Katip Bartleby (Kitap)

Kâtip Bartleby: Bir Wall Street Hikâyesi, Amerikalı yazar Herman Melville’in 1853 yılında yazdığı uzun öyküdür. İlk olarak Putnam’s Monthly Magazine’de Kasım ve Aralık 1853’te iki bölüm halinde isimsiz olarak yayımlanan eser, 1856’da The Piazza Tales adlı derlemede küçük değişikliklerle yeniden basılmıştır. Türkiye’de İş Bankası Kültür Yayınları tarafından basılmıştır.

Hikaye, New York’ta Wall Street’te bir hukuk bürosunda çalışan ve işverenin taleplerine “Yapmamayı tercih ederim” diyerek pasif direniş gösteren kâtip Bartleby’nin gizemli öyküsünü, ismi belirtilmeyen yaşlı bir avukatın bakış açısından anlatır. Alienasyon, kapitalizm, özgür irade, pasif direniş ve insanlık durumu gibi temaları işlemektedir. Edebiyat çevrelerinde Franz Kafka ve Albert Camus gibi yazarları etkilediği değerlendirilen Kâtip Bartleby, felsefi derinliği ve katmanlı anlatımıyla modern edebiyatın önemli metinlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Kitabın İçeriği ve Yapısı

Kâtip Bartleby, 19. yüzyıl ortası New York’ta, Wall Street’teki bir hukuk bürosunda geçen bir anlatıdır. İsimsiz bir avukat, bürosunda çalışan iki kâtip ve bir ofis çırağı ile birlikte, artan iş yükünü karşılamak için Bartleby’yi işe alır. Bartleby, başlangıçta hızlı ve kusursuz bir şekilde belge kopyalar, ancak kısa süre sonra, evrak kontrolü gibi basit taleplere “Yapmamayı tercih ederim” diyerek yanıt vermeye başlar. Bu sakin ama kararlı ret, zamanla tüm işleri ve nihayetinde yaşamayı reddetmeye dönüşür. Avukat, Bartleby’nin bu tuhaf davranışını anlamaya çalışırken, önce sabır, ardından çaresizlik ve nihayetinde merhamet hisseder.

Hikâye, Bartleby’nin ofisi terk etmeyi reddetmesi, yeni kiracıların şikâyetleri üzerine hapse atılması ve orada kendi isteğiyle açlıktan ölmesiyle trajik bir şekilde sona erer. Anlatının sonunda, avukat, Bartleby’nin geçmişte Ölü Mektup Bürosu’nda çalıştığına dair bir söylenti duyar ve bu bilginin onun umutsuzluğunu açıklayabileceğini düşünür. Öykü, avukatın “Ah, Bartleby! Ah, insanlık!” nidasıyla biter, insanlık durumuna dair evrensel bir sorgulamayı vurgular.

Temalar ve Temel Tezler

Kâtip Bartleby, aşağıdaki ana temaları işler:

• Alienasyon ve Yabancılaşma: Bartleby’nin kendini dünyadan soyutlaması, modern toplumda bireyin yalnızlığını ve bağ kuramama hâlini yansıtır. Ofisteki ekran ve penceresinden gördüğü tuğla duvar, bu izolasyonun görsel sembolleridir.

• Kapitalizm ve Bürokrasi: Wall Street’in finansal dünyası, bireyi bir makine gibi gören kapitalist düzenin simgesidir. Bartleby’nin iş yapmayı reddetmesi, bu düzene karşı bilinçli veya bilinçsiz bir protesto olarak değerlendirilmektedir.

• Pasif Direniş: Bartleby’nin “Yapmamayı tercih ederim” ifadesi, agresif olmayan ancak etkili bir direniş biçimidir. Bu, bireyin toplumsal ve ekonomik dayatmalara karşı sessiz bir isyanını temsil ettiği düşünülmektedir.

• İnsanlık Durumu: Avukatın Bartleby’ye duyduğu çelişkili duygular (sinir, merhamet, çaresizlik), insan ilişkilerindeki iletişimsizlik ve empati sınırlarını ele alır.

Öykü, Bartleby’nin davranışlarının kesin bir nedenini açıklamayarak, okuyucuya yorumlama alanı bırakır.

Eleştiriler ve Tartışmalar

Kâtip Bartleby, yayımlandığında sınırlı bir ilgi görmüş, ancak 20. yüzyılda modernizm ve varoluşçuluk bağlamında yeniden değerlendirilmiştir. Edebiyat eleştirmenleri, Melville’in anlatımındaki sadelik ve derinliği övmüş, ancak Bartleby’nin motivasyonlarının belirsizliği farklı yorumlara yol açmıştır. Bazı eleştirmenler, Bartleby’yi zihinsel sağlık sorunlarının (örneğin, depresyon) bir temsili olarak görürken, diğerleri onu kapitalist düzene karşı bir isyankâr olarak değerlendirir.

Avukatın Bartleby’ye yaklaşımı da tartışmalıdır; bazıları avukatı merhametli bir figür olarak görse de, diğerleri onun pasifliğini ve Bartleby’nin trajedisine yeterince müdahale etmemesini eleştirir. Ayrıca, eserin kapitalizme yönelik eleştirilerinin, 19. yüzyılın bireyci ve maddiyatçı toplum anlayışına erken bir itiraz olduğu belirtilir.

Yazar ve Yaklaşımı

Herman Melville, 1 Ağustos 1819 tarihinde New York şehrinde doğmuştur. 28 Eylül 1891 tarihinde de hayatını kaybetmiştir. Amerikan Rönesansı döneminin önde gelen yazarlarından biri olarak kabul edilmektedir. Kâtip Bartleby yazarın yayıncılık dünyasından uzaklaşmadan önceki son kurgu eserlerinden biridir. Bu eser, Melville’in bireysel direniş, toplumsal düzen ve insan doğası üzerine sorgulamalarını yansıtan bir metindir.