Köken

Köstebek kelimesi, Orta Türkçede geçen közsiz tebek veya temek biçimlerinden evrilmiştir; bu yapıdaki közsiz, “gözsüz” yani “kör” anlamına gelir. Tebek ya da temek, yer altında yaşayan kemirici hayvanları ifade etmekte kullanılmış ve zamanla "gözleri zayıf, toprağın altında hareket eden hayvan" anlamını kazanmıştır. Bu birleşim, zaman içinde ses değişimleriyle bugünkü köstebek biçimini almıştır. Kelime hem zoolojik anlamda gerçek bir türü, hem de mecazî biçimde gizli çalışan kişi ya da muhbir anlamını taşır hale gelmiştir.

Kullanım Alanları

• Dilbilim: Hayvan adı olarak doğrudan anlamıyla ve ajan anlamında mecaz yoluyla çok anlamlılık örneği sunar.
• Edebiyat: Roman ve hikayelerde gizli çalışan karakterleri tanımlamak için sembolik ve mecaz anlamda kullanılır.
• Sosyoloji: Toplumsal yapılar içinde bilgi sızdıran bireyleri veya örgüt içi güvensizlikleri açıklamak için mecazi bir terim olarak kullanılır.
• Siyaset: Devlet, parti veya kurum içindeki casusluk faaliyetlerini nitelemek amacıyla sıklıkla mecazen kullanılır.
• Medya: Haber dilinde, istihbarat faaliyetlerini veya içerden bilgi aktaran kişileri tanımlamak için yerleşik bir tabirdir.
• Sinema/Televizyon: Casusluk, mafya ya da polisiye yapımlarda ana çatışmayı oluşturan karakter tiplerini ifade etmekte kullanılır.
• Günlük Dil: Kişiler arası ilişkilerde sırları başkalarına taşıyan veya güven sarsıcı davranışlarda bulunan bireyleri tanımlamak için kullanılır.
• Çocuk Edebiyatı: Yeraltında yaşayan hayvan karakterler arasında sempatik veya çalışkan figür olarak da yer alabilir, doğrudan anlamıyla kullanılır.
• Popüler Kültür: Televizyon yarışmalarından çizgi filmlere kadar geniş bir yelpazede “içerden çalışan kişi” imajıyla sembolik bir karakter olarak karşımıza çıkar.