Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.
Tarihyazımında bir dönemi, bir süreci ya da tarihsel bir dönüşümü anlamak, uzun süre boyunca büyük ölçüde olaylar, siyasal kırılmalar ve öncü şahsiyetler üzerinden kurgulanmıştır. Klasik ve pozitivist tarih anlayışı, tarihi çoğu zaman kronolojik olay dizileri ve “büyük adamlar” etrafında şekillendirmiş; mekân ise bu anlatıların arka planında, çoğunlukla edilgen bir unsur olarak yer almıştır. Oysa 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gelişen yeni tarihyazımı yaklaşımları, mekânın yalnızca olayların gerçekleştiği bir sahne olmadığını; aksine tarihsel sürecin aktif bir bileşeni, hatta kimi durumlarda kurucu bir unsuru olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle Annales Okulu, tarihsel zamanın yalnızca kısa vadeli olaylardan (événementiel) ibaret olmadığını, bunun yanı sıra orta ve uzun vadeli yapılarla birlikte ele alınması gerektiğini vurgulamıştır. Bu çerçevede mekân; toplumsal ilişkilerin, iktidar pratiklerinin, zihniyet dünyalarının ve kültürel kodların somutlaştığı bir alan olarak ele alınmıştır. Fernand Braudel’in “uzun süre” (longue durée) kavramsallaştırması, coğrafya ve mekânın tarihsel süreçler üzerindeki belirleyici rolünü görünür kılmıştır.
Bu bağlamda tarihsel mekânlar; yalnızca fiziksel yapılar değil, iktidar ilişkilerinin kristalleştiği, ideolojilerin mekânsallaştığı ve kolektif hafızanın yoğunlaştığı düğüm noktalarıdır. Meydanlar, konaklar, saraylar, kamu binaları ve yerleşim dokuları; siyasal kararların alındığı, toplumsal gerilimlerin yaşandığı ve zihinsel dönüşümlerin iz bıraktığı alanlar olarak tarihsel çözümlemede merkezi bir konuma sahiptir. Dolayısıyla bir mekânın tarihini incelemek, aynı zamanda o mekânın içinde üretildiği ve yeniden tanımlandığı siyasal kültürü, iktidar anlayışını ve dünya görüşünü çözümlemek anlamına gelir. Bu yaklaşım, tarih felsefesi açısından da önemlidir. Zira tarihsel süreklilik ve kopuşlar, yalnızca metinler ve söylemler üzerinden değil; maddi kültür unsurları ve mekânsal dönüşümler aracılığıyla da okunabilir. Bir yapının kullanım biçiminin değişmesi, onun temsil ettiği değerler dünyasının da dönüşümüne işaret eder. Aynı mekân, farklı dönemlerde farklı ideolojik anlamlarla yüklenebilir; bu anlamlar bazen üst üste binerek bir süreklilik algısı yaratır, bazen de radikal kopuşları görünür kılar. Bu durum, tarihin doğrusal olmayan, çok katmanlı ve çelişkili doğasını somutlaştırır.
İstanbul’un eski semtlerinden Cağaloğlu’nda yer alan Kırmızı Konak (ya da yaygın adıyla Pembe Köşk), bu açıdan son derece çarpıcı bir örnek sunar. Bu yapı, yalnızca bir konut ya da idari bina değil; geç Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan siyasal ve ideolojik dönüşümlerin mekânsal bir özeti niteliğindedir. Osmanlı entelektüel dünyasının bir buluşma noktası olarak başlayan işlevi, imparatorluğun kaderini belirleyen kararların alındığı bir merkez hâline gelmiş; ardından genç Cumhuriyet’in basın organına ev sahipliği yaparak yeni bir siyasal dilin üretildiği mekânlardan biri olmuştur. Aynı yapı, farklı dönemlerde farklı iktidar biçimlerinin, yönetim anlayışlarının ve tarihsel hafıza politikalarının taşıyıcısı olmuştur. Bu nedenle Kırmızı Konak’ı incelemek, yalnızca tekil bir binanın tarihini yazmak anlamına gelmez. Aksine, bu yapı üzerinden rejim değişimlerini, iktidarın mekânsal örgütlenmesini, siyasal karar alma süreçlerini ve kolektif hafızanın nasıl inşa edilip silindiğini okumak mümkündür. Yapının zaman içinde geçirdiği dönüşümler, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel sürecin yalnızca bir yansıması değil; aynı zamanda bu sürecin aktif bir parçasıdır.
Bu çerçevede Kırmızı Konak, tarihyazımı açısından “yardımcı bir unsur” değil; tarihsel değişimin kendisini anlamada anahtar bir mekân olarak ele almayı mümkün kılmaktadır. Mekânın yok oluşu ise yalnızca fiziksel bir kayıp değil, aynı zamanda tarihsel belleğin ve çok katmanlı geçmişin silinmesi anlamına gelmektedir. Bu durum, Türkiye’de tarihî yapılarla kurulan ilişkinin ve geçmişle yüzleşme biçimlerinin de eleştirel bir değerlendirmesini gerekli kılmaktadır.
Bugün tamamen ortadan kalkmış, büyük ölçüde unutulmuş ve yok olmuş bu yapının adı konusunda iki temel karışıklık vardır: “kırmızı mı, pembe mi?” ve “konak mı, köşk mü?” Araştırma sırasında farklı kaynak ve mecralarda bu adlandırmaların hemen her kombinasyonuna rastlanabilir.
Renk tartışması basit bir görsel algı meselesi değil, zamanın maddi kültür üzerinde bıraktığı izlerin adlandırmayı nasıl dönüştürdüğünü gösteren bir örnektir. Günümüzde yapı çoğunlukla “Pembe Konak” ya da “Pembe Köşk” diye anılsa da “Kırmızı Konak/Köşk” kullanımı da yaygındır. Bu ikilik, farklı kişilerin aynı anda farklı renk görmesinden değil; ahşabın boyasının bir yüzyıl içinde solarak kırmızıdan pembeye dönmesinden kaynaklanır. Bu nedenle “Kırmızı Konak” tarihsel adlandırma açısından isabetli görünür; buna karşılık, yapının zamanla aldığı tona gönderme yapan “pembe” kullanımı da bugünün belleğinde anlaşılabilir bir yere sahiptir. İkinci soru daha nettir: Bu yapı “köşk” değil “konak”tır. “Köşk” daha çok bahçe içinde, açık alanlarda, çoğu kez daha küçük ve farklı yerleşim mantığına sahip yapıları çağrıştırır; kimi zaman bir sarayın parçası/eklenti yapı olarak da düşünülebilir. Oysa burada söz konusu olan, başka bir büyük yapıya bağlı olmayan müstakil bir konuttur. Dolayısıyla tarihsel olarak doğru adlandırma “Kırmızı Konak”tır.
Yapı renk üzerinden anıldığı gibi, bir dönemki sahibi üzerinden de adlandırılmıştır: “Münif Paşa Konağı.” Kırmızı Konak’ın tarih sahnesindeki görünürlüğü, geç Osmanlı döneminin önemli aydın ve devlet adamlarından Münif Paşa (1830–1910) ile başlar. Münif Paşa; devlet adamı olmasının yanı sıra edebiyatla, fikirle ve bilimle ilişkilenen; kısaca “hezârfen” nitelikli bir figür olarak tasvir edilir. Paşa, konağı 1860’ların başında satın alır ve çeşitli değişikliklerle yeniden düzenler. Mimari üslubu, rengi ve kepenkleri nedeniyle bu dönem yapının “Frenk Evi” olarak anıldığı belirtilir. 19. yüzyılın ikinci yarısında konaklar yalnızca ikamet mekânı değil, aynı zamanda bir tür eğitim ve fikir alışverişi alanı işlevi de görebilir. Münif Paşa Konağı’nda da yerli ve yabancı düşünürlerin ağırlandığı ifade edilir. Münif Paşa’nın uzun yurt dışı görevleri ve seyahatleri, ayrıca kızının ölümü nedeniyle daha “inzivai” bir hayat sürmesi, konağın bu dönemdeki “sakin” kullanımına eşlik eder. 1908’de meşrutiyetin ilanından sonra Meclis’in ziyaret edilip alkışlanması ve Münif Paşa’nın 1908 Devrimi’ni desteklediğinin açıkça belirtilmesi, konağın bu evresini “entelektüel süreklilik” ve reform beklentisiyle ilişkilendirir. Paşa, devrimden kısa süre sonra vefat eder.
Münif Paşa için görece “sakin” bir yer olan konak, imparatorluğun son yıllarında keskin bir işlev değişimi yaşayarak bir idare/iktidar merkezine dönüşür: İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin İstanbul’daki genel merkezi (Merkez-i Umûmi) olur. Mülkiyetin Münif Paşa’dan Mareşal Kâzım Paşa’ya (1855–1936), oradan Ragıp Paşa’ya geçişi ve nihayet Cemiyet’in eline nasıl ulaştığı kesin değildir; net tarihleri tespit etmek de kolay değildir. Cemiyet’in 1908 Devrimi öncesindeki merkezinin Selanik olduğu vurgulanır; zira örgütlenme ve faaliyet alanı Makedonya ve Rumeli vilayetleridir. 1908 Devrimi’nden hemen sonra merkezin İstanbul’a taşınmamasının başlıca gerekçesi güvenlik ve gizliliktir. Bu durumun, Kâzım Karabekir’in hatıralarında İstanbul merkezinin gizli tutulduğuna dair ifadelerle görülebileceği belirtilir. 1908’de II. Meşrutiyet ilan edilir; 1909’da 31 Mart Vakası’nın ardından II. Abdülhamid tahttan indirilir; ancak Cemiyet’in merkezî yönetimi hâlen Selanik’tedir.
Bu durum muhalif çevrelerin eleştirilerine konu olur: Cemiyet’in resmî siyasî parti olduğu hâlde merkezin İstanbul’a taşınmaması, devletin kaderinin “resmî olmayan kişiler” tarafından belirlendiği iddiasıyla muhalefet tarafından baskı unsuruna çevrilir. Balkan Savaşları’nın başlamasıyla birlikte merkez nihayet İstanbul’a taşınır ve Kırmızı Konak, imparatorluğu yöneten hükümet partisinin karargâhı hâline gelir. Bu evrede konak, “bir yüzyıl sonra bile tartışılan” kararların alındığı yer olarak resmedilir. 1913 Babıâli Baskını’nın burada organize edildiği ve buradan Babıâli’ye hareket edildiği, I. Dünya Savaşı’na girme kararının burada alındığı, bir imparatorluğun çöküşünün bu konaktan yönetildiği vurgulanır. Münif Paşa döneminde aydınların buluşup tartıştığı bir ev olan yapı, artık tarihin en büyük savaşlarından birinde kararların alındığı bir merkezdir. 1915 Ermeni tehcirinin uygulanmasının da burada kararlaştırılıp yönetildiği, bunun Türkiye siyasetini bugün dahi etkileyen büyük bir tartışma konusu olduğu belirtilir.
Savaş sonrasında Talat Paşa’nın 1918’de istifasıyla parti kapanır; bina Cemiyet’in devamı olarak görülen Teceddüt Fırkası’na geçer. Ancak kısa süre sonra, yeni iktidar sahibi olan Hürriyet ve İtilâf Fırkası tarafından “Cemiyet’in devamı” olmakla suçlanarak kapatılır ve konak yağmalanır. Bu kısa ve hareketli dönemin ardından Kırmızı Konak’ın yeni sahibi, yeni rejimin İstanbul’daki sözcüsü konumuna yerleşecek olan Cumhuriyet gazetesi olur.
Cumhuriyet gazetesi 1924’te İstanbul’da, Millî Mücadele’nin tanınmış destekçileri olan gazeteciler tarafından kurulur. Aysun Köktener’in iddiasına göre gazetenin ilk binası olan Kırmızı Konak, Millî Mücadele’nin lideri Mustafa Kemal tarafından Yunus Nadi’ye hediye edilmiştir. Bu hediye ile birlikte konağın Cumhuriyet gazetesiyle sürecek serüveni yaklaşık 80 yıl boyunca devam eder. Bu dönemde İstanbul basınında muhalif yayınlar yapıldığı, Mustafa Kemal’in bir diktatörlük kuracağı iddialarının dillendirildiği belirtilir. Ekrem Karaca, Mustafa Kemal’in Kırmızı Konak’ı Cumhuriyet için Zekeriya (o dönemde Sertel) ile ilişkilendirerek anlattığı bir anlatıyı aktarır. Bu aktarımda Mustafa Kemal’in, Babıâli’nin kalbinde cumhuriyet düşmanlarına ve hilafet yanlılarına karşı mücadele edecek bir gazete kurma fikrini dile getirdiği; Hakimiyet-i Milliye ile Anadolu’da Yeni Gün’ün “görevlerini” yaptığı; yeni gazetenin adının rejimle özdeş olarak “Cumhuriyet” olacağı; merkezin de İstanbul’daki eski İttihat ve Terakki genel merkezi olan Kırmızı Konak yapılacağı söylenir. Metinde bu anlatıya “—Evet, Paşam…” biçiminde olumlu yanıt verildiği de yer alır.【1】
Bir zamanlar iktidar partisinin karargâhı olan konak, böylece yeni rejimin basın merkezine dönüşür. Bu dönüşüm, Mustafa Kemal’in muhalifleri ve İttihat ve Terakki’nin olası yeniden canlanmasını bertaraf etmeyi amaçladığına dair bir örnek olarak yorumlanır. Ne var ki, yüzyıl başında ülkenin yönetildiği ve kritik kararların alındığı bu yapının, gazete dönemiyle birlikte önemini yitirdiği ve giderek harap hâle geldiği belirtilir.
Kırmızı Konak’ın son evresi, bir mekânın tarihsel ağırlığının korunmamasının “değişim”i nasıl “kayıp”a çevirdiğini gösterir. Türkiye’nin köklü ve önemli bir gazetesi olan Cumhuriyet’ten bu kültüre daha fazla önem vermesi beklenecekken, konağın tersine ihmal edildiği ve hatta bir dönem “dergi deposu” olarak kullanıldığı ifade edilir. Osmanlı döneminden kalan birçok ahşap yapının zamanla yıpranıp değerinin bilinmemesi, burada daha geniş bir arka plan olarak anılır. Cumhuriyet gazetesi konağı yaklaşık 50 yıl bir iş merkezi gibi kullanmış; ancak yapı gazete için yetersiz kalınca, iş merkezi yakındaki yeni ve daha büyük bir binaya taşınmıştır. Taşınmayla birlikte konağın terk edilmesi ve yıkıma giden süreç başlar. 2000’lerin başında gazete Şişli’de bugün kullandığı binaya taşınır. Hasan Cemal, konağın durumunu şu içerikle aktarır: 1973’te Cumhuriyet’e girdiğinde bir süre burada çalışmış, sonra aynı bahçedeki depodan yeni binaya taşınmışlardır; böylece “Pembe Konak” kendi kaderine terk edilmiş ve 2012’de butik otel yapılmak üzere satılacaktır. Konağın defalarca yenilendiğine dair haberler yapıldığı, ancak uyarıların dinlenmediği belirtilir. 10 Eylül 1977’de Anıtlar Kurulu’nun, 1024 sayılı yazı ile mal sahiplerinden rölöve ve restorasyon projesi istediği; 10 yıl sonra benzer bir talebin tekrarlandığı; fakat bu isteklerin yine dikkate alınmadığı ifade edilir. Tüm uyarılara ve haberlere rağmen konak restore edilmez.
Bina daha sonra butik otel için satın alınır; fakat alan şirketin otel yapmak için yapıya gereken önemi vermediği, yenileme çalışması yapmadığı söylenir. Eski ahşap yapı artık dayanamaz ve yangınla çöker. Bugün merak edenler, yaklaşık 100 yıl önce Avrupa üslubuyla anılan bu yapının kalıntılarını bile göremez; çünkü yerinde bir otopark vardır. Yapı tamamen ortadan kalkmıştır. Buna rağmen, karşıdaki iş merkezinde çalışan ve adını vermek istemeyen bir kişinin aktardığına göre, 2019 başlarında konağın ahşap parçaları dikkatle sökülerek başka bir yere taşınmıştır. Bu kişinin anlatısının doğru olabileceği, çünkü ahşap yapı restorasyonlarında benzer yöntemlerin kullanıldığı belirtilir. Böylece, tarihsel ve sembolik değeri yüksek olan Kırmızı Konak’ın aslına uygun biçimde yeniden inşa edilmesi umudu dile getirilir. Metnin vurguladığı bir başka “değişim” noktası da şudur: Konağın yıkılmasından birkaç ay sonra basında haber yapılmış; Cumhuriyet gazetesi de yıkımı eleştiren bir haber yayımlamış; fakat geçmişte kendi gazetelerinin bulunduğu bu yapıyla ilişkilerine ve yıkımdaki paylarına değinmemiştir. Bu suskunluk, “atlanan bir ayrıntı” olarak değil, belleğin nasıl seçici biçimde kurulduğuna dair bir işarettir.
Konağın işlevi değişirken, yapının temsil ettiği sembolik değerler ve dünya görüşleri de değişmiştir. Osmanlı entelektüelinin evi iken çalkantılı geç Osmanlı siyasetinin merkezine; ardından yeni rejimin İstanbul’daki basın merkezine dönüşen konak, 1950’lerde Demokrat Parti’ye muhalefeti nedeniyle sık kapatılan, 12 Eylül döneminde de muhalif yayınlarıyla bilinen bir gazeteye ev sahipliği yapmıştır. Bu, mekânın işlevsel sürekliliği kadar (hep siyasetle temas hâlinde oluşu) temsil ettiği ideolojik dünyanın da dönüşümünü görünür kılar.
Bu dönüşümü somutlamak için Hasan Cemal örneği özellikle çarpıcıdır; çünkü burada sadece bir kurumun çizgisi değil, aynı aile içinde kuşaklar arası zihniyet farkı da görünür olur. Mart 1981’de Hasan Cemal, Cumhuriyet gazetesinin kurucusu Yunus Nadi’nin oğlu Nadir Nadi tarafından gazetenin genel yayın yönetmenliğine getirilir. Hasan Cemal, İttihat ve Terakki’nin en önemli yöneticilerinden Cemal Paşa’nın torunudur. Başka bir deyişle, geçmişte imparatorluğu yönetmeye ilişkin kritik kararların alındığı bu konakta Cemal Paşa kuşağı belirleyici bir konumdayken, şimdi aynı mekânda onun torunu bir gazeteyi yönetecektir. Fakat metne göre torunun fikirleri dedesininkilerle yakın değildir.
Hasan Cemal, bu kuşaklar arası gerilim ve dönüşümü bir hatırayla anlatır: Cumhuriyet’te olduğu zamanlarda gazetede kendisiyle şaka yapıldığını;
Paşa dedeniz İttihat ve Terakki döneminde Pembe Konak’ın bodrumunu rejim muhalifleri için zindan olarak kullanırdı” denildiğini aktarır. Ayrıca Nadir Nadi’nin onu genel yayın yönetmeni yaptığı gün mırıldandığı ifade edilen cümle de verilir: “Cemal Paşa’nın torunu Cumhuriyet’in genel yayın yönetmeni oldu! İlginç…【2】
Metin bu noktada ideolojik kopuşu daha keskin bir örnekle bağlar: Cemal Paşa, 1915 Ermeni tehcirinin karar vericilerinden biri olarak anılırken; torunu Hasan Cemal, sözde Ermeni "soykırımını" kabul eden ve özür dileyen bir kitap yazmıştır. Böylece Kırmızı Konak’ın kullanıcılarının dünya görüşündeki dönüşüm, mekân üzerinden somut bir anlatıya dönüşür. Ayrıca metin, Cumhuriyet’in kuruluş sürecinde eski bir Ermeni matbaası olan “Matosyan” tarafından gasp edildiğini de ekler. Bu ayrıntı, hem dönemin el koyma pratiklerini hem de gazetenin yönetici zihniyetindeki değişim/süreklilik tartışmasını ideolojik bir çerçeveye taşır.
Kırmızı Konak’ın ne zaman inşa edildiği kesin olarak bilinmemektedir. Ancak yapının tarih sahnesindeki serüveni Münif Paşa ile başlar; İttihat ve Terakki döneminde imparatorluğun çöküşüne en yakından tanıklık eden ve onu yöneten merkezlerden biri hâline gelir; genç Cumhuriyet’le birlikte İstanbul’da yeni rejimin basın ayağının mekânı olur. Çok partili dönemden itibaren gazetenin muhalif tutumu uzun yıllar devam eder. Buna karşılık, çağın koşullarına uyum ve maliyet gibi gerekçelerle yapı kaderine terk edilir; yeterince korunmadığı için yangınla çöker ve bugün konağın arazisi bir otopark olarak anılır.
Konağın hikâyesi, bir yapının sahipliği ve kullanım biçimi değiştikçe, temsil ettiği değerlerin ve fikirlerin de nasıl dönüştüğünü gösterir. Türkiye’de tarihî ve kültürel yapıların “gerçek değerine” ulaşması beklentisi dile getirilirken, Kırmızı Konak bu beklentinin ertelendiği, hafızanın ise maddi zemininin kaybolduğu bir örnek olarak kalır.
[1]
Emin Karaca, Cumhuriyet Olayı, (İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi, 1994), s. 30.
[2]
Hasan Cemal, 1915: Ermeni Soykırımı, (İstanbul: Everest Yayınları, 2012), s. 23.
