler taşımaktadır.

Kasımiye Medresesi (T.C. Mardin Artuklu Üniversitesi)

Mimari Özellikler

Kasımiye Medresesi, açık medrese tipinde, tek bir avlu etrafında düzenlenmiş, iki katlı ve tek eyvanlı bir yapıdır. İki teras üzerine inşa edilmiş olup düzgün kesme taş ve tuğladan yapılmıştır.^【1】  Güney cephesinde ovaya açık bir konuma sahip olan medrese, Mardin’deki en büyük yapılardan biridir. Taş işçiliği ve süsleme motifleriyle dikkat çeken yapı, cami ve türbe ile birlikte bir külliye olarak tasarlanmıştır. Anıtsal taç kapısı, bitkisel ve geometrik motiflerin kompozisyonuyla süslenmiştir.

Giriş eyvanı (T.C. Mardin Artuklu Üniversitesi)

Medreseye, güney cephesindeki taç kapıdan beşik tonozlu bir koridorla girilir. Büyük revaklı avlunun etrafında, iki kat üzerine dizilmiş toplam yirmi üç oda (on biri alt katta, on ikisi üst katta) bulunmaktadır. Avlunun kuzeyinde, ikinci katı da kesen büyük bir eyvan ve önünde kare formlu bir havuz yer alır. Bu havuz, çeşme sularının aktarmalı bir tasarımla akıtıldığı bir unsurdur. Eyvanın selsebilli yapısı, Mardin mimarisinde iklimlendirme ve görsel amaçlarla yaygın olsa da, burada astronomi derslerinde yıldız yansımalarından faydalanıldığı rivayet edilir. Batıda bağımsız bir mescit, doğuda ise iki kat boyunca yükselen bir cami bulunmaktadır. Avlunun güneybatısında, dilimli kubbe ile örtülü türbe odasında sembolik iki sanduka yer alır; bu sandukaların Sultan Kasım ve kız kardeşine ait olduğu düşünülmektedir.

3D plan (T.C. Mardin Artuklu Üniversitesi)

Derslik kapılarının bir metreden biraz fazla olan yüksekliği, “Öğrenci hocasının huzuruna girerken başını eğsin, hürmette kusur etmesin” anlayışını yansıtır. Kapılardaki sembollerin, o dönemde hangi derslerin verildiğini ifade ettiği kabul edilir.^【2】  Medrese, Hanefî ve Şâfiî mezheplerine göre eğitim vermek üzere planlanmış; bu doğrultuda iki mescit inşa edilmiştir.

Tarihçe ve Kullanım

Kasımiye Medresesi, Artuklu mimarisinin son örneklerinden biri olarak kabul edilir. Akkoyunlu döneminde tamamlanan yapı, 16. yüzyılda Mardin’in vakıfları en zengin ve geliri en yüksek kuruluşu olmuştur. Gelirleri gayrimenkul kiraları ve köy-mezra malikâne hisselerinden sağlanmış; giderleri ise medrese çalışanlarının maaşları ile hocaların ve öğrencilerin iaşe masrafları olarak iki gruba ayrılmıştır. I. Dünya Savaşı’na kadar kesintisiz eğitim veren medrese, savaş sırasında ve sonrasında bir süre asker konağı olarak kullanılmıştır. Osmanlı son döneminde vakıf gelirlerinin azalması, savaş ve göç gibi nedenlerle kapanmış, uzun süre metruk kalmıştır. 1964 ve 1990 yıllarında restorasyon girişimleri sonuçsuz kalmış, ancak 2008’de tamamlanan restorasyonla kültürel hizmete açılmıştır. Günümüzde Cezerî Sanat Müzesi olarak faaliyet göstermektedir.

Medrese, yalnızca dinî ilimlerin (tefsir, hadis, fıkıh, kelam) değil, aynı zamanda pozitif bilimlerin (tıp, astronomi, matematik, kimya) de öğretildiği bir merkezdir. Birinci katta tabii ilimler, ikinci katta dinî ilimler okutulduğu rivayet edilir. Arapça temel eğitim dili olmuş; felsefe, mantık, belagat gibi alet ilimleri de müfredatta yer almıştır.

Kasımiye Medresesi (T.C. Mardin Artuklu Üniversitesi)

Efsaneler ve İncelemeler

Medresenin selsebilli eyvanındaki duvarlarda, Sultan Kasım’ın amcası Uzun Hasan tarafından burada katledildiği ve lekelerin kan izleri olduğuna dair rivayetler yaygındır. Ancak, bu lekeler bilimsel olarak incelenmiş (Kastle-Mayer, Adler, Luminol testleri ve X-Ray difraktometre analizi) ve bitkisel kökenli bir boya olduğu ortaya çıkmıştır.

Kasımiye Medresesi (T.C. Mardin Artuklu Üniversitesi)

Konumu ve Ziyaret Bilgileri

Kasımiye Medresesi, Mardin’in güneybatısında, şehir stadyumunu geçtikten sonra itfaiye garajından sağa sapılarak 250 metre ileride ulaşılabilir bir konumdadır. Ziyaret saatleri kışın 08:30-17:30, yazın 08:30-19:00 arasındadır.

Kasımiye Medresesi, mimari uyumu, taş işçiliği ve eğitim tarihindeki önemiyle Mardin’in dikkat çekici yapılarından biridir. Hem Artuklu hem de Akkoyunlu dönemlerinin izlerini taşıyan bu külliye, günümüzde tarihî ve kültürel bir miras olarak değerini korumaktadır.

Kasımiye Medresesi(T.C. Mardin Artuklu Üniversitesi)