Ali Kemal Sunal (11 Kasım 1944, İstanbul – 3 Temmuz 2000, İstanbul), tiyatro, sinema ve televizyon alanlarında çalışan Türk oyuncu, yapımcı ve senaristtir. Oyunculuğa lise yıllarında amatör tiyatroyla başladı; 1966’da profesyonel tiyatroya geçti. 1972-1973 döneminde Tatlı Dillim ile sinemaya yöneldi. Hababam Sınıfında canlandırdığı “İnek Şaban” karakteri ile tanındı; daha sonra işçi, memur, köylü, kapıcı, çöpçü, bekçi, öğretmen ve esnaf gibi farklı toplumsal çevrelerden kişileri canlandırdı. Sinema çalışmalarında güldürü ile toplumsal gözlemi bir araya getiren Sunal, 82 filmde ve dört televizyon dizisinde rol aldı; bazı filmlerde yapımcı ve senarist olarak görev yaptı.

Tam adı Ali Kemal Sunal olan sanatçı, Malatyalı Mustafa Sunal ile Saime Sunal’ın ilk çocuğu olarak İstanbul’un Küçükpazar semtinde doğdu. Cemil ve Cengiz adlarında iki erkek kardeşi vardı. Doğum tarihi biyografik kayıtlarda çoğunlukla 11 Kasım 1944 olarak yer aldı. Bununla birlikte bir anlatıda 10 Kasım’da doğduğu, Mustafa Kemal Atatürk’ün ölüm yıl dönümünde doğum günü kutlamak istemediği için 11 Kasım’ı kullandığı bilgisine de yer verildi.^【1】

Dar gelirli bir aile çevresinde büyüyen Sunal, çocukluk ve gençlik yıllarında ekonomik güçlüklerle karşılaştı. Sinema ve tiyatro çalışmalarına başlamadan önce bir süre elektrikçi çırağı olarak çalıştı. Üniversite yıllarında ve öğrenimine ara verdiği dönemde Emayetaş Fabrikası’nda görev yaptı. Daha sonraki yıllarda çocukluk ve gençlik dönemindeki yoksunlukların kişiliğinin ve sanat yaşamının oluşumunda etkili olduğunu dile getirdi.

Annesi Saime Sunal, oğlunu içine kapanık, sessiz, sıkıntısını ve üzüntüsünü çevresine göstermeyen bir çocuk olarak tanımladı.^【2】 Diğer biyografik anlatılarda ise çocukluğunda yaramaz, çekingen ve babasına fiziksel olarak benzeyen bir yapıya sahip olduğu kaydedildi. Bu özellikler, sahnede ve kamera karşısında canlandırdığı dışa dönük kişilerle özel yaşamındaki sessiz kişilik arasında belirgin bir ayrım bulunduğunu göstermektedir.

Sunal, ilkokul öğrenimini Mimar Sinan İlkokulunda tamamladı. Daha sonra Vefa Lisesine devam etti ve lise öğrenimini on bir yılda bitirdi. Vefa Lisesindeki öğrencilik yıllarında tiyatroya ilgi duydu; okul müsamerelerinin hazırlanmasında görev aldı ve çeşitli oyunlarda sahneye çıktı. Uğur Dündar ve Müjdat Gezen de aynı dönemde Vefa Lisesinde öğrenim gören isimler arasındaydı.

Lisedeki felsefe öğretmeni Belkıs Balkır, Sunal’ın oyunculuğa olan ilgisini ve sahne yeteneğini fark etti. Balkır, Sunal’ın babası Mustafa Sunal’ı ikna ederek öğrencisini Kenter Tiyatrosuna götürdü ve Müşfik Kenter ile tanıştırdı. Bu tanışma, amatör okul tiyatrosundan profesyonel oyunculuğa geçiş sürecinin başlangıcını oluşturdu.^【3】

Sunal, tiyatro çalışmalarını sürdürürken Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Yüksekokulunda öğrenime başladı. Günümüzde Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi bünyesinde bulunan kurumda iki yıl eğitim gördükten sonra yoğun tiyatro turneleri nedeniyle öğrenimine ara verdi. 1992’de çıkarılan öğrenci affından yararlanarak üniversiteye döndü ve 1995’te, 51 yaşındayken mezun oldu. Mezuniyet töreninde dört yıllık üniversite öğrenimini yirmi yedi yılda tamamladığını ifade etti.

Lisans öğreniminin ardından radyo, televizyon ve sinema alanında yüksek lisans yaptı. Televizyon ve Sinemada Kemal Sunal Güldürüsü başlıklı tezinde kendi oyunculuğunu, canlandırdığı kişileri ve filmlerindeki güldürü yapısını ele aldı. Çalışma, ölümünden sonra ailesi tarafından kitaplaştırıldı.^【4】

Kemal Sunal’ın sahneye çıktığı ilk amatör oyun, Vefa Lisesinde oynanan Zoraki Tabip oldu. Aynı dönemde yer aldığı başka bir oyunla Akşam gazetesinin düzenlediği liseler arası tiyatro yarışmasına katıldı ve “En İyi Karakter Oyuncusu” ödülünü aldı. Bu ödül, oyunculuk alanında aldığı ilk ödül olarak biyografisine geçti.

Okul tiyatrosunda edindiği deneyimler, sahne üzerindeki beden kullanımını ve konuşmadan seyirciyle ilişki kurma becerisini geliştirdi. Profesyonel tiyatrodaki ilk yıllarında küçük roller üstlenmesine rağmen yüz ifadesi, duruşu ve hareketleriyle seyircinin dikkatini çekmesi, amatör dönemden itibaren oluşan sahne alışkanlıklarının devamı niteliğindeydi.

Sunal, profesyonel tiyatro oyunculuğuna 1966’da Kenter Tiyatrosunda başladı. Fadik Kız adlı oyunda üç farklı kişiyi canlandırdı. Ardından Deli İbrahim oyununda celladın yardımcısı rolünü üstlendi. Bu rolde konuşması bulunmamasına rağmen hareketleri ve yüz ifadesiyle seyircinin gülmesini sağladı.

Kenter Tiyatrosunda uzun süre kalmayan Sunal, yeni kurulan Pendik Tiyatrosuna katıldı. Burada oyuncu Bülent Kayabaş ile tanıştı. Pendik Tiyatrosunun ekonomik sorunlar nedeniyle kapanmasından sonra Ulvi Uraz Tiyatrosuna geçti ve yaklaşık dört yıl bu toplulukta çalıştı. Daha sonra Aksaray Küçük Opera, Ayfer Feray Tiyatrosu ve Devekuşu Kabare Tiyatrosunda sahneye çıktı.

Devekuşu Kabare Tiyatrosunda oynadığı Dün Bugün adlı oyun, sinemaya geçişinde belirleyici oldu. Oyunu izleyen Münir Özkul, Sunal’ı yönetmen Ertem Eğilmez ile tanıştırdı. Bu tanışmanın ardından Sunal, Eğilmez’in yönettiği Tatlı Dillim filminin oyuncu kadrosuna alındı.

Sunal, sinemaya başladıktan sonra tiyatro ve sinema çalışmalarını bir süre birlikte yürüttü. Film çalışmalarının yoğunlaşması üzerine tiyatrodan ayrılarak mesleki faaliyetlerini ağırlıklı olarak sinemada sürdürdü.

Kemal Sunal, askerlik hizmetine 1981’de Ankara Etimesgut Zırhlı Birlikler Okulunda başladı. Usta birliği görevini Ankara Kara Kuvvetleri Komutanlığında tamamladı. Askerlik hizmetini sinema oyuncusu olarak tanındığı bir dönemde yaptı.

Kemal Sunal’ın ilk sinema filmi Tatlı Dillimdir. Ertem Eğilmez’in yönettiği filmde Münir Özkul, Filiz Akın, Tarık Akan, Zeki Alasya, Metin Akpınar ve Halit Akçatepe ile birlikte rol aldı.

Sunal, ilk filmlerinde toplu oyuncu kadrolarının bir parçası olarak küçük veya yardımcı roller üstlendi. Canım Kardeşim, Güllü Geliyor Güllü, Oh Olsun ve Yalancı Yarim filmleri bu dönemin yapımları arasındadır. Canım Kardeşimde Almanya’ya giden bir yolcuyu, Oh Olsunda Fazıl’ı, Yalancı Yarim'de Kemal’i canlandırdı.

1974’te Hasret, Köyden İndim Şehire, Mavi Boncuk, Salak Milyoner ve Salako filmlerinde yer aldı. Salak Milyoner ile Köyden İndim Şehire'de Saffet karakterini canlandırdı. Köyden kente gelen kardeşlerin para, miras ve şehir hayatıyla ilişkisini anlatan bu filmler, Sunal’ın kırsal kökenli kişileri canlandırdığı ilk örnekler arasındadır. Salako'da ise saf bir köylünün olayların gelişimi içinde eşkıya olarak tanınmasını konu alan başrolü üstlendi.

Sunal, 1975’te Rıfat Ilgaz’ın eserinden sinemaya uyarlanan Hababam Sınıfı'nda “İnek Şaban”ı canlandırdı. Karakter, sınıf arkadaşlarının şakalarına maruz kalan, saf görünen, kolay kandırılan, hareketleri ve konuşma biçimiyle sınıf içindeki güldürünün merkezinde bulunan bir öğrenciydi.

“İnek Şaban”, Sunal’ın sonraki filmlerinde farklı meslek ve toplumsal çevrelere uyarlanan “Şaban” tipinin temelini oluşturdu. Bununla birlikte sonraki filmlerde kullanılan Şaban adı her zaman Hababam Sınıfı'ndaki kişiyle aynı karakteri ifade etmedi. İsim, kimi zaman köylü, kimi zaman işçi, asker, memur, sporcu veya kent yoksulu olarak kurulan bağımsız film kişilerinde tekrarlandı.

Sunal; Hababam Sınıfı Sınıfta Kaldı, Hababam Sınıfı Uyanıyor ve Hababam Sınıfı Tatilde filmlerinde de “İnek Şaban” rolünü sürdürdü. Serideki karakter, geleneksel Keloğlan anlatılarındaki saf görünen fakat olayların sonunda üstün duruma geçen kahraman kalıbıyla benzerlik taşıdı. Her iki tip de toplumsal hiyerarşinin alt kesiminden gelir; otorite, eğitim düzeni, zenginlik ve güç karşısında başlangıçta etkisiz görünür; olayların gelişimi içinde çevresindeki kişilerin çelişkilerini görünür hâle getirir.

^{Dilaver Gür ve Kemal Sunal (Anadolu Ajansı)}

Sunal, 1975’te Hababam Sınıfı dışında Hababam Sınıfı Sınıfta Kaldı, Hanzo ve Şaşkın Damat filmlerinde oynadı. Hanzo'da çocukluğunda kaybolarak ormanda hayvanlarla büyüyen ve toplum yaşamına uyum sağlamaya çalışan bir kişiyi canlandırdı. Şaşkın Damat'ta ise Apti rolünü üstlendi.

1976, Sunal’ın aynı yıl içinde farklı yönetmenlerle çok sayıda film çektiği bir dönem oldu. Hababam Sınıfı Uyanıyor, Kapıcılar Kralı, Meraklı Köfteci, Sahte Kabadayı, Süt Kardeşler ve Tosun Paşa filmlerinde oynadı. Bu altı yapım beş farklı yönetmen tarafından çekildi.

Tosun Paşa'da Şaban, Tellioğulları ailesinin çıkarları doğrultusunda kendisini Tosun Paşa olarak tanıtmak zorunda kalan bir uşaktır. Süt Kardeşler'de Osmanlı denizcisi Şaban’ı, Sahte Kabadayı'da babasının geçmişi nedeniyle suç çevrelerinin içine giren Kemal’i, Meraklı Köfteci'de Zühtü’yü canlandırdı.

Kapıcılar Kralı'nda apartman görevlisi Seyit rolünü üstlendi. Film, daha iyi bir yaşam kurmak amacıyla İstanbul’a gelen bir ailenin apartman sakinleri, yöneticiler ve esnafla ilişkisini konu alır. Seyit, apartmandaki kişiler arasındaki çıkar ilişkilerini izleyerek kendi ekonomik alanını oluşturan bir kapıcıdır. Filmde kentleşme, apartman hiyerarşisi, çalışma ilişkileri ve gelir farklılıkları güldürü çerçevesinde ele alınır.

1977’de Çöpçüler Kralı, Hababam Sınıfı Tatilde, İbo ile Güllüşah, Sakar Şakir ve Şabanoğlu Şaban filmlerinde yer aldı. Çöpçüler Kralı'nda mahallede çalışan temizlik görevlisi Apti’yi canlandırdı. Apti’nin temizlik işçisi Hacer’e duyduğu ilgi, zabıta amirinin baskısı ve mahalle içindeki güç ilişkileri filmin temel çatışmasını oluşturdu.

Şabanoğlu Şaban'da askerlik döneminde başlayan olayların daha sonra bir eğlence mekânı ve elmas hırsızlığı çevresinde sürdürülmesi anlatıldı. Sakar Şakir'de miras nedeniyle kente gelen Şakir’i, İbo ile Güllüşah'ta İbo’yu canlandırdı.

1978’de Avanak Apti, İnek Şaban, İyi Aile Çocuğu, Kibar Feyzo, Köşeyi Dönen Adam ve Yüz Numaralı Adam filmlerinde oynadı.

Kibar Feyzo, askerlikten köyüne dönen Feyzo’nun sevdiği kadınla evlenebilmek için başlık parası bulma çabasını konu alır. Filmde ağalık düzeni, başlık parası, toprak ilişkileri, köydeki emek düzeni ve ekonomik bağımlılık ele alınır. Feyzo’nun kişisel evlilik isteği, köydeki toplumsal ve ekonomik yapıyla karşı karşıya gelir.

Yüz Numaralı Adam'da yoksul bir genç, bir reklam şirketi tarafından tüketiciyi yönlendirmek amacıyla kamusal bir kişiye dönüştürülür. Film, reklamcılık, tüketim, ürünlerin niteliği ile tanıtım arasındaki fark ve kişisel güvenin ticari amaçla kullanılmasını konu alır.

Köşeyi Dönen Adam'da garsonluk yaparken işinden çıkarılan Adem’in kendisine miras kaldığı söylentisi üzerine çevresindeki insanların davranışlarının değişmesi işlenir. İnek Şaban'da ise geçimini karpuz satarak sağlayan bir kişinin futbol kalecisi olarak tanınması anlatılır.

1979’da Bekçiler Kralı, Dokunmayın Şabanıma, Korkusuz Korkak, Şark Bülbülü ve Umudumuz Şaban filmlerinde yer aldı. Bekçiler Kralı'nda sıradan bir mahalle bekçisi, yerel yöneticiler ve esnaf tarafından sömürülen mahalle halkının sorunlarıyla ilgilenir. Çevresindekilerin onun üst düzey bir devlet görevlisiyle akraba olduğunu sanması, bekçinin sözünün etkisini artırır.

Korkusuz Korkak'ta Mülayim Sert adlı memur, ölümcül bir hastalığa yakalandığını sanmasının ardından daha önce karşı çıkamadığı kişilere karşı davranışını değiştirir. Sıradan bir memurun mahalle gözünde kahramana dönüşmesi, korku, otorite ve toplumsal görünürlük ilişkisi üzerinden işlenir.

1980’de Devlet Kuşu, Gerzek Şaban ve Zübük filmlerinde oynadı. Zübük'te İbrahim Zübükzade adlı siyasetçiyi canlandırdı. Karakter, farklı kimlikler ve söylemler kullanarak çevresindeki insanları yönlendiren, kişisel çıkarı doğrultusunda siyasal ilişkiler kuran bir kişidir. Film, siyasal fırsatçılık, seçmen davranışı ve yerel güç ilişkileri çevresinde kurulmuştur.

1981’de Davaro, Gol Kralı, Kanlı Nigar ve Üçkağıtçı filmlerinde oynadı. Davaro'da Almanya’dan köyüne dönen Memo, kan davası geleneği nedeniyle babasının katilini öldürmeye zorlanır. Memo ile öldürmesi beklenen Sülo’nun sahte bir ölüm planlaması, gelenek ile kişisel tercih arasındaki çatışmayı oluşturur.

Üçkağıtçı'da Rıfkı’nın tesadüfler sonucunda olağanüstü güçleri bulunduğuna inanılması ve daha sonra yerel yönetime girmesi anlatılır. Filmde batıl inanç, çıkar ilişkileri, yerel siyaset ve halkın yönlendirilmesi güldürü yoluyla işlenir.

1982’de Doktor Civanım ile Yedi Bela Hüsnü filmlerinde rol aldı. Doktor Civanım'da hastanede hademe olarak çalışan bir kişinin köyünde doktor sanılması konu edilir. Karakterin köylülerin gözündeki konumu, meslek bilgisi ile dış görünüş ve toplumsal unvan arasındaki ayrım üzerine kuruludur.

1983’te Çarıklı Milyoner, En Büyük Şaban, Kılıbık ve Tokatçı filmlerinde oynadı. Tokatçı'da sevdiği kadınla evlenmek için gerekli parayı bulmaya çalışan saf bir köylünün dolandırıcılık çevresine girmesi anlatılır.

1984’te Atla Gel Şaban, Ortadirek Şaban, Postacı ve Şabaniye filmlerinde yer aldı. Postacı'da Adem adlı posta görevlisini, Atla Gel Şaban'da Niyazi’yi, Şabaniye'de ise Şaban ve Şabaniye kimliklerini canlandırdı.

1985’te Gurbetçi Şaban, Katma Değer Şaban, Keriz, Sosyete Şaban, Şaban Pabucu Yarım ve Şen Dul Şaban filmlerinde oynadı. Bu dönemde Şaban adı farklı mekân ve toplumsal çevrelerde tekrarlandı. Köy, kent, iş yaşamı, göç, aile ve ekonomik yükselme temaları filmden filme değişen anlatılar içinde ele alındı.

1986’dan itibaren Sunal’ın filmlerinde güldürü yanında toplumsal gerçekçi ve dramatik öğeler daha görünür hâle geldi. Bu dönemde canlandırdığı kişiler, yalnızca olayları yanlış anlayan veya rastlantılar sonucu üstün duruma geçen tiplerden oluşmadı; çalışma hayatı, yoksulluk, konut sorunu, bürokrasi, eğitim ve toplumsal dışlanma içinde konumlandırılan kişilere dönüştü.^【5】

1986’da Deli Deli Küpeli, Garip, Tarzan Rıfkı ve Yoksul filmlerinde oynadı. Deli Deli Küpeli, Cevat Fehmi Başkut’un Buzlar Çözülmeden adlı oyunundan sinemaya uyarlandı. Akıl hastanesinden kaçan iki kişinin bir kasabada kaymakam ve yardımcısı sanılması üzerine gelişen filmde, sahte kaymakam kasabayı dolandırıcılık, ilgisizlik ve tembellikten arındırmaya çalışır. Gerçek yöneticinin gelişiyle düzen yeniden kurulur. Film, akıl ile delilik, yönetim ile adalet ve resmî otorite ile toplumsal ihtiyaç arasındaki ayrımı tersine çevirerek işler.

Yoksul'da çalışma hayatı ve yoksulluk, Garip'te aile ve çocuk ilişkileri, Tarzan Rıfkı'da ise sıradan bir kişinin farklı bir kimlikle çevresinde görünür hâle gelmesi ele alınır.

1987’de Davacı, Japon İşi, Kiracı ve Yakışıklı filmlerinde yer aldı. Davacı, küçük bir anlaşmazlığın yıllar süren bir yargı sürecine dönüşmesini konu alır. Kiracı'da konut sorunu ve kiracı-ev sahibi ilişkileri, Yakışıklı'da ise kent yaşamı ve ekonomik beklentiler işlenir.

1988’de Bıçkın, Düttürü Dünya, İnatçı, Öğretmen, Polizei ve Uyanık Gazeteci filmlerinde oynadı. Öğretmen'de Hüsnü adlı öğretmeni, Düttürü Dünya'da geçimini müzik yaparak sağlamaya çalışan Mehmet’i, Polizei'de Ali Ekber’i canlandırdı. Bu filmlerde önceki yapımlardaki hızlı olay örgüsü ve söz oyunlarının yanında hüzün, geçim sıkıntısı, mesleki sorunlar ve toplumsal uyumsuzluk daha geniş yer tuttu.

1989’da Sevimli Hırsız, Talih Kuşu ve Zehir Hafiye filmlerinde rol aldı. 1990’da Abuk Sabuk Bir Film, Boynu Bükük Küheylan, Gülen Adam ve Koltuk Belası filmleri gösterime girdi. 1991’de ise Varyemez'de Ragıp Elibol karakterini canlandırdı.

Kemal Sunal, 1990’lı yılların başında sinema çalışmalarına ara vererek televizyon dizilerinde rol aldı. Saygılar Bizden'de mübaşir Rıza’yı, Şaban Askerde'de Şaban’ı, Bay Kamber'de başlık karakterini ve Şaban ile Şirin'de Şaban’ı canlandırdı.

Dizi kayıtlarında Saygılar Bizden 1992’de 13 bölüm, Şaban Askerde 1993’te 28 bölüm, Bay Kamber 1994’te 11 bölüm ve Şaban ile Şirin 1997’de 13 bölüm olarak yer almaktadır.

Televizyon çalışmalarında Sunal’ın sinemada geliştirdiği memur, asker, mahalleli ve saf adam tipleri dizi anlatısına uyarlandı. Dizilerin bölüm yapısı, bu kişilerin aile, çalışma hayatı ve günlük çevreleriyle ilişkilerinin daha uzun süreli anlatılmasına imkân verdi.

Sunal, uzun bir aradan sonra 1999’da Propaganda filmiyle sinemaya döndü. Filmde Mehdi adlı gümrük görevlisini canlandırdı. 1948’de Türkiye ile Suriye arasındaki sınırın resmî olarak çizilmesi sırasında geçen filmde, sınırın bir yerleşim yerini, aileleri, dilleri, kültürel ilişkileri ve kişisel bağları ayırması ele alındı.

Mehdi, devletin verdiği görevi yerine getirmekle yaşadığı çevrenin gündelik gerçekliği arasında kalan bir görevlidir. Bu karakter, Sunal’ın önceki filmlerinde canlandırdığı otorite karşısındaki sıradan kişiden farklı olarak doğrudan otoriteyi temsil etmekle görevlendirilmiş, ancak uygulamanın sonuçlarıyla yüzleşmiş bir kişidir. Propaganda, Sunal’ın tamamlanan son sinema filmi oldu.

Kemal Sunal’ın oyunculuğu beden hareketi, yüz ifadesi, duruş, konuşma ritmi ve bekleme süreleri üzerine kuruluydu. Profesyonel tiyatrodaki ilk rollerinden biri olan Deli İbrahim'de konuşmadan seyirciyi güldürmesi, beden kullanımının oyunculuğundaki yerini erken dönemde gösterdi.

Sunal’ın canlandırdığı kişilerin büyük bölümü alt veya orta gelir grubunda yer alan, eğitim ve ekonomik güç bakımından çevresindeki otorite sahiplerinden daha zayıf durumda bulunan kişilerdi. Köylü, işçi, apartman görevlisi, temizlik işçisi, bekçi, postacı, öğretmen, hademe, memur, esnaf, asker ve işsiz gibi roller bu çerçevede tekrarlandı.

İlk bakışta saf, çekingen, bilgisiz veya beceriksiz görünen karakter, olayların gelişimi içinde çevresindeki güç sahiplerinin açıklarını ortaya çıkarır. Kimi filmlerde başarıya tesadüflerle ulaşır; kimi filmlerde ise çalışması, dayanışma kurması veya haksızlığa karşı davranışını değiştirmesi sonucunda çevresi üzerinde etkili olur. Böylece karakterin fiziksel veya ekonomik güçsüzlüğü anlatının sonunda bütünüyle ortadan kalkmasa da toplumsal ilişkileri görünür hâle getiren bir işleve dönüşür.

Sunal’ın yüz ve beden yapısı Fransız oyuncu Fernandel’e benzetildi.^【6】 Bununla birlikte canlandırdığı tipler yerel konuşma biçimleri, mahalle ve köy ilişkileri, gelenekler, meslekler ve gündelik yaşam pratikleri içinde kuruldu. Oyunculuğunda Keloğlan, Nasreddin Hoca, Karagöz, meddah ve orta oyunu gibi geleneksel anlatı ve gösteri biçimlerinin izleri görülür. Bu geleneklerden gelen saf görünen kişi, hazırcevaplık, yanlış anlama, kimlik değiştirme, otoriteyle alay etme ve güçlüyü kendi çelişkisi içinde bırakma özellikleri sinema kişilerine uyarlandı.

^{Kemal Sunal'a Dair İnfografik (Anadolu Ajansı)}

“Şaban”, tek bir biyografiye veya değişmeyen kişiliğe sahip seri karakter değildir. İsim, birbirinden bağımsız filmlerde ortak özellikleri bulunan farklı kişilere verilmiştir. Bu kişiler çoğunlukla dürüst, saf, ekonomik bakımdan güçsüz ve toplumsal hiyerarşinin alt basamaklarında bulunur.

Şaban tipi genellikle çevresindeki düzenin kurallarını başlangıçta anlayamaz veya bu kurallara uyum gösteremez. Fakat tam da bu uyumsuzluk, yerleşik ilişkilerin tutarsızlıklarını ortaya çıkarır. Apartman düzeni, askerî hiyerarşi, ağalık, bürokrasi, reklamcılık, siyaset, esnaflık veya aile baskısı gibi yapılar Şaban’ın davranışları karşısında görünür hâle gelir.

İlk dönem Şaban filmlerinde derinleştirilmiş bireysel geçmişten çok tekrarlanan bir toplumsal tip bulunur. Yanlış anlamalar, rastlantılar, kimlik değişiklikleri, çift anlamlı sözler ve fiziksel güldürü bu yapının başlıca araçlarıdır. Daha sonraki filmlerde ise Şaban adını taşımayan Feyzo, Seyit, Apti, Mülayim Sert, Yoksul, Kerim, Hüsnü ve Mehmet gibi kişiler aracılığıyla yoksulluk, çalışma, eğitim, konut ve siyasal ilişkiler daha belirgin biçimde işlenmiştir.

Sunal’ın erken dönem filmleri çoğunlukla hareket, yanlış anlama, söz oyunu ve toplu oyunculuğa dayalıdır. Arzu Film çevresinde çekilen yapımlarda gecekondu, fabrika, yoksulluk ve köyden kente göç gibi konular yer almakla birlikte çatışmalar çoğu zaman sevgi, dayanışma ve karşılıklı anlayış yoluyla çözüme bağlanır.

Hababam Sınıfı filmleri, eğitim kurumu içindeki öğrenci-yönetici ilişkisini, disiplin anlayışını ve dayanışmayı toplu oyunculuk içinde işler. “İnek Şaban”, bu yapıda sınıfın hedefi olmasına rağmen sınıf dayanışmasının bir parçasıdır. Karakterin dışlanması ile gruba bağlılığı aynı anlatı içinde birlikte sürdürülür.

1970’lerin sonundan itibaren filmlerdeki toplumsal eleştiri belirginleşti. Kapıcılar Kralı apartman ve kent hiyerarşisini, Çöpçüler Kralı belediye çalışanları ile mahalle düzenini, Kibar Feyzo ağalık ve başlık parası ilişkisini, Yüz Numaralı Adam reklamcılık ve tüketimi, Bekçiler Kralı yerel yönetim ve esnaf baskısını, Devlet Kuşu ekonomik yükselme beklentisini, Zübük ise siyasal fırsatçılığı konu aldı.

Bu filmlerde eleştiri doğrudan açıklamalar yerine olay örgüsü, yanlış anlaşılma, kimlik değişikliği, abartı ve karakterler arasındaki çıkar çatışması aracılığıyla kurulur. Güldürü, eleştirilen yapıyı bütünüyle yıkan bir sonuç üretmez; buna karşılık otoritenin, zenginliğin veya resmî konumun tutarsızlıklarını görünür kılar.

1980’lerin ikinci yarısındaki Deli Deli Küpeli, Davacı, Yoksul, Kiracı, Yakışıklı, Öğretmen, Polizei ve Düttürü Dünya gibi filmlerde dramatik öğeler arttı. Güldürü ile hüzün aynı anlatı içinde yer aldı. Bu dönemde Sunal’ın oyunculuğu yalnızca hızlı hareket ve söz oyununa değil, karakterin ekonomik ve psikolojik durumunu aktaran daha ölçülü bir anlatıma yöneldi.

Sunal’ın bazı filmleri, sıradan veya toplumun alt kesiminde bulunan bir kişinin beklenmedik biçimde görünür hâle gelmesi üzerine kuruludur. Bu yapı, farklı filmlerde farklı sonuçlar doğurur.

İnek Şaban'da karpuz satan bir kişi futbol kalecisi olur. Doktor Civanım'da hastane hademesi köylüler tarafından doktor sanılır. Korkusuz Korkak'ta sıradan bir memur mahallenin kahramanına dönüşür. Salako'da saf bir köylü eşkıya olarak tanınır. Bekçiler Kralı'nda mahalle bekçisi halkın sorunlarını çözebilecek bir kişi olarak görülür. Yüz Numaralı Adam'da yoksul bir genç reklam şirketi tarafından kamuoyuna örnek kişi olarak sunulur.

Bu yükselişlerin bir bölümü karakterin yeteneğine veya çalışmasına, bir bölümü yanlış anlaşılmalara, rastlantılara ya da çevresindeki kişilerin çıkarlarına dayanır. Böylece ekonomik ve toplumsal yükselmenin gerçekliği kadar bu yükselişi mümkün kılan görüntü, unvan ve söylentiler de anlatının konusu hâline gelir.

Sunal, filmlerinin televizyonda tekrar tekrar izlenmesini halkın gülme ihtiyacı, filmlerde kan ve yoğun şiddet bulunmaması ve yapımların ailece izlenebilmesiyle ilişkilendirdi. Filmlerinde kavga, tehdit ve suç çevreleri bulunabilmesine rağmen anlatının temel aracı grafik şiddet değil, güldürü ve karakter çatışmasıdır.

Yapımlarda aile birliği, arkadaşlık, dayanışma, dürüstlük, emek, sorumluluk, eğitim, vefa, yardımlaşma, sabır ve adalet gibi konular farklı olay örgüleri içinde tekrarlandı. Gelenekler, evlilik, mahalle ilişkileri, askerlik, meslek hayatı ve köy-kent karşılaşması geniş bir izleyici çevresinin tanıyabileceği gündelik durumlar aracılığıyla anlatıldı.

Sunal, gördüğü ilgiyi halkın içinden gelmesi ve kendisini sıradan bir vatandaş olarak konumlandırmasıyla açıklamıştır. Filmlerinin sürekli televizyonlarda gösterilmesine rağmen oyuncuların bu yayınlardan telif geliri elde etmediğini, gelirin yapımcıya kaldığını ifade etmiştir.

1990’lı yıllardan itibaren Süt Kardeşler, Tosun Paşa, Sakar Şakir, Salako, Köyden İndim Şehire, Çöpçüler Kralı ve diğer filmleri televizyon kanallarında düzenli biçimde yayımlandı. Daha sonraki dönemde yapımların dijital mecralarda da izlenmesi, film kişilerinin farklı kuşaklarca tanınmasını sürdürdü.

Sunal, filmlerde işlenen sorunların yıllar sonra da anlaşılabilmesini, toplumsal meselelerin devam etmesiyle ilişkilendirdi. Bu değerlendirme, filmlerin yalnızca dönemsel güldürü örnekleri değil; eğitim, yoksulluk, çalışma, kentleşme, bürokrasi ve siyaset gibi tekrar eden sorunları içeren anlatılar olarak görülmesine dayanır.

Kemal Sunal, oyunculuğun yanında bazı yapımlarda yapımcı ve senarist olarak görev aldı. Filmografi kayıtlarında İnek Şaban, Yüz Numaralı Adam ve Dokunmayın Şabanıma filmlerinde yapımcı; Çarıklı Milyoner ile Sosyete Şaban filmlerinde senarist olarak yer almaktadır. Film ve televizyon kayıtlarında oyuncu, yapımcı ve yazar görevleri birlikte gösterilmiştir.

Kemal Sunal, Devekuşu Kabare Tiyatrosunun Ankara turnesi sırasında Gül Sunal ile tanıştı. Çift 1970’lerin ortasında evlendi. Ali adında bir oğulları ve Ezo adında bir kızları oldu.

Sunal, çalışma yaşamında düzenli, titiz ve disiplinli olduğunu ifade etti. Kamuya açık görüntülerinde güler yüzlü kişilerle özdeşleşmesine rağmen özel yaşamında sessiz ve içe dönük bir kişilik sergiledi. Uçak yolculuğundan kaçındığı ve ölümüne kadar uçağa binmediği kaydedildi.^【7】

Kemal Sunal’ın aldığı ödüller şunlardır:

Liseler arası tiyatro yarışmasında “En İyi Karakter Oyuncusu” ödülü; 1977 Antalya Film Festivali’nde Kapıcılar Kralı ile “En İyi Erkek Oyuncu” ödülü; 1978’de Sinema Yazarları Derneği tarafından Kapıcılar Kralı ile “En İyi Erkek Oyuncu” ödülü; 1989 Ankara Film Festivali’nde Düttürü Dünya ile “En İyi Erkek Oyuncu” ödülü; 1998 Antalya Film Festivali’nde “Yaşam Boyu Onur Ödülü”.^【8】

Kemal Sunal, 2000 yılında Balalayka adlı filmin oyuncu kadrosuna katıldı. Filmin çekimleri için Trabzon’a gitmek üzere 3 Temmuz 2000’de uçağa bindi. Daha önce uçak yolculuğu yapmadığı ve uçmaktan çekindiği kaydedilen Sunal, uçak kalkmadan önce kalp krizi geçirdi ve yaşamını yitirdi.

Doğum ve ölüm tarihleri esas alındığında 55 yaşındaydı. Cenazesi, düzenlenen törenin ardından İstanbul’daki Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi. Balalayka tamamlanmadığı için Sunal’ın gösterime giren son sinema filmi Propaganda oldu.

Kemal Sunal’ın filmografisi, 1970’lerin toplu oyunculuğa ve hareketli güldürüye dayanan yapımlarından 1980’lerin toplumsal eleştiri ve dramatik öğeler içeren filmlerine uzanan bir değişim gösterir. İlk dönem filmlerinde saf görünen, yanlış anlamalara açık ve rastlantılarla olayların merkezine giren tipler öne çıkar. Sonraki dönemde bu yapı; kent yoksulluğu, emek, konut, eğitim, bürokrasi ve siyasal ilişkilerle bağlantılı kişiler yönünde genişlemiştir.

Canlandırdığı kişiler, yerleşik düzene karşı örgütlü bir siyasal hareketin temsilcileri değildir. Bunun yerine gündelik hayat içindeki küçük karşı çıkışlar, kurallara uyumsuzluk, yanlış anlaşılma ve otoriteyle alay yoluyla güç ilişkilerinin işleyişini açığa çıkarırlar. Bu nedenle filmlerde eleştiri ile uzlaşma, karşı çıkış ile aile ve mahalle düzenine bağlılık yan yana bulunur.

Sunal’ın oyunculuğu, Türk güldürü sinemasının harekete ve söz oyununa dayalı yapısından karaktere ve toplumsal gözleme yönelen çizgisinin örneklerinden birini oluşturur. Kapıcılar Kralı, Çöpçüler Kralı, Kibar Feyzo, Devlet Kuşu, Zübük, Deli Deli Küpeli, Yoksul, Kiracı, Öğretmen, Düttürü Dünya ve Propaganda gibi yapımlar bu yönelimin farklı aşamalarını gösterir.

Kemal Sunal’ın rol aldığı 82 sinema filmi kronolojik olarak şöyledir:¹¹

• 1972: Tatlı Dillim.
• 1973: Canım Kardeşim, Güllü Geliyor Güllü, Oh Olsun, Yalancı Yarim.
• 1974: Hasret, Köyden İndim Şehire, Mavi Boncuk, Salak Milyoner, Salako.
• 1975: Hababam Sınıfı, Hababam Sınıfı Sınıfta Kaldı, Hanzo, Şaşkın Damat.
• 1976: Hababam Sınıfı Uyanıyor, Kapıcılar Kralı, Meraklı Köfteci, Sahte Kabadayı, Süt Kardeşler, Tosun Paşa.
• 1977: Çöpçüler Kralı, Hababam Sınıfı Tatilde, İbo ile Güllüşah, Sakar Şakir, Şabanoğlu Şaban.
• 1978: Avanak Apti, İnek Şaban, İyi Aile Çocuğu, Kibar Feyzo, Köşeyi Dönen Adam, Yüz Numaralı Adam.
• 1979: Bekçiler Kralı, Dokunmayın Şabanıma, Korkusuz Korkak, Şark Bülbülü, Umudumuz Şaban.
• 1980: Devlet Kuşu, Gerzek Şaban, Zübük.
• 1981: Davaro, Gol Kralı, Kanlı Nigar, Üçkağıtçı.
• 1982: Doktor Civanım, Yedi Bela Hüsnü.
• 1983: Çarıklı Milyoner, En Büyük Şaban, Kılıbık, Tokatçı.
• 1984: Atla Gel Şaban, Ortadirek Şaban, Postacı, Şabaniye.
• 1985: Gurbetçi Şaban, Katma Değer Şaban, Keriz, Sosyete Şaban, Şaban Pabucu Yarım, Şen Dul Şaban.
• 1986: Deli Deli Küpeli, Garip, Tarzan Rıfkı, Yoksul.
• 1987: Davacı, Japon İşi, Kiracı, Yakışıklı.
• 1988: Bıçkın, Düttürü Dünya, İnatçı, Öğretmen, Polizei, Uyanık Gazeteci.
• 1989: Sevimli Hırsız, Talih Kuşu, Zehir Hafiye.
• 1990: Abuk Sabuk Bir Film, Boynu Bükük Küheylan, Gülen Adam, Koltuk Belası.
• 1991: Varyemez.
• 1999: Propaganda.

• 1992 – Saygılar Bizden: Mübaşir Rıza, 13 bölüm.
• 1993 – Şaban Askerde: Şaban, 28 bölüm.
• 1994 – Bay Kamber: Bay Kamber, 11 bölüm.
• 1997 – Şaban ile Şirin: Şaban, 13 bölüm.