Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçu

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu, bireyin hareket etme özgürlüğünü, yani bir yere gitme veya bir yerde kalma hürriyetini hukuka aykırı olarak kısıtlayan fiillerin cezalandırıldığı bir suç tipidir. Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) "Hürriyete Karşı Suçlar" bölümünde düzenlenen bu madde; mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'ndaki "hürriyeti tahdit", "kız, kadın ve erkek kaçırma" ile "adam kaldırma" gibi farklı suç tiplerinin 5237 sayılı TCK’da birleştirilmesiyle oluşturulmuştur.

Korunan Hukuki Değer

Bu suçla korunan hukuki değer, bireyin hareket edebilme özgürlüğüdür. Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınan bu hak, bireylerin kendi arzu ve iradeleri çerçevesinde bir yerde kalma veya bir yere gitme konusunda tercihte bulunma serbestisini ifade eder.

Doktrinde korunan hukuki değerin kapsamı hakkında aktüel hareket özgürlüğü ve potansiyel hareket özgürlüğü olmak üzere iki temel görüş bulunmaktadır. Türk hukukunda ağırlıklı olarak kabul gören potansiyel teoriye göre, kişinin o an hareket etme isteği olmasa bile hareket edebilme potansiyelinin korunması esastır. Bu bağlamda uykudaki bir kişinin, bir bebeğin veya akıl hastasının hürriyetinin kısıtlanması da bu suçun kapsamına girmektedir.

Suçun Maddi Unsurları

Fiil

Suçun maddi unsuru, bir kimseyi hukuka aykırı olarak bir yere gitmek veya bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakmaktır. Suç serbest hareketli bir yapıdadır; icrai veya ihmali davranışlarla işlenebilir. Kapıyı kilitlemek, kişinin elini kolunu bağlamak, tekerlekli sandalyesini almak veya yanlışlıkla kilitlenen bir kapıyı açmamak suretiyle bu suç işlenebilir.

Mağdur

Hareket serbestisine sahip herhangi bir gerçek kişi suçun mağduru olabilir. Potansiyel hareket özgürlüğü teorisi gereğince, fiilin işlendiği sırada mağdurun kısıtlamanın farkında olup olmamasının bir önemi bulunmamaktadır.

Netice ve Süre

Bu suç, kesintisiz (mütemadi) bir suçtur. Suçun tamamlanması için hürriyetten yoksunluğun hukuken önem arz edecek bir zaman dilimi boyunca devam etmesi gerekir; anlık tutmalar bu suçu oluşturmaz. Suç, mağdurun hürriyetine kavuştuğu anda sona erer.

Suçun Manevi Unsuru

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu kasten işlenebilir. Failin, mağdurun hareket özgürlüğünü hukuka aykırı olarak kısıtladığını bilmesi ve istemesi yeterlidir. Suçun temel şekli için özel bir saik aranmaz; ancak cinsel amaç gibi belirli saikler cezanın artırılmasını gerektiren nitelikli halleri oluşturur.

Hukuka Aykırılık Unsuru

Kanun metninde yer alan "hukuka aykırı olarak" ibaresi, fiilin hukuk düzeninin izin vermediği hallerde gerçekleştirilmesini ifade eder. Meşru savunma, kanun hükmünü yerine getirme, hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası gibi hukuka uygunluk nedenlerinin varlığı halinde suç oluşmaz.

Rıza Kavramı: Mağdurun rızasının geçerli olabilmesi için kişinin üzerinde tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin olması ve rıza açıklama ehliyetine sahip olması gerekir. Cinsel amaçla işlenen suçlarda, on beş yaşını tamamlamamış çocukların rızasının hukuken geçerli olmadığı kabul edilmektedir.

Suçun Nitelikli Halleri

TCK m. 109'da suçun temel şekline göre daha ağır ceza verilmesini gerektiren haller şunlardır:

1. Cebir, Tehdit veya Hile Kullanılması (m. 109/2): Fiili işlemek için veya işlediği sırada cebir, tehdit veya hile kullanılması cezayı artırır. Bu durumda cebir ve tehdit suçun unsuru haline geldiğinden bileşik suç hükümleri uygulanır.
2. Suçun İşleniş Biçimi ve Araçları (m. 109/3): Suçun silahla, birden fazla kişi tarafından birlikte, kamu görevi nedeniyle veya kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak işlenmesi cezayı bir kat artırır.
3. Mağdurun Durumu (m. 109/3-e, f): Suçun üstsoy, altsoy, eş veya boşandığı eşe karşı; çocuğa ya da kendini savunamayacak durumda bulunan kişiye karşı işlenmesi ağırlaştırıcı nedendir.
4. Ekonomik Kayıp (m. 109/4): Suçun, mağdurun ekonomik bakımdan önemli bir kaybına neden olması halinde adli para cezasına da hükmolunur.
5. Cinsel Amaç (m. 109/5): Suçun cinsel amaçla işlenmesi halinde cezalar yarı oranında artırılır. Failin amacına ulaşmış olması gerekmez, bu saikle hareket etmesi yeterlidir.

Neticesi Sebebiyle Ağırlaşmış Hal ve Etkin Pişmanlık

• Netice Sebebiyle Ağırlaşma: Suçun işlenmesi sırasında kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hallerinin gerçekleşmesi durumunda, ayrıca kasten yaralama hükümlerine göre ceza verilir (TCK m. 109/6).
• Etkin Pişmanlık (TCK m. 110): Failin soruşturma başlamadan önce, mağdurun şahsına zarar vermeksizin onu kendiliğinden güvenli bir yerde serbest bırakması halinde cezada indirim yapılır. Bunun için serbest bırakmanın failin özgür iradesiyle gerçekleşmesi şarttır.

Suçun Özel Görünüş Biçimleri

Teşebbüs

Failin icra hareketlerine başlayıp elinde olmayan nedenlerle mağduru hürriyetinden yoksun bırakamaması halinde teşebbüs hükümleri uygulanır.

İştirak

Suça azmettirme, yardım etme veya müşterek faillik mümkündür. Suç kesintisiz olduğu için mağdur serbest kalana kadar suça iştirak edilebilir.

İçtima

Hürriyetten yoksun kılma fiili, başka bir suçun işlenmesi için gerekli olan süreyi aşıyorsa veya bağımsız bir nitelik taşıyorsa, fail her iki suçtan da sorumlu tutulur (gerçek içtima). Aynı suç işleme kararıyla farklı zamanlarda aynı kişiye karşı işlenmesi halinde zincirleme suç hükümleri uygulanır.

Yaptırım

Suçun temel şekli için öngörülen ceza bir yıldan beş yıla kadar hapistir. Cebir, tehdit veya hile kullanılması durumunda ceza iki yıldan yedi yıla çıkar. Diğer nitelikli hallerde ceza belirli oranlarda artırılır. Tüzel kişiler hakkında ise güvenlik tedbirlerine hükmolunur.