Küllük Kahvesi

Küllük Kahvesi, 20. yüzyılın başlarından 1950'li yıllara kadar İstanbul'un Beyazıt semtinde faaliyet göstermiş; özellikle Cumhuriyet döneminde Türk edebiyatı, sanat ve akademi dünyasının en önemli buluşma merkezlerinden (edebiyat mahfillerinden) biri olmuş tarihî bir mekândır.

^{Beyazıt Meydanı} (TRT 2)

Kahvehane, Beyazıt Camii'nin Aksaray yönüne bakan kapısı altında, asırlık çınar ve atkestanesi ağaçlarının gölgesinde yer almıştır. Salâh Birsel bu konumu:

"Küllük Kahvesi, Beyazıt Camii'nin Aksaray'a bakan kapısı altında, kuytu, koltukaltı bir yerdir. Çınar ve atkestanelerinin serinliği altına sığınmıştır. Ortadan bir yol ikiye böler burayı. Sağda Emin Efendi Lokantası vardır"^【1】

sözleriyle betimlemiştir. Ortasından geçen dar bir yolla ikiye bölünen alanın sol tarafında Küllük Kahvesi, sağ tarafında ise Mahir Sönmez'in sahibi olduğu ünlü Emin Efendi Lokantası ile bir berber dükkânı bulunmuştur. Necip Fazıl Kısakürek ise mekânın lokanta ve cami arasındaki yerini

"Arkasını verdiği caminin vakarlı duvarı ve yüzünü çevirdiği lokantanın döner kebabı arasında, züppe tabiriyle janr sahibi bir yer"^【2】

ifadeleriyle tanımlamış; burayı "Her cinsten, sınıftan, mezhepten, zevkten, kılıktan, edadan mahşer" olarak nitelendirmiştir.^【3】

Küllük Kahvesi, Beyazıt Camii'nin bitişiğinde, lokantanın mutfak bölümüne bitişik konumda, ön cephesi tamamen camdan oluşan ve limonluğu andıran tek katlı bir yapı olarak inşa edilmiştir. Küllük Kahvesi'nde herhangi bir müzik veya çalgı yayını yapılmamış, yalnızca caddenin karşısındaki mekânların hoparlörlerinden gelen sesler duyulmuştur.^【4】Adına rağmen kahvehanede kül, yalnızca kahve mangalında yer almıştır. Sahibi İsmail Hakkı Beyazıt olan mekân, mermer masalarıyla tanınmış ve ön ile arka bölüm olmak üzere iki kısımdan oluşmuştur. Ön bölüm duvara yakın masaların bulunduğu alandan, arka bölüm ise lokanta girişinin solunda kalan kısımdan meydana gelmiştir. Kahvehanenin müdavimleri genellikle alışık oldukları bölümlerde oturmayı tercih etmiştir.

^{Orhan Veli Kanık, Mina Urgan ve Oktay Rıfat Horozcu Küllük Kahvesi'nde} (TRT 2)

Kahvehanenin edebî ve entelektüel açıdan bir merkeze dönüşmesi 1920'li yıllardan sonra gerçekleşmiştir. Eski Harbiye Nezareti binasının Darülfünun'a (İstanbul Üniversitesi) devredilmesi, 1933 Üniversite Reformu ile yurt dışından yabancı akademisyenlerin getirilmesi, 1939'da Beyazıt Kütüphanesi'nin açılması ve Sahaflar Çarşısı'nın yakınlığı, Küllük Kahvesi'ni akademisyenler, öğrenciler ve yazarlar için doğal bir kesişim noktası hâline getirmiştir.

Sabah saatlerinde kütüphane ve üniversiteye gidenlerin kahvaltı yapıp çay içtiği mekân, ders bitiminde üniversite hocalarının, ardından gazeteci ve şairlerin katılımıyla gayriresmî bir fakülte işlevi görmüştür. Sabahattin Ali'nin de belirttiği üzere burası yazar ve şairler arasında "Muallimler Bahçesi" veya "Akademi" olarak anılmıştır.^【5】 Arif Kaptan, mekânın entelektüeller için taşıdığı önemi

"Küllük dedikleri bu meşhur kahveyi bilmeyen ve ondan bir yudum içmeyen münevver pek de kâfi derecede aydınlanmış sayılmaz"^【6】

sözleriyle vurgulamıştır. Küllük, sadece sanatçıların ve edebiyatçıların değil, üniversite gençliğinin de uğrak yeri olmuştur.

Küllük Kahvesi, edebî ve fikrî faaliyetler ile günlük dinlenme pratiklerinin bir arada yürütüldüğü çok katmanlı bir sosyalleşme merkezi olmuştur. Mekânda edebiyat, felsefe ve tarih sohbetlerinin yanı sıra tavla, satranç, briç, prafa, blum ve pastra gibi oyunlar da oynanmıştır.^【7】

Farklı kuşaklardan şairlerin eserlerini eleştiriye sunduğu, teorik edebiyat tartışmalarının yürütüldüğü mekânın sosyal yapısına zaman zaman seyyar kitapçılar, kestaneciler ve dilenciler de dâhil olmuş; kahvehane bu yapısıyla dönemin dinamik bir kültürel etkileşim sahası olarak faaliyet göstermiştir.

^{Asaf Halet Çelebi (Soldan ikinci) Küllük'te Otururken} (TRT 2)

Küllük Kahvesi, faaliyet gösterdiği dönem boyunca Türk edebiyatına, akademiye ve sanat dünyasına yön veren pek çok yazarı, şairi ve aydını ağırlamıştır. Edebiyat mahfili niteliğindeki bu mekânın müdavimi olan veya kültürel ortamına katılan edebiyatçı, bilim insanı ve sanatçılar arasında; Abdülbaki Gölpınarlı, Abdülhak Hâmid Tarhan, Abidin Dino, Abidin Nesimi, Agâh Sırrı Levend, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas, Ahmed Necati, Ahmet Refik Altınay, Ali Canip Yöntem, Ali Nihat Tarlan, Arif Dino, Asaf Hâlet Çelebi, Baha Dürder, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Behçet Kemal Çağlar, Cahit Sıtkı Tarancı, Celal Sılay, Celâlettin Ezine, Emin Ali Cavlı, Faruk Nafiz Çamlıbel, Fikret Adil, Fuat Köprülü, Güzin Dino, Hâlit Fahri Ozansoy, Hasan Ali Yücel, Hasan İzzettin Dinamo, Hilmi Ziya Ülken, Hüsamettin Bozok, İbnülemin Mahmud Kemal İnal, İbrahim Alaeddin Gövsa, İlhan Berk, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Kenan Hulusi Koray, Kilisli Rıfat Bilge, Lütfi Erişçi, Mahmut Yesari, Mehmet Kaplan, Mehmet Seyda, Midhat Cemal Kuntay, Mina Urgan, Mustafa Şekip Tunç, Mükrimin Halil Yınanç, Necip Fazıl Kısakürek, Neyzen Tevfik, Nurullah Ataç, Oktay Rifat, Orhan Kemal, Orhan Seyfi Orhon, Orhan Veli Kanık, Özdemir Asaf, Peyami Safa, Reşad Nuri Güntekin, Reşat Ekrem Koçu, Rıfat Ilgaz, Rıfkı Melûl Meriç, Sabahattin Ali, Sabahattin Eyüboğlu, Sabahattin Kudret Aksal, Sabri Esat Siyavuşgil, Sadri Ertem, Sait Faik Abasıyanık, Salâh Birsel, Salih Zeki Aktay, Sıtkı Akozan, Suat Taşer, Suphi Taşhan, Şeref Akdik, Tarık Buğra, Yahya Kemal Beyatlı, Yavuz Abadan, Yusuf Ziya Ortaç ve Zahir Güvemli yer almıştır.

Yaz aylarında ağaç altındaki masaları dolduran entelektüel kesim, havaların soğumasıyla Şehzadebaşı ve Aksaray kahvelerine göç etmiş; edebiyat çevreleri için bu gruba "Esafil-i Şark" adı verilmiştir.^【8】

Yeni yetişen edebiyatçı kuşağı ile eski kuşak arasındaki tezat da bu mekânda vücut bulmuştur. Refik Halit Karay bu genç müdavimleri

"Küllük Kahvesinde iskemlelere ters oturmuş, tıraşları uzun, saçları yağlı ve kepekli, ceketleri gayet uzun ve bol, pantolonları çekik, çorapları düşük, sırtları kabarmış, omuzları kalkık, kırkına yaklaşmış 'gençler'..."^【9】

sözleriyle eleştirmiş; "Eskileri yerlerinden atmalı!" diye haykıran bu grubun birbirlerine şiir okuduğunu belirtmiştir.^【10】

^{Küllük Kahvesi} (TRT 2)

Küllük Kahvesi, edebiyat tarihi açısından üretken bir zemin oluşturmuştur. Eski ve yeni kuşak arasındaki edebî fikir ayrılıklarının belirginleştiği 1940'larda, Abidin Dino ve Arif Dino'nun öncülüğünde, Alaattin Hakgüder finansörlüğünde genç yazarlar tarafından adını kahvehaneden alan Küllük dergisi çıkarılmıştır.^【11】 İsim babalığını Hasan İzzettin Dinamo'nun yaptığı dergide Orhan Veli'nin "Tahattur" şiiri yayımlanmış, derginin bu şiir yüzünden kapatıldığı iddia edilmiştir.^【12】

Kahvehanenin edebî üretime doğrudan ilham verdiği pek çok an mevcuttur. Edebiyat Fakültesi başkâtibi şair Sıtkı Akozan, kahvehaneyi ve müdavimlerini anlattığı 1936 tarihli "Küllüknâme" adlı şiirine, mekânın katılımcılarını nitelercesine

"Sanmayın âvâre bülbüller gibi güllükteyiz

Biz yanık bir kor gibi akşam sabah Küllük'teyiz"^【13】

beytiyle başlamıştır.

Gençliğinde bir süre İsmail Hakkı Bey'in izniyle kahvehanedeki sandalyeleri birleştirerek uyuyan yazar Tarık Buğra, Küllük'ün hayatındaki yerini:

"Küllük Kahvesi borcunu ödeyemediğim birkaç alacaklımdan birisidir. Yazmayı tasarladığım ikinci piyesimin adı Robert Taylor Küllük'te idi. Ama ne bir piyes, ne de roman... Sadece bir tek hikâye. Ve bazı atıflar... Hakkını verebilmiş değilim"^【14】

sözleriyle ifade etmiştir.

Tarihî olaylar da mekânla bütünleşmiştir; 1936'da Mehmet Akif Ersoy'un cenazesi Beyazıt'a getirildiğinde, Küllük'teki üniversiteli gençler tabutu fark etmiş ve üzerine Emin Efendi Lokantası'ndan alınan bayrağı örtmüşlerdir.^【15】

^{Yol Düzenleme Çalışmaları} (TRT 2)

Küllük Kahvesi, 1950'li yıllardan sonra başlayan Beyazıt Meydanı'nı genişletme ve 1957 yılındaki Aksaray-Sultanahmet yolu düzenlemeleri kapsamında yıkılmış; bunun üzerine edebiyat mahfili dağılarak Marmara Kıraathanesi ile Acem'in Kahvesi'ne yönelmiştir.^【16】

Tarihî Çınaraltı ve Küllük Kahvesi'nin anısını ve kentsel deneyimini yaşatmak amacıyla 2022 yılında "Çınaraltı ve Küllük Kahveleri" adıyla iki yeni yapı inşa edilmiştir.^【17】Özgün yapıların birer kopyası olmak yerine 19. yüzyıl anıtlarıyla diyalog kuran çağdaş bir ahşap sistemle tasarlanan bu yapılar, katlanmış kurşun çatı plakaları ve üçgen alınlıkları ile modern bir mimari dilde meydandaki yerini yeniden almıştır. Yeni Küllük Kahvesi, meydanın alt kotunda, Ordu Caddesi'ne bakan terasta konumlandırılmıştır. Asırlık ağaçların gölgesinde yer alan mekân, ziyaretçilere dinlenme ve çevreyi seyretme imkânı sunmaktadır.