+1 Daha
KENDİ KENDİLİK, ANBEAN KARARINI VERMEKTİR. İnsan, hareket hâlindeyken etrafından sürekli veri toplar vaziyettedir ve bu veriyi anlık kararlara dönüştürür. Bu esnada görme, işitme ve mesafe algısı bir arada çalışır; yakalanan girdiler geçmiş deneyimlerle karşılaştırılarak bir sonraki hareketin niteliği belirlenir. Yön değiştirme, durma, hızlanma gibi eylemler, algı ile hareket arasındaki bu sürekli geri bildirim döngüsünün sonucudur. Otonom sistemler, insan davranışının işaret ettiğimiz mekanizmasını teknolojik bir mimariye taşır. Kamera, radar ve lidar gibi sensörler, çevresel veriyi eş zamanlı olarak toplar; bu veriler işlenerek sistemin bulunduğu ortama dair bir durumsal model oluşturulur. Elde edilen model, önceden tanımlanmış hedefler ve operasyonel sınırlar çerçevesinde değerlendirilir ve hareket, bu çerçeveye göre yeniden planlanır. Otonominin asıl belirleyici unsuru, sistemin sabit bir rota izlemesi değil, değişen koşulları tespit edip buna göre karar mekanizmasını yeniden yapılandırabilmesidir. Beklenmeyen bir engel, güzergâh değişikliği veya çevresel bir sapma söz konusu olduğunda sistemin mevcut planı revize edebilme kapasitesi, otonom sistemlerin performansını belirleyen kritik faktördür. Bu yetkinlik bugün insansız hava araçlarında, sürücüsüz taşıtlarda, tarımsal otomasyon çözümlerinde ve lojistik operasyonlarında farklı uygulama alanları bularak yaygınlaşmaktadır. Bu bağlamda "an", verinin sürekli güncellendiği ve seçimin yeniden şekillendiği dinamik bir karar alanı olarak tanımlanabilir. İnsanın kendi deneyiminde algı ile eylem arasında kurduğu bu ilişki, günümüzde geliştirilen otonom sistemler aracılığıyla teknolojik süreçlerde doğrudan kendini var etmeye devam eder. OtonomiSefa Nur Kuruçay tarafından yazılmıştır. ">【1】 Otonomi, genel anlamıyla “kendi kendini yönetme gücü ya da hakkı” olarak tanımlanır. Kavram, siyasal kullanımının yanı sıra biyolojide bir parça ya da organın organizmanın bütününden belirli ölçüde bağımsız olarak tepki verebilmesini, metafizikte ise insanın akıl sahibi bir varlık olarak kendi kendisine yasa koyma gücünü ifade eder. Sözlükte, Kant’a göre bu durumun gerçek özgürlüğü oluşturduğu da belirtilir. Modern robotik literatüründe ise otonomi, bir robotun çevresini algılaması, bu çevreye göre plan oluşturması ve belirli bir hedef doğrultusunda dış kontrol olmadan eylemde bulunabilme derecesi olarak tanımlanır. Bu fikrin tarihsel arka planı, kendi kendine iş gören mekanizmalara kadar uzanır. Antik Yunancadaki automatos sözcüğü, “kendiliğinden” ya da “kendi başına” gerçekleşen durumları ifade etmek için kullanılıyordu. Antik kaynaklarda bu kavramla ilişkilendirilen kendinden hareketli mekanizmalara da rastlanır. Antik Yunan tarihçisi Polybios’un aktardığı bir anlatıda, MÖ 309/308’deki Büyük Dionysia alayında kendiliğinden hareket eden bir salyangozdan söz edilir. MS 1. yüzyılda İskenderiyeli Heron’un Automata adlı eserinde ise hareket eden bir tapınak ve minyatür tiyatro gibi mekanizmaların yapımı ayrıntılı biçimde açıklanmıştır. Bu düzenekler mekanik olarak programlanıyor ve önceden belirlenmiş hareket dizilerini gerçekleştirebiliyordu. Kendi kendine hareket eden mekanizmaların ardından önemli bir başka gelişme, mekanizmaların belirli fiziksel değişikliklere bağlı olarak kendi işleyişlerini düzenleyebilmesiydi.9. yüzyılda Benû Mûsâ’nın Kitâbü’l-Hiyel’inde tarif edilen yüz sistemden on sekizi, modern kontrol mühendisliği açısından otomatik kontrol sistemi olarak değerlendirilmektedir. Eserde suyun seviyesini ya da akışını belirli koşullarda düzenleyen mekanizmaların yanı sıra işleyişini fiziksel değişikliklere göre sürdüren farklı araçlar da yer alır. Bu örneklerde mekanizmanın vereceği karşılık, düzeneğin yapısına önceden yerleştirilmiştir. Bir işlemin hangi adımlarla gerçekleştirileceğinin önceden belirlenmesi, algoritma kavramının da temelinde yer alır. “Algoritma” sözcüğü, 9. yüzyıl matematikçisi Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî’nin adının Latince biçiminden türemiştir. Latince kaynaklarda adı Alkarismi, Algoritmi, Algorismi veya Algorism şeklinde geçmektedir. Modern kullanımda algoritma, belirli bir işlemi gerçekleştirmek için izlenecek adımların tanımlandığı bir yöntemdir. Bilgisayarların gelişmesiyle bu adımlar, yalnızca insanlar tarafından uygulanan hesap yöntemleri olmaktan çıkarak makinelerin işleyeceği programların da temelini oluşturdu. Böylece bir sistemin hangi veriyi nasıl işleyeceği ve hangi işlemleri hangi sırayla gerçekleştireceği bilgisayar ortamında tanımlanabilir hale geldi. İşlemlerin bilgisayar ortamında adım adım tanımlanabilmesi, zamanla makinelerin yalnızca hesaplama yapması değil, problem çözme ve planlama gibi daha karmaşık görevleri de yerine getirip getiremeyeceği sorusunu gündeme taşıdı. 20. yüzyılın ortalarında bilgisayarların gelişmesiyle bu süreçlerin makineler aracılığıyla nasıl gerçekleştirilebileceği yeni bir araştırma alanı haline geldi. 1955 tarihli Dartmouth Yapay Zeka Araştırma Projesi önerisinde öğrenme, dil kullanımı, soyutlama ve problem çözme makineler üzerinde araştırılabilecek konular arasında ele alındı. “Yapay zeka” terimi de bu öneride kullanıldı. 1966-1972 yılları arasında SRI’da (Stanford Research Institute) geliştirilen Shakey (hareket ederken sarsıldığı için bu şekilde isimlendirildi) adlı hareketli robot, yapay zeka yöntemlerinin robotik bir sistem içinde bir araya getirildiği erken örneklerden biri oldu. Shakey çevresini sınırlı ölçüde algılayıp modelleyebiliyor, planlama ve rota bulma gerektiren görevleri yerine getirebiliyordu. Günümüz otonom araçlarında çevreden elde edilen bilgiler, aracın çevresini algılaması, hareketini planlaması ve izleyeceği yolu belirlemesi için kullanılır. Yapay zeka alanında geliştirilen yöntemler de bu algılama, planlama ve karar verme süreçlerinin farklı aşamalarında yer alabilmektedir. Bu yöntemlerin robotik sistemlerle birleşmesi, çevresini algılayan, elde ettiği verileri işleyen ve belirli bir hedef doğrultusunda hareketini düzenleyen sistemlerin geliştirilmesini mümkün kılmıştır. Otonom araçlarda kamera, radar ve LiDAR gibi algılayıcılardan gelen veriler konumlandırma, çevrenin temsili, rota planlama ve hareketin kontrolü süreçlerinde birlikte kullanılabilir. Böylece erken otomatlarda önceden kurulmuş mekanik hareketlerle başlayan tarihsel süreç, günümüzde algılama, veri işleme, planlama ve hareketin aynı sistem içinde bir araya geldiği yapılara ulaşmıştır.
+1 Daha
KENDİ KENDİLİK, ANBEAN KARARINI VERMEKTİR.
İnsan, hareket hâlindeyken etrafından sürekli veri toplar vaziyettedir ve bu veriyi anlık kararlara dönüştürür. Bu esnada görme, işitme ve mesafe algısı bir arada çalışır; yakalanan girdiler geçmiş deneyimlerle karşılaştırılarak bir sonraki hareketin niteliği belirlenir. Yön değiştirme, durma, hızlanma gibi eylemler, algı ile hareket arasındaki bu sürekli geri bildirim döngüsünün sonucudur.
Otonom sistemler, insan davranışının işaret ettiğimiz mekanizmasını teknolojik bir mimariye taşır. Kamera, radar ve lidar gibi sensörler, çevresel veriyi eş zamanlı olarak toplar; bu veriler işlenerek sistemin bulunduğu ortama dair bir durumsal model oluşturulur. Elde edilen model, önceden tanımlanmış hedefler ve operasyonel sınırlar çerçevesinde değerlendirilir ve hareket, bu çerçeveye göre yeniden planlanır.
Otonominin asıl belirleyici unsuru, sistemin sabit bir rota izlemesi değil, değişen koşulları tespit edip buna göre karar mekanizmasını yeniden yapılandırabilmesidir. Beklenmeyen bir engel, güzergâh değişikliği veya çevresel bir sapma söz konusu olduğunda sistemin mevcut planı revize edebilme kapasitesi, otonom sistemlerin performansını belirleyen kritik faktördür. Bu yetkinlik bugün insansız hava araçlarında, sürücüsüz taşıtlarda, tarımsal otomasyon çözümlerinde ve lojistik operasyonlarında farklı uygulama alanları bularak yaygınlaşmaktadır.
Bu bağlamda "an", verinin sürekli güncellendiği ve seçimin yeniden şekillendiği dinamik bir karar alanı olarak tanımlanabilir. İnsanın kendi deneyiminde algı ile eylem arasında kurduğu bu ilişki, günümüzde geliştirilen otonom sistemler aracılığıyla teknolojik süreçlerde doğrudan kendini var etmeye devam eder.
Otonomi, genel anlamıyla “kendi kendini yönetme gücü ya da hakkı” olarak tanımlanır. Kavram, siyasal kullanımının yanı sıra biyolojide bir parça ya da organın organizmanın bütününden belirli ölçüde bağımsız olarak tepki verebilmesini, metafizikte ise insanın akıl sahibi bir varlık olarak kendi kendisine yasa koyma gücünü ifade eder. Sözlükte, Kant’a göre bu durumun gerçek özgürlüğü oluşturduğu da belirtilir. Modern robotik literatüründe ise otonomi, bir robotun çevresini algılaması, bu çevreye göre plan oluşturması ve belirli bir hedef doğrultusunda dış kontrol olmadan eylemde bulunabilme derecesi olarak tanımlanır.
Bu fikrin tarihsel arka planı, kendi kendine iş gören mekanizmalara kadar uzanır. Antik Yunancadaki automatos sözcüğü, “kendiliğinden” ya da “kendi başına” gerçekleşen durumları ifade etmek için kullanılıyordu. Antik kaynaklarda bu kavramla ilişkilendirilen kendinden hareketli mekanizmalara da rastlanır. Antik Yunan tarihçisi Polybios’un aktardığı bir anlatıda, MÖ 309/308’deki Büyük Dionysia alayında kendiliğinden hareket eden bir salyangozdan söz edilir. MS 1. yüzyılda İskenderiyeli Heron’un Automata adlı eserinde ise hareket eden bir tapınak ve minyatür tiyatro gibi mekanizmaların yapımı ayrıntılı biçimde açıklanmıştır. Bu düzenekler mekanik olarak programlanıyor ve önceden belirlenmiş hareket dizilerini gerçekleştirebiliyordu.
Kendi kendine hareket eden mekanizmaların ardından önemli bir başka gelişme, mekanizmaların belirli fiziksel değişikliklere bağlı olarak kendi işleyişlerini düzenleyebilmesiydi.9. yüzyılda Benû Mûsâ’nın Kitâbü’l-Hiyel’inde tarif edilen yüz sistemden on sekizi, modern kontrol mühendisliği açısından otomatik kontrol sistemi olarak değerlendirilmektedir. Eserde suyun seviyesini ya da akışını belirli koşullarda düzenleyen mekanizmaların yanı sıra işleyişini fiziksel değişikliklere göre sürdüren farklı araçlar da yer alır. Bu örneklerde mekanizmanın vereceği karşılık, düzeneğin yapısına önceden yerleştirilmiştir.
Bir işlemin hangi adımlarla gerçekleştirileceğinin önceden belirlenmesi, algoritma kavramının da temelinde yer alır. “Algoritma” sözcüğü, 9. yüzyıl matematikçisi Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî’nin adının Latince biçiminden türemiştir. Latince kaynaklarda adı Alkarismi, Algoritmi, Algorismi veya Algorism şeklinde geçmektedir. Modern kullanımda algoritma, belirli bir işlemi gerçekleştirmek için izlenecek adımların tanımlandığı bir yöntemdir. Bilgisayarların gelişmesiyle bu adımlar, yalnızca insanlar tarafından uygulanan hesap yöntemleri olmaktan çıkarak makinelerin işleyeceği programların da temelini oluşturdu. Böylece bir sistemin hangi veriyi nasıl işleyeceği ve hangi işlemleri hangi sırayla gerçekleştireceği bilgisayar ortamında tanımlanabilir hale geldi. İşlemlerin bilgisayar ortamında adım adım tanımlanabilmesi, zamanla makinelerin yalnızca hesaplama yapması değil, problem çözme ve planlama gibi daha karmaşık görevleri de yerine getirip getiremeyeceği sorusunu gündeme taşıdı. 20. yüzyılın ortalarında bilgisayarların gelişmesiyle bu süreçlerin makineler aracılığıyla nasıl gerçekleştirilebileceği yeni bir araştırma alanı haline geldi. 1955 tarihli Dartmouth Yapay Zeka Araştırma Projesi önerisinde öğrenme, dil kullanımı, soyutlama ve problem çözme makineler üzerinde araştırılabilecek konular arasında ele alındı. “Yapay zeka” terimi de bu öneride kullanıldı. 1966-1972 yılları arasında SRI’da (Stanford Research Institute) geliştirilen Shakey (hareket ederken sarsıldığı için bu şekilde isimlendirildi) adlı hareketli robot, yapay zeka yöntemlerinin robotik bir sistem içinde bir araya getirildiği erken örneklerden biri oldu. Shakey çevresini sınırlı ölçüde algılayıp modelleyebiliyor, planlama ve rota bulma gerektiren görevleri yerine getirebiliyordu.
Günümüz otonom araçlarında çevreden elde edilen bilgiler, aracın çevresini algılaması, hareketini planlaması ve izleyeceği yolu belirlemesi için kullanılır. Yapay zeka alanında geliştirilen yöntemler de bu algılama, planlama ve karar verme süreçlerinin farklı aşamalarında yer alabilmektedir. Bu yöntemlerin robotik sistemlerle birleşmesi, çevresini algılayan, elde ettiği verileri işleyen ve belirli bir hedef doğrultusunda hareketini düzenleyen sistemlerin geliştirilmesini mümkün kılmıştır. Otonom araçlarda kamera, radar ve LiDAR gibi algılayıcılardan gelen veriler konumlandırma, çevrenin temsili, rota planlama ve hareketin kontrolü süreçlerinde birlikte kullanılabilir. Böylece erken otomatlarda önceden kurulmuş mekanik hareketlerle başlayan tarihsel süreç, günümüzde algılama, veri işleme, planlama ve hareketin aynı sistem içinde bir araya geldiği yapılara ulaşmıştır.
Ayrıca bk. Bekey, George A. Autonomous Robots. MIT Press, 2005.
Ayrıca bk. Gerolemou, Maria. Technologies of the Marvellous in Ancient Greek Religion. Cambridge University Press, 2025.
Beer, Jenay M., Arthur D. Fisk ve Wendy A. Rogers. “Toward a Framework for Levels of Robot Autonomy in Human-Robot Interaction.” Journal of Human-Robot Interaction 3/2 (2014): 74-99.
Bir, Atilla ve Mustafa Kaçar. “Pioneers of Automatic Control Systems.” İçinde Essays in Honour of Ekmeleddin İhsanoğlu: Societies, Cultures, Sciences, C. 1, 557-566. İstanbul: IRCICA, 2006. Ayrıca bk. Bir, Atilla. “Benu Musa’nın ‘Kitap al Hiyal’ Adlı Eserindeki Otomatik Kontrol Düzenleri.” 1981.
McCarthy, John vd. “A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence.” 1955, yeniden basım AI Magazine 27/4 (2006): 12-14.
Nilsson, Nils J., ed. Shakey the Robot. SRI International, 1984.
Roby, Courtney. “Strange Loops: Experiment and Programme in Hero of Alexandria’s Automata.” İçinde Technological Animation in Classical Antiquity. Oxford University Press, 2024.
Schwarting, Wilko, Javier Alonso-Mora ve Daniela Rus. “Planning and Decision-Making for Autonomous Vehicles.” Annual Review of Control, Robotics, and Autonomous Systems 1 (2018): 187-210.
Wiener, Norbert. Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine. 1948.
[1]
Sefa Nur Kuruçay tarafından yazılmıştır.
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Kendi Kendine" maddesi için tartışma başlatın
Otonomi【1】