Kum Kedisi (Felis margarita)

Kum kedisi, kedigiller (Felidae) familyasının Felis cinsine bağlı, çöl yaşamına uyum sağlamış küçük bir yaban kedisi türüdür. Başlıca gerçek çöl ortamlarında yaşayan tek kedi türü olma özelliği taşır ve gerek davranışsal gerek morfolojik olarak kurak ortamlara özelleşmiştir.

Tür ilk kez 1858 yılında Victor Loche tarafından, Cezayir'in kuzey Sahra bölgesinden toplanan bir örnek üzerinden tanımlanmıştır. Tür adı, o dönem Cezayir'deki Fransız birliğinin komutanı General Jean Auguste Margueritte onuruna verilmiş; ancak bir baskı hatası sonucu komutanın soyadındaki ikinci "t" harfi düşerek ad margarita biçimini almıştır.^【1】 Farklı dillerde kum kedisi, kum tepesi kedisi ve General Margueritte'in kedisi gibi adlarla da anılır.

Dört alt tür tanınır: Kuzey Afrika'da F. m. margarita, Arap Yarımadası'nda F. m. harrisoni, Orta Asya'da F. m. thinobia ve Pakistan'da F. m. scheffeli.^【2】 Alt türlerin vücut boyutları batıdan doğuya doğru kademeli olarak büyür; en küçük ırk Kuzey Afrika'da bulunan F. m. margarita'dır.

Erkekler 2,1–3,4 kg, dişiler 1,4–3,1 kg ağırlığında olup baş-gövde uzunluğu 450–570 mm arasında değişir.^【3】 Erkekler dişilerden daha iridir. Kuyruk, baş ve gövde uzunluğunun yaklaşık yarısı kadardır. Bacaklar kısadır ve bu durum hayvana çölün seyrek bitki örtülü ortamında düşük bir profil kazandırır.

Türün en belirgin özelliği, kulakları savrulan kumdan koruyan büyük ve üçgen biçimli kulak kepçeleridir; kulaklar başın alt kısmına yerleşmiştir, dışa dönüktür ve uç püskülü taşımaz. En gelişmiş duyular işitme ve koklamadır.

Vücudu orta uzunlukta, sık bir tüy örtüsü kaplar. Kürk rengi soluk sarıdan griye değişir; sırt kısmı karına göre biraz daha koyudur. Göğüs ve çene daima beyazdır. Gözler yeşilimsi sarı, iri ve beyaz bir halkayla çevrilidir; gözlerin dış köşesinden yanağa doğru soluk kırmızımsı bir çizgi uzanır. Burun ucu siyah, bıyıklar beyaz ve 8 cm'ye kadar uzundur. Ön bacaklarda iki ila üç belirgin siyah halka, yan bölgelerde ise 7–8 belirsiz kırmızımsı-kahverengi dikey çizgi bulunur. Kuyruğun uç kısmı siyah halkalarla bezelidir ve siyah bir uçla sonlanır. Kürkte cinsiyete bağlı renk farkı görülmezken yaşa bağlı belirgin farklar vardır; yeni doğanlar soluk sarı ya da kestane-gri renkte, sırt ve yanlarında belirsiz kahverengi beneklerle kaplıdır.

^{Kum Kedisi (}flickr⁾

Ayak tabanlarını kaplayan sık, uzun ve siyah kıllar, tabanları çölün sıcak zemininden korur ve gevşek kumda hareketi kolaylaştırır. Bu özellik hayvanın ayak izlerini belirsizleştirir. Ön pençeler kısa, keskin kavisli ve yanlardan basıktır; pençelerin geri çekilme mekanizması az gelişmiştir.

Kafatası, geniş bir beyin kutusu ve kısa bir burun bölgesiyle Pallas kedisininkine (Otocolobus manul) benzer. Dişi kafatası, erkeğinkinin yaklaşık %85'i büyüklüğündedir.^【4】 Kış tüyü uzun ve yoğunken, yaz tüyü daha kısa, seyrek ve tene daha yakındır.

Kum kedisinin geniş ama süreksiz bir yayılışı vardır ve üç ayrı bölgeye dağılmıştır: Afrika'da Sahra Çölü (Cezayir, Nijer, Fas), Arap Yarımadası'nın tamamı ve Orta Asya'nın bazı kesimleri (Türkmenistan, İran, Pakistan, Afganistan). Bilinen yayılış alanları arasındaki boşlukların gerçek yokluğu mu yoksa yetersiz araştırmayı mı yansıttığı belirsizdir. Türün yayılış alanı yaklaşık 15.414.561 km², sahip olduğu tahmini yaşam alanı ise 940.163 km² olarak hesaplanmıştır.^【5】

Tür kumcul (psammofilik) bir yaşam sürer ve çok kurak çöl ortamlarına bağlıdır. Seyrek bitkili düzlüklerden çalı ve ağaçların bulunduğu kayalık vadilere kadar uzanan çöl tiplerinde, kumul ovalarında, kum ve çakıl çöllerinde ve kayalık çöllerde bulunur. Genellikle küçük kemirgen avlarını barındırabilen seyrek bitki örtüsünün çevresinde yoğunlaşır; sıkışmış ya da killi zeminlerde daha nadirdir ve toprağın sıkıştığı alanlarda görülmez.

Yaşadığı ortam ciddi sıcaklık değişimlerine sahiptir. Gündüz yüzey sıcaklığı 51 °C'ye ulaşabilirken gece hava sıcaklığı –0,5 °C'ye kadar düşebilir. Orta Asya'da yazın 40 °C (kum yüzeyinde 80 °C), kışın –25 °C'ye varan sıcaklıklara dayanır ve kışın kar yağışı görülür. Kalın tüylü ayakları sayesinde sıcak ve soğuk uçlarına dayanıklıdır ve sudan uzak bölgelerde yaşayabilir.^【6】

Kum kedisi tek başına yaşayan bir türdür. İyi bir tırmanıcı ya da sıçrayıcı değildir; buna karşın iyi bir kazıcıdır. Gündüzün çöl sıcağından kaçmak için sığ oyuklar kazar. Kendi kazdığı inlerin yanı sıra tilki, oklukirpi gibi başka hayvanların terk ettiği yuvaları da kullanır ya da bir kemirgen yuvasını genişletir. İnler tek girişli ve genellikle 2,5–4,6 m uzunluğundadır. Bir in farklı bireyler tarafından kullanılabilir, ancak aynı anda birden fazla birey aynı ini paylaşmaz; üreme döneminde çiftler aynı yuvayı paylaşabilir. İç ısısını atmak için zaman zaman inlerinin dışında sırtüstü uzanır.

Genel olarak gece etkinken, Pakistan'daki bir alt tür yazın gece, kışın ise alacakaranlıkta (şafak ve gün batımı) etkindir. Avlanma sırasında uzun mesafeler kat eder; erkekler bir gecede ortalama 5,5 km, dişiler 3,2 km yürür. Kısa mesafelerde saatte 30–40 km hıza ulaşabilir.

İletişimde havlamayı andıran seslenmeler çiftleşme çağrısı olarak kullanılır ve bireylerin uzak mesafelerden birbirini bulmasını sağlar. Vokal dağarcığı miyavlama, hırlama, tıslama, çığlık ve mırlamayı içerir. Ayrıca çevredeki nesnelere yanak ve baş sürterek, tırnak izi bırakarak ve idrar püskürterek koku yoluyla iletişim kurar. Işık tutulduğunda yere iyice çömelip gözlerini kapatır; bu davranış ve gizlenmeyi sağlayan renklenmesi, hayvanı doğada fark etmeyi güçleştirir. İnsanlardan kolayca ürkmez.

Doğal düşmanları arasında yılanlar, çakallar, baykuşlar, kartallar, karakal, kurt ve tilkiler yer alır; yavrular yırtıcı kuşlara karşı daha savunmasızdır. Av kaynakları için diğer türlerle rekabete girer; örneğin Suudi Arabistan'daki bazı alanlarda küçük kemirgenlerle beslenen Rüppell tilkisinin yoğunluğu kum kedisinin beş katı kadardır ve bu durum tür üzerinde besin rekabeti oluşturabilir.

^{Kum Kedisi (}flickr⁾

Kum kedisi ağırlıkla etçildir ve karşılaştığı avı değerlendiren bir avcıdır. Başlıca avını dikenli fareler, kum fareleri, gerbiller ve jerboalar gibi küçük çöl kemirgenleri oluşturur; bunun yanında yaban tavşanı yavruları, küçük kuşlar, sürüngenler, örümcekler ve böceklerle de beslenir. Zehirli engerekleri avlayabilen korkusuz bir yılan avcısı olarak bilinir; yılanı öldürmeden önce pençeleriyle başına hızlı darbeler indirerek sersemletir, ardından ense ısırığıyla öldürür.

Bölgeye göre av tercihi değişir; örneğin Türkmenistan'daki Karakum Çölü'nde büyük gerbil ve gündüz jirdi diyette öne çıkarken Özbekistan'ın Kızılkum Çölü'nde büyük gerbil diyetin çok büyük bölümünü oluşturur. Kurak ortamda yaşadığından su ihtiyacının büyük kısmını avlarından karşılar ve içme suyundan bağımsız yaşayabilir. Normal koşullarda günde yaklaşık kendi vücut ağırlığının onda biri kadar besin tüketir.

Tek başına yaşayan bir tür olduğundan çiftleşme sistemi tam olarak bilinmez; işitmenin çiftleşme mevsimindeki iletişimde rol oynadığı düşünülür. Doğada üreme mevsimi bulunduğu bölgeye bağlıdır: Sahra'da ocak–nisan, Türkmenistan'da nisan, Pakistan'da eylül–ekim aylarında görülür. Bu farklılıklar iklim ve kaynak elverişliliğiyle ilişkilendirilir. Esaret altında ise mevsime bağlı üremez ve yılda birden fazla kez yavrulayabilir.

Gebelik ortalama 59–63 gün sürer; esaret altında 66 güne kadar uzayan gözlemler de vardır. Doğada bir batında genellikle 4–5 (2–8 arası) yavru doğar; esaret altında ortalama batın büyüklüğü daha düşüktür. Yeni doğan yavrular kürkle kaplı olsalar da güçsüz, kör ve kulak kanalları kapalı doğar; doğum ağırlıkları yaklaşık 39–50 g'dir. Yaşamın ilk üç haftasında günde yaklaşık 12 g alarak hızla büyürler. Gözler 11–14 günde açılır, yavrular 21 gün dolaylarında yürümeye ve beşinci haftada katı besin yemeye başlar. Yaklaşık 6–8 aylıkken görece bağımsız hale gelir, 9–14 aylıkta ise eşeysel olgunluğa ulaşır.^【7】

Esaret altında 13 yıl, ortalama olarak yaklaşık 13,9 yıl yaşadığı kaydedilmiştir. Buna karşın yavru ölüm oranı yüksektir.^【8】

Kum kedisi, yaban kedileri arasında en az tehdit altında olan türdür. Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN) tarafından 2002'den itibaren "Duyarlı" (Near Threatened) kategorisinde değerlendirilmiş; bu değerlendirme, düşük ve olası azalan popülasyon büyüklüğüne yönelik kaygıyı yansıtmıştır.^【9】 Sonraki bir değerlendirmede ise, yayılış alanı ve popülasyon eşiklerini aşması nedeniyle "En Az Endişe Verici" (Least Concern) kategorisine alınmıştır.

Türün başlıca tehditleri, kurak çöl ekosistemlerinin insan yerleşimi, altyapı gelişimi ve otlatma yoluyla bozulması ve yok olmasıdır. Çölleşme ve kuraklık, türün bağımlı olduğu küçük memeli av tabanını azaltabilir. Ek tehditler arasında evcil ve yabanıl kedi ile köpeklerin ortama girmesiyle oluşan besin rekabeti, avlanma ve hastalık bulaşı; tel örgülere takılma; diğer türler için kurulan tuzaklara yakalanma ve zehirlenme; kümes hayvanlarını öldürdüğü gerekçesiyle öldürülme ve yasa dışı evcil hayvan ticareti sayılır. Suudi Arabistan gibi bazı bölgelerde evcil kediyle melezleşme de bir tehdit oluşturur.

Tür, CITES'in II sayılı ekinde yer alır; Pakistan alt türü F. m. scheffeli ise CITES I sayılı ekinde ve endangered (tehlike altında) statüsündedir. Avlanması Cezayir, İran, İsrail, Kazakistan, Moritanya, Nijer, Pakistan, Tunus ve Birleşik Arap Emirlikleri'nde yasaklanmıştır. Tür, yayılış alanındaki çeşitli koruma alanlarında bulunur ve hem yayılış ülkelerinde hem de Kuzey Amerika ile Avrupa'da esaret altında üretilir. Geçmişte Orta Asya'da kürkü için avlanmış; 1954–1958 yılları arasında Türkmenistan'da binlerce deri işlenmiştir.^【10】