Kuzey İrlanda

Kuzey İrlanda, İrlanda adasının kuzeydoğusunda yer alan ve Birleşik Krallık’ı oluşturan dört ülkeden biridir. Doğusunda Kuzey Kanalı ile İrlanda Denizi uzanır.^【1】 İrlanda adasının bölünmesiyle 3 Mayıs 1921 tarihinde fiilen kurulan bölge, tarihsel Ulster bölgesinin dokuz kontluğundan altısını (Antrim, Armagh, Down, Fermanagh, Londonderry ve Tyrone) içine alır.^【2】 Adanın ve Britanya Adaları'nın en büyük tatlı su gölü olan Neagh Gölü coğrafî merkezde yer alırken; nüfus, ticaret ve sanayi ağırlıklı olarak başkent Belfast ve çevresindeki körfez kıyısında toplanmıştır.^【3】 Kuzey İrlanda, sanayi devrimi döneminde Belfast merkezli gemi yapımı, keten dokumacılığı ve tarımla büyüyen bir bölge ekonomisine sahipti.^【4】 Günümüzde ise ülke ekonomisi ağırlıklı olarak yazılım, hizmet sektörü ve ileri imalata dayanmaktadır.^【5】

^{Başkent Belfast (}NDLA⁾

Bölgedeki toplumsal ayrışmanın temeli, 17. yüzyılın başında yürütülen Ulster İskânı'na dayanır. Bu süreçte Britanya’dan adaya yerleştirilen Protestanlar ile yerli Katolik ahali arasında başlayan toprak ve mezhep çekişmeleri, sonraki dönemlerde siyasi bir çatışmaya dönüşmüştür.^【6】 20. yüzyılın son çeyreğinde yaşanan ve "The Troubles" olarak bilinen çatışma dönemi, 1998 tarihli Belfast Anlaşması (Hayırlı Cuma Anlaşması) ile son bulmuştur. Anlaşma, Kuzey İrlanda'nın anayasal geleceğini halkın çoğunluğunun kararına bağlarken yerel yönetimde iki toplumun yetkiyi paylaşmasını şart koşmuştur.^【7】

Bölgenin resmî adı Birleşik Krallık mevzuatında Northern Ireland, İrlandaca resmî metinlerde ise Tuaisceart Éireann olarak geçer. Ulster İskoççası metinlerde Northren Airlann biçimi kullanılır. "İrlanda" sözcüğü, Hint-Avrupa dil ailesinde "verimli" veya "bereketli" anlamına gelen köklerden türeyen Eski İrlandaca Ériu ile Cermen kökenli "belirli bir toprak parçası veya ülke" anlamındaki land kelimesinin birleşiminden ortaya çıkmıştır.^【8】

Siyasi ve toplumsal aidiyetler, bölge için farklı adlandırmaların kullanılmasına yol açmıştır. Birlik yanlısı (Unionist) kesimler, tarihsel dokuz kontluğun tamamını içermemesine rağmen bölgeyi genellikle Ulster veya The Province (Bölge/Eyalet) olarak adlandırır.^【9】 Milliyetçi ve cumhuriyetçi çevreler ise adanın bölünmüşlüğüne vurgu yaparak the North of Ireland (İrlanda’nın Kuzeyi) ya da the Six Counties (Altı Kontluk) ifadelerini tercih eder.^【10】

Kuzey İrlanda, İrlanda adasının yaklaşık altıda birini kaplar; toplam yüz ölçümü 14.130 kilometrekaredir.^【11】 Bölgenin fiziki yapısı, merkezdeki bir çöküntü havzası ile bu havzayı çevreleyen yükseltilerden oluşur. Çöküntü alanının tabanında yer alan Neagh Gölü, 392 kilometrekarelik yüzey alanıyla Britanya Adaları'nın en büyük tatlı su gölüdür.^【12】

Dağlık ve tepelik alanlar genellikle kıyı kuşaklarına yakın kesimlerde toplanmıştır. Güneydoğuda granit yapılı Mourne Dağları uzanır; bölgenin en yüksek noktası 850 metre yüksekliğindeki Slieve Donard zirvesidir.^【13】 Kuzeybatıda Sperrin Dağları, kuzeydoğuda ise bazalt lavlarının soğumasıyla oluşan Antrim Platosu yer alır. Bu kıyı hattındaki Devler Kaldırımı (Giant's Causeway), prizmatik bazalt sütunlarıyla bölgenin en bilinen jeolojik oluşumudur ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.^【14】

^{Mourne Dağları (}Store norske leksikon⁾

Bölgenin ana akarsu ağı Neagh Gölü havzasıyla bağlantılıdır. Bann Nehri, göle güneyden girip kuzeyden çıkarak Atlas Okyanusu’na dökülür.^【15】 Aynı zamanda bölgenin doğusu ile batısı arasında coğrafi bir sınır hattı oluşturur. Batıda Foyle Nehri, Foyle Gölü (Lough Foyle) üzerinden denize ulaşırken; doğuda Lagan Nehri, Belfast kent merkezinden geçerek Belfast Körfezi'ne (Belfast Lough) akar.^【16】

İklim, Kuzey Atlantik Akıntısı’nın etkisi altındaki ılıman okyanusal iklimdir. Yıllık sıcaklık farkları düşüktür; kışlar ılıman, yazlar serin geçer. Ortalama sıcaklıklar kış aylarında 4-5 °C, yaz aylarında 14-16 °C civarındadır.^【17】

Arazi yüzeyi, buzul çağındaki aşınma ve birikmeler sonucunda drumlin adı verilen alçak tepelerle biçimlenmiştir.^【18】 Orman örtüsü tarih boyunca tarım ve yerleşim amacıyla kesildiğinden, günümüzde ormanlık alanlar toplam arazinin yaklaşık %8'ini oluşturur.^【19】 Geriye kalan arazinin büyük bölümü meralar, çayırlar ve turbalıklardan meydana gelir.

Kuzey İrlanda İstatistik ve Araştırma Kurumu’nun (NISRA) 30 Haziran 2024 tarihli resmî nüfus tahminlerine göre bölgenin toplam nüfusu 1.927.900 kişidir. Nüfus, bir önceki yıla kıyasla net dış göçün öncülüğünde %0,4 oranında artış kaydetmiştir.^【20】 Nüfusun önemli bölümü doğudaki Belfast'ta toplanmıştır. Belfast yerel yönetim bölgesi 352.400 kişilik nüfusuyla en büyük merkezdir.^【21】

Ayrıntılı mezhepsel dağılımı ölçen 2021 Nüfus Sayımı verileri, bölgenin kuruluşundan itibaren süregelen demografik dengede bir değişime işaret etmiştir. Kendisini Katolik olarak tanımlayan veya Katolik yetiştirildiğini beyan edenlerin oranı %45,7'ye yükselmiştir.^【22】 Yetişilen aile arka planından bağımsız olarak doğrudan din aidiyeti sorulduğunda nüfusun %42'si (805.151) Katolik, %37'si (710.993) Protestan veya diğer Hristiyan mezheplerine mensup olduğunu, %17'si (330.983) ise hiçbir dine bağlı olmadığını belirtmiştir.^【23】 Hristiyanlık dışındaki diğer dinî inanç grupları toplam nüfusun %1,3'ünü oluştururken, bu kategorideki en büyük grubu 2001'den bu yana artan 10.870 kişiyle (%0,57) ulaşan Müslümanlar teşkil etmektedir.^【24】

Etnik dağılım bakımından bölge nüfusunun %97'si kendisini "Beyaz" etnik grup içinde tanımlamaktadır; Asya kökenliler %2 (32.480), karma etnik gruplar %1 ve Siyahi topluluklar %0,6 (11.030) ile etnik azınlıkları oluşturmaktadır.^【25】 Etnik çeşitliliğin en yüksek olduğu yerel yönetim bölgesi %7,1 ile Belfast'tır.^【26】 Dil verilerinde ise 3 yaş ve üzeri nüfusun %4,6'sının ana dili İngilizce dışındaki dillerden oluşmakta ve en yaygın yabancı dil olarak %1,1 ile Lehçe öne çıkmaktadır. Bölgesel dillerde İrlandaca anlama, konuşma veya okuma becerisine sahip olanların oranı %12,4'e (2011'de %11), Ulster İskoççası becerisine sahip olanların oranı ise %10,4'e (2011'de %8,1) ulaşmıştır.^【27】

Ulusal kimlik beyanlarında nüfusun %31,9'u yalnızca "Britanyalı", %29,1'i yalnızca "İrlandalı", %19,8'i yalnızca "Kuzey İrlandalı", %8'i ise "hem Britanyalı hem Kuzey İrlandalı" olduğunu bildirmiştir.^【28】

^{William Stukeley'in Britanyalı Druid adlı eseri (}World History Encyclopedia⁾

İrlanda adasında insan varlığına dair en erken izler, göçebe toplulukların balıkçılık ve avcılıkla yaşam sürdürdüğü MÖ 6800 civarına kadar uzanmaktadır. MÖ 3500 dolaylarında adaya yerleşen Neolitik çiftçiler tarımı başlatmış; astronomi ve mühendislik birikimlerini yansıtan Newgrange gibi anıtsal megalitik mezarlar inşa etmiştir.^【29】 MÖ 2100 civarında çan biçiminde çanak (Beaker people) kültürüyle birlikte tarım teknikleri gelişmiş, çömlekçilik ve metal işlemeciliği yaygınlaşmıştır.

MÖ 500 ile 300 yılları arasında Kıta Avrupası ve Britanya ile kurulan ticari ilişkiler ve göç hareketleri sonucunda adaya Kelt kültürü ve demir işleme teknikleri girmiştir. Adada merkezi bir devlet yapısı kurulmamış; toplum túath adı verilen özerk kabile krallıkları biçiminde örgütlenmiştir. Bu dönemde hiyerarşinin üst basamağını savaşçı soylular ile din ve hukuk sınıfı olan Druidler oluşturmuştur. Klanlar arası güç mücadeleleri, günümüzde Armagh yakınlarında bulunan Emain Macha (Navan Fort) gibi müstahkem idari merkezler etrafında şekillenmiştir.^【30】

Keltler hisarlar inşa etmiş, altın broşlar takmış ve uzun süre yazıya dökülmeyen zengin bir sözlü edebiyat geleneği sürdürmüştür. Cú Chulainn ve Kraliçe Maeve’in yer aldığı Cooley Sığır Yağması (Táin Bó Cúailnge), Ulster Döngüsü kapsamındaki Kızıl Dal şövalyeleri ve Fionn Döngüsü (Fenian Cycle) gibi anlatılar ancak yüzyıllar sonra kayda geçirilmiştir.^【31】

İrlanda'ya yazılı kültür, V. yüzyılda Hristiyan misyonerler vasıtasıyla girmiştir. Adaya ilk gelen misyoner Palladius ile ardından gelen Ailbe, Declan, Ibar ve Ciaran gibi isimler okuryazarlığa önem veren topluluklar kurmuştur. Ancak en kalıcı etkiyi Aziz Patrick bırakmıştır. Roma Britanyası vatandaşı olan Patrick, korsanlarca kaçırılıp İrlanda’da altı yıl köle olarak yaşadıktan sonra kaçmıştır. Britanya'ya döndükten sonra gördüğü bir rüya üzerine piskopos olarak İrlanda’ya geri dönmüş; burada Hristiyanlığı yaymıştır.

^{Aziz Patrik Vitrayı (}World History Encyclopedia⁾

Roma ordularının hiç girmediği İrlanda'da Hristiyanlık manastırlar üzerinden yayılmıştır. Bu manastırlarda eğitim verilmiş, İnciller elle kopyalanmış ve Brehon Kanunları denen eski sözlü kurallar ilk kez yazıya geçirilmiştir.^【32】 İrlandalı keşişler ilerleyen dönemde Kıta Avrupası'na giderek orada da manastırlar açmıştır.

İrlanda'da Viking varlığı, 795 yılında kıyıdaki manastır merkezlerine yönelik ani baskınlarla başlamıştır. İlk kırk yıllık dönemde iki veya üç gemilik küçük gruplar hâlinde hareket eden İskandinavlar; nehir ağızlarına yakın, korumasız manastırlardaki değerli madenleri ve bazı eserleri yağmalamış, esir aldıkları kişileri fidye karşılığı serbest bırakmıştır. Dönemin keşişleri tarafından tutulan yıllıklarda bu saldırılar geniş çaplı bir yıkım şeklinde kaydedilmiş olsa da ilk dönem akınları ağırlıkla kuzey kıyılarıyla sınırlı kalmış ve manastırların büyük bölümü varlığını sürdürmüştür.^【33】

830'lu yıllardan itibaren baskınlar iç su yollarına taşınmış ve Vikingler 840 civarında adada kışlamaya başlamıştır. Kıyı boyunca gemilerin barınması amacıyla longphort adı verilen müstahkem ordugâhlar kurulmuş; Dublin, Waterford, Wexford ve Limerick gibi merkezler zamanla kalıcı yerleşimlere dönüşmüştür. İngiltere'deki durumun aksine İrlanda'da geniş topraklar fethedemeyen İskandinavlar, yerel İrlandalı krallıkların kendi aralarındaki çatışmalarda müttefik ve paralı asker olarak yer almıştır. Zamanla gerçekleşen evlilikler ve diplomatik ilişkilerle İrlanda siyasi yapısına dahil olan bu yerleşimler, 980 Tara ve 1014 Clontarf muharebelerinin ardından yerel İrlandalı hükûmdarların vergiye bağlı idari denetimi altına girmiştir.

Normanların İrlanda'ya gelişi, Leinster Kralı Dermot MacMurrough'un kaybettiği toprakları geri almak için İngiltere ve Galler sınırındaki şövalyelerden yardım istemesiyle başladı. 1169'da adaya çıkan ve "Strongbow" olarak bilinen Richard de Clare komutasındaki birlikler; Wexford, Waterford ve Dublin'i kısa sürede ele geçirdi. Strongbow'un MacMurrough'un kızıyla evlenip Leinster idaresini devralması ve adada tek başına güçlenmesi üzerine, İngiltere Kralı II. Henry 1171'de bizzat ordusuyla İrlanda'ya geçti. Henry, hem Strongbow'un bağımsız bir krallık kurmasını engelledi hem de yerel İrlandalı beyler ile piskoposların bağlılığını aldı.^【34】

1175 yılında imzalanan Windsor Antlaşması ile İrlanda Yüksek Kralı Rory O'Connor, II. Henry'nin egemenliğini tanıdı. Bu antlaşmayla birlikte adadaki geleneksel "yüksek krallık" dönemi fiilen kapandı ve O'Connor adanın son yüksek kralı oldu. Norman seferleri, İrlanda'daki kabile krallıklarının bağımsız hareket ettiği dönemi geride bırakarak İngiltere krallarının ada üzerindeki yüzyıllar sürecek doğrudan hâkimiyetinin yolunu açtı.^【35】

XVI. yüzyıl ortalarında İrlanda, idari ve demografik açıdan iki belirgin bölgeye ayrılmıştı. Dublin ve çevresini kapsayan Pale bölgesinde İngiliz hukuku ile yerleşim düzeni uygulanırken; kuzey ve batı kesimleri, geleneksel kurallarına bağlı yerel Kelt klanlarının denetimindeydi. İngiltere Kralı VIII. Henry 1541'de kendini İrlanda Kralı ilan ettiğinde, yerel liderleri askeri güçle bastırmak yerine "teslim ve yeniden berat" (surrender and regrant) yöntemiyle İngiliz soyluluk sistemine bağlamaya çalıştı.^【36】 Kraliçe I. Elizabeth döneminde ise Londra yönetimi maliyetleri gerekçe göstererek adaya düzenli büyük ordular sevk etmekten kaçındı ancak bölgedeki İngiliz komutan ve yöneticilerin arazilere el koyma girişimleri, klanlarla İngiliz idaresi arasındaki gerilimi tırmandırdı.

^{Kral I. James (}World History Encyclopedia⁾

Söz konusu gerilim, 1594'te Tyrone Kontu Hugh O'Neill öncülüğünde Dokuz Yıl Savaşı'na yol açtı. İrlanda klanları ile İspanyol desteğine dayanan direniş, 1601'deki Kinsale Muharebesi yenilgisiyle kırıldı. 1603'te tahta geçen Kral I. James, uzlaşma amacıyla O'Neill ve Tyrconnell Kontu'nun arazilerini iade etti. Buna karşın İngiliz görevlilerin baskıları sonucu liderlerin 1607'de adayı terk etmesi (Kontların Kaçışı / Flight of the Earls), bölgedeki Gaelik yönetim düzenini sona erdirdi.^【37】

Kontların adayı terk etmesi üzerine İngiliz yönetimi bu geniş arazilere el koydu. Geleneksel klan dengesinin bozulmasıyla birlikte Kral I. James, 1609 yılında resmî Ulster İskânı'nı (Plantation of Ulster) başlattı. Bu kapsamda yerel Katolik aristokrasinin arazileri, İskoçya ve İngiltere'den getirilen yerleşimcilere tahsis edildi. Kral James, İskoçya'nın batısı ile Ulster arasındaki tarihsel ve kültürel bağları gözeterek projeye çok sayıda İskoç'u dahil etti; temel amaç bölgede doğrudan kraliyete bağlı bir mülkiyet ve idare düzeni tesis etmekti.^【38】

Yerel Katolik nüfus verimli tarım alanlarından uzaklaştırılarak dağlık ve kırsal alanlara kaydırıldı; kurulan yeni kasabalar ile müstahkem yerleşimler Protestan İngiliz ve İskoç yerleşimcilere verildi. Zamanla İskoçya'dan gelen Presbiteryen nüfusun yoğunlaşması, bölgede yerli halk ile yerleşimciler arasındaki etnik ve mezhepsel ayrışmayı derinleştirdi. Arazilerin el değiştirmesine ve yerel nüfusun dışlanmasına dayanan bu iskân faaliyeti, 1641 İrlanda İsyanı'na ve ilerleyen dönemdeki mezhepsel çatışmalara yol açtı.^【39】

İngiltere'de cumhuriyet yönetiminin kurulmasının ardından Oliver Cromwell, 1641 isyanında kaybedilen toprakları geri almak ve öldürülen Protestanların intikamını almak gerekçesiyle 15 Ağustos 1649'da 12 bin askerle Dublin'e çıktı. Sert müdahalelerle isyanı bastıran Cromwell, yerli Katolikleri verimli arazilerinden çıkarıp batıdaki taşlık Connacht bölgesine sürdü. Döneme ait verilere göre adadaki Katolik nüfus üçte bir oranında azalarak 1641'deki 1,2 milyondan 1672'de yaklaşık 800 bine geriledi. 1600 yılında adadaki arazilerin neredeyse tamamına sahip olan Katoliklerin mülkiyet payı, 1641'de %59'a kadar düştü.^【40】

^{Boyne Muharebesi (1690) (}World History Encyclopedia⁾

1685'te İngiltere tahtına geçen Katolik Kral II. James'in ordu ve bürokrasiye Katolikleri yerleştirmesi üzerine, Protestan soylular 1688'de III. William'ı tahta davet etti ve James Fransa'ya kaçtı. Fransız birlikleri ile topraklarını geri almak isteyen yerli Katoliklerin desteğiyle İrlanda'ya çıkan James, 1 Temmuz 1690'daki Boyne Muharebesi'nde III. William'a yenilerek adayı terk etti.^【41】

1690 Boyne Muharebesi'nin ardından İngiltere ve İrlanda parlamentoları, İrlanda Kilisesinin sivil ve dinî egemenliğini pekiştirmek amacıyla 18. yüzyıl ortalarına kadar uzanan ve baskı yasaları olarak da bilinen Ceza Yasaları'nı (Penal Laws) aşamalı olarak yürürlüğe koydu.^【42】 1692 düzenlemesiyle Katoliklerin parlamentoya girmesi ve kamu görevi üstlenmesi engellenirken; III. William ve özellikle Kraliçe Anne (1702–1714) dönemlerindeki eklemelerle bu kısıtlamalar ruhban hiyerarşisinin denetlenmesi, evlilik ve eğitim haklarının daraltılması ile ordu ve baro gibi mesleki alanlardan dışlanmayı kapsayacak şekilde genişletildi.

Mülkiyet üzerinde ise 4 Mart 1704 tarihli yasa (Act to Prevent the Further Growth of Popery) ile Katoliklerin arazi satın alması yasaklandı, mülk kiralama süreleri 31 yılla sınırlandırıldı ve elde edilen kârın kira tutarının üçte birini aşması durumunda mülkiyetin ihbarı yapan ilk Protestan'a devredilmesi hükme bağlandı.^【43】Güvenlik ve mülkiyet alanında silah taşıma hakkı kaldırıldı, değeri 5 sterlini aşan atlara sahip olunması yasaklandı ve Protestanlara ait arazilerin bağış veya miras yoluyla dahi edinilmesi men edildi. Eğitim alanında ise Katoliklerin öğretmenlik yapması ve çocuklarını yurt içinde ya da yurt dışında Katolik okullarında okutması cezai yaptırıma bağlandı.^【44】

1739 yılı sonunda başlayan büyük don felaketi; toprak altında depolanan patates mahsulünün donarak çürümesi, un değirmenlerinin donması ve ardından gelen 18 aylık kuraklık ile baş gösteren tifüs ve dizanteri salgınları, İrlanda tarihinde An Bliain an Áir (Kıyım Yılı) olarak bilinen 1740–1741 kıtlığını doğurdu. Dönemin verileri üzerinden yapılan araştırmalar, yaklaşık 2,4 milyonluk ada nüfusunun 310.000 ila 480.000 arasındaki bir kısmının bu krizde hayatını kaybettiğini gösterir.^【45】

18. yüzyıl boyunca Anglikan düzeninin getirdiği yasal ve mali kısıtlamalar, Katoliklerin yanı sıra Ulster bölgesinde yoğunlaşan Presbiteryen toplulukları da etkilemeyi sürdürdü. Hızla yükselen toprak kiraları, keten pazarındaki durgunluklar ve ibadet alanındaki engeller, Presbiteryen nüfusun Kuzey Amerika'ya göçünü hızlandırdı. Bu süreçte, 1772 yılında Rahip William Martin öncülüğünde Antrim Kontluğundan ayrılarak Güney Karolina'ya yelken açan beş gemilik Covenanter cemaati örneğinde olduğu gibi, çok sayıda topluluk dinî özgürlük ve toprak edinme amacıyla adadan ayrıldı.^【46】

XVIII. yüzyıl sonlarında Amerikan ve Fransız devrimlerinin etkisiyle, hem Protestan hem Katolik aydınların yer aldığı Birleşik İrlandalılar (Society of United Irishmen) hareketi kuruldu. Theobald Wolfe Tone önderliğinde bağımsız bir cumhuriyet kurmak amacıyla 1798'de başlatılan isyan, Britanya güçlerince bastırıldı. Bu ayaklanmanın ardından Londra hükûmeti adadaki ayrı idareyi kaldırma kararı aldı. 1800 Birlik Yasaları (Acts of Union 1800) ile Dublin'deki İrlanda Parlamentosu feshedildi ve 1 Ocak 1801 itibarıyla iki ülke Büyük Britanya ve İrlanda Birleşik Krallığı adı altında birleştirildi.^【47】 1829 yılında Daniel O'Connell önderliğinde yürütülen mücadele sonucunda Katoliklere parlamentoya girme hakkı tanındı.

^{Harland & Wolff Tersanesinin İnşa Ettiği Titanik Gemisi (}Store norske leksikon⁾

1845-1852 yılları arasında patates mahsulüne bulaşan mantar hastalığı nedeniyle yaşanan Büyük Kıtlık (Great Famine), adada ağır can kayıplarına yol açtı.^【48】 Kıtlık sürerken adadan dışarıya tahıl ve gıda sevkiyatı devam etti; yetersiz yardım politikaları nedeniyle yaklaşık bir milyon insan açlık ve salgın hastalıklardan öldü, bir milyondan fazla kişi de başta Kuzey Amerika olmak üzere denizaşırı ülkelere göç etti.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında adanın kuzeyi ile güneyi arasındaki iktisadi fark belirginleşti. Belfast kenti; keten üretimi, makine sanayisi ve Harland & Wolff tersanesi sayesinde Britanya İmparatorluğu'nun önde gelen sanayi merkezlerinden birine dönüştü ve doğrudan Britanya pazarına bağlandı.^【49】 Tersanede çalışanların çoğu, Britanya ile birliğin sürmesini savunan Protestanlardan oluşmuştur. Katolik işçiler ise düzenli olarak dışlanmış ve işten çıkarılmıştır. Tersanenin ekonomik gücü büyük ölçüde Britanya pazarına dayanmıştır. Bu ekonomik bağ, Ulster’deki birlikçilerin Dublin merkezli bir İrlanda yönetimine bağlanmaya karşı çıkmasını güçlendirmiştir. Tersane, bu yönüyle Kuzey İrlanda’nın 1921’de Birleşik Krallık’a bağlı kalmasında önemli bir rol oynamıştır.^【50】

Isaac Butt ve Charles Stewart Parnell önderliğinde Dublin'de yeniden bir İrlanda parlamentosu kurulmasını amaçlayan özerklik (Home Rule) hareketi güç kazandı.^【51】 1886 ve 1893 yıllarında Britanya Parlamentosuna sunulan özerklik yasa tasarıları, sanayilerini ve Londra ile olan bağlarını korumak isteyen Ulster'daki Protestan Birlikçilerin muhalefeti ve Lordlar Kamarası'nın vetosuyla reddedildi.^【52】

^{Ulster Birlik Partisi Lideri Ulster Anlaşmasını İmzalıyor (1912) (}Store norske leksikon⁾

Britanya Hükûmetinin 1912 yılında Üçüncü Özerklik Yasa Tasarısı'nı parlamentoya sunması, Dublin merkezli bir yönetime bağlanmak istemeyen Ulster Protestanlarının sert tepkisine yol açtı; yaklaşık yarım milyon kişinin imzaladığı Ulster Sözleşmesi ve ardından kurulan silahlı Ulster Gönüllüleri ile ada çatışmanın eşiğine geldi.^【53】 I. Dünya Savaşı'nın çıkmasıyla yasanın uygulanması ertelenirken, Dublin'de bağımsız cumhuriyet ilan eden milliyetçiler Paskalya Ayaklanması'nı başlattı; isyan bir hafta içinde Britanya ordusunca bastırılıp liderleri kurşuna dizilse de bu idamlar kamuoyunda bağımsızlık yanlısı Sinn Féin hareketine kitlesel destek kazandırdı.^【54】 1919'da başlayan Bağımsızlık Savaşı sürerken Britanya Parlamentosu, krizi çözmek amacıyla 1920 İrlanda Hükûmeti Yasası'nı kabul etti. Bu düzenlemeyle adada Dublin ve Belfast merkezli iki ayrı parlamento kurulması kararlaştırıldı; Ulster bölgesindeki Protestan çoğunluklu altı kontluk "Kuzey İrlanda" adıyla Londra'ya bağlı ayrı bir idari birim hâline getirilerek adanın bölünmesi resmîleşti.^【55】

1921'de kurulan Kuzey İrlanda'da yarım yüzyıl süren Ulster Birlikçi Partisi iktidarı boyunca Katolik azınlık; yerel seçim bölgelerinin belirlenmesinde, kamu istihdamında ve belediye konutlarının tahsisinde yapısal eşitsizliklerle karşılaştı. 1960'ların sonunda Kuzey İrlanda Sivil Haklar Derneği'nin (NICRA) başlattığı reform talepli yürüyüşlerin kolluk kuvvetleri ve Birlikçi gruplarla çatışmalara dönüşmesi üzerine, Londra hükûmeti Ağustos 1969'da Britanya ordusunu bölgeye gönderdi.^【56】

^{1973'te Kuzey İrlanda Hükûmetinin Feshedilmesiyle Resmî Statüsünü Kaybeden Ulster Bayrağı (}Store norske leksikon⁾

30 Ocak 1972'de Derry'de silahsız 14 sivilin askerler tarafından öldürüldüğü Kanlı Pazar (Bloody Sunday) olayının ardından çatışmalar hızla tırmandı; Geçici İrlanda Cumhuriyetçi Ordusu (PIRA) Britanya güvenlik güçlerine ve kamu altyapısına yönelik silahlı saldırılar düzenlerken, Ulster Savunma Birliği (UDA) ile Ulster Gönüllü Gücü (UVF) gibi Birlikçi paramiliter yapılar da Katolik sivilleri hedef aldı. Şiddet dalgasının önüne geçilememesi üzerine Britanya Parlamentosu Mart 1972'de yerel meclisi feshederek doğrudan yönetimi devreye soktu.^【57】

10 Nisan 1998'de imzalanan Belfast Anlaşması (Hayırlı Cuma Anlaşması), yaklaşık otuz yıl süren ve 3.500'den fazla kişinin hayatını kaybettiği çatışmaların büyük ölçüde sona ermesini sağlayan siyasi çerçeveyi oluşturdu. Anlaşma ile iki toplumun ortak temsil edildiği özerk bir parlamento kurulması, paramiliter unsurların silahsızlandırılması, güvenlik birimlerinin reforme edilmesi ve Kuzey İrlanda'nın anayasal statüsünün ancak Kuzey İrlanda'da yapılacak bir referandumda çoğunluğunun rızasıyla değiştirilebileceği ilkesi kayda geçirildi.^【58】

Kuzey İrlanda, anayasal bakımdan Birleşik Krallık bünyesinde yetki devrine (devolution) tabii bir bölgedir. Nihaî egemenlik Westminster Parlamentosuna ait olmakla birlikte, 1998 Belfast Anlaşması ve aynı yıl yürürlüğe giren Kuzey İrlanda Yasası uyarınca yerel yasama ve yürütme yetkileri bölge kurumlarına devredilmiştir. Savunma, dış politika, vatandaşlık ve Birleşik Krallık çapındaki vergilendirme gibi temel egemenlik alanları ise merkezi hükûmetin yetki alanındadır.^【59】

Bölgenin yasama organı, Belfast'taki Stormont Parlamentosunda toplanan 90 üyeli Kuzey İrlanda Meclisidir. Milletvekilleri, çok üyeli seçim çevrelerinde tek devredilebilir oy sistemiyle seçilir.^【60】 Meclis, tek bir kesimin hâkimiyetini önlemek amacıyla oydaşmacı demokrasi modeline göre işler; üyeler göreve başlarken kendilerini "Birlikçi", "Milliyetçi" veya "Diğer" olarak tescil ettirir.^【61】 Meclis Başkanı'nın seçimi ile toplumlar arası gerilim doğurabilecek kritik yasa tasarılarında hem Birlikçi hem Milliyetçi kanadın ayrı ayrı çoğunluk desteğini zorunlu kılan paralel rıza (parallel consent) veya meclis genelinde en az %60 oy ile her iki kanattan en az %40 onay arayan ağırlıklı çoğunluk usulleri işletilir.

Yürütme organı, Kuzey İrlanda Yürütme Kuruludur (Northern Ireland Executive). Yürütmenin başında ortak ve hukuken eşit yetkilerle hareket eden Birinci Bakan ve Birinci Bakan Yardımcısı bulunur. St Andrews Anlaşması hükûmleri uyarınca Birinci Bakan, meclisteki en büyük siyasi parti (Birlikçi, Milliyetçi veya Diğer) tarafından aday gösterilir; Birinci Bakan Yardımcısı ise meclisteki en büyük ikinci siyasi bloğuna mensup en büyük parti tarafından belirlenir. İki makamdan birinin istifası veya yasal süre zarfında hükûmetin kurulamaması hâlinde yürütme organı düşer. Bakanlıklar genel kural olarak partilerin meclisteki sandalye dağılımına göre D'Hondt sistemiyle paylaştırılır.^【62】 Birleşik Krallık hükûmeti adadaki koordinasyonu Kuzey İrlanda Bakanlığı (Northern Ireland Office) ve kabine üyesi olan Kuzey İrlanda Bakanı (Secretary of State for Northern Ireland) vasıtasıyla sağlar.

Yargı teşkilatı, İngiltere ve Galler hukukuna benzer biçimde ortak hukuk (common law) geleneği üzerinde şekillenmiştir. Yerel düzeydeki yargılama faaliyetleri Kuzey İrlanda Mahkemeler ve Heyetler Hizmeti bünyesinde yürütülür; asliye hukuk, sulh ve ceza mahkemelerinin üzerindeki merci Yüksek Mahkeme ve Temyiz Mahkemesidir.^【63】

Bölge tarihsel olarak altı kontluğa (Antrim, Armagh, Down, Fermanagh, Londonderry/Derry, Tyrone) ayrılmıştır ancak bu kontlukların günümüzde idari veya yerel yönetimsel bir işlevi kalmamıştır. Yerel düzeydeki belediye hizmetleri, planlama denetimleri ve çevre sağlığı faaliyetleri, 2015 yılındaki idari yeniden yapılanma kapsamında oluşturulan 11 bölge belediyesi tarafından yerine getirilmektedir.^【64】

Kuzey İrlanda ekonomisi, 2016 yılındaki Brexit referandumundan bu yana Birleşik Krallık geneline kıyasla daha yüksek bir reel büyüme performansı sergilemiştir. 2015 ile 2023 yılları arasında bölge ekonomisi %16,5 oranında genişleyerek aynı dönemde %11 büyüyen Birleşik Krallık ortalamasını geride bırakmış ve ülkenin en hızlı büyüyen ana bölgesi olmuştur.^【65】 2016-2023 dönemindeki reel Brüt Katma Değer (GVA) artışı ise %11,5 olarak kaydedilmiş; Birleşik Krallık'ın %8,7'lik ulusal ortalamasının üzerinde kalmıştır.^【66】 Birleşik Krallık genelinde finansal hizmetler çıktısı 2015-2023 döneminde %24 daralırken, Kuzey İrlanda'da %50 artış göstermiştir; hukuk, danışmanlık ve muhasebe gibi ticari hizmetler sektörü ise son on yılda reel olarak %24 büyümüştür.^【67】

Avrupa Birliği ile varılan Brexit düzenlemeleri ve 2023 tarihli Windsor Çerçevesi, Kuzey İrlanda imalat sektörüne hem Birleşik Krallık iç pazarına hem de AB tek pazarına gümrüksüz ve kotasız erişim imkânı veren ikili pazar erişimi sağlamıştır.^【68】 Bu düzenleme; İngiltere, İskoçya, Galler'den bölgeye gelen mallarda ilave denetim ve bürokrasi maliyetleri doğurarak yerel tedarikçiler üzerinde yük oluştursa da özellikle gıda ve imalat sanayisinde sınır ötesi tedarik zincirlerinin derinleşmesini hızlandırmıştır. 2015 yılında Kuzey İrlanda'nın mal ve hizmet ticaretinde İrlanda Cumhuriyeti'nin payı %14 iken bu oran 2024 itibarıyla %26'ya yükselmiş; buna karşılık Birleşik Krallık'ın geri kalanının ticaret payı %59'dan %51'e gerilemiştir.^【69】

^{Belfast'taki Alışveriş Merkezleri (}Store norske leksikon⁾

Yerel düzeyde vergi ve sübvansiyonların ayrıştırılmasındaki güçlükler nedeniyle bölgesel karşılaştırmalarda GSYH yerine, ara girdiler düşülerek çalışan ücretleri ve şirket kârları üzerinden hesaplanan Brüt Katma Değer (GVA) verileri esas alınmaktadır. İrlanda Merkezi İstatistik Ofisi (CSO) verilerine göre, 2015-2023 döneminde kişi başına GVA Kuzey İrlanda'da %36 artarken, çok uluslu şirket yatırımlarının yoğunlaştığı İrlanda Cumhuriyeti Doğu ve Midland bölgesinde %77 oranında artmıştır; 2023 itibarıyla İrlanda'nın düzeltilmiş gayrisafi millî geliri (GNI*), Kuzey İrlanda'nın kişi başına gayrisafi yurtiçi hasılasından (GDP) %49 daha yüksektir. ^【70】 Bölgesel düzeyde kişi başına GVA Belfast'ta 46.277 Satın Alma Gücü Standardı (PPS) ile en yüksek seviyedeyken, Ards and North Down 14.475 PPS ile en düşük düzeyde kalmaktadır.^【71】

Net mali denge, bölgeye atfedilen toplam cari gelirler ile toplam harcamalar (cari ve sermaye) arasındaki farkı ifade eder. Kuzey İrlanda'nın net mali dengesi, sınırlı borçlanma yetkilerini veya doğrudan bütçe dengelerini yansıtan bir "net borçlanma" kalemi teşkil etmez; merkezî ve yerel düzeyde bölge adına kaydedilen harcama ve gelirlerin farkını gösterir. Bölgeye atfedilen cari gelirler ile toplam harcamalar arasındaki -£14,5 milyarlık açık, Birleşik Krallık merkezî bütçesinden sağlanan mali transferlerle dengelenmektedir.^【78】

Kuzey İrlanda imalat sanayisi, bölgedeki toplam istihdamın %11'ini ve brüt katma değerin (GVA) %15'inden fazlasını oluşturmaktadır; sektördeki istihdam artışı son yıllarda Birleşik Krallık ortalamasından dört kat daha hızlı seyretmiştir. Bu yapının en yüksek katma değerli kollarından biri olan havacılık ve savunma sanayisi, doğrudan yaklaşık 10 bin kişiyi istihdam etmekte ve 2 milyar sterlinlik yıllık ciro üretmektedir. Bölgedeki ileri mühendislik altyapısı, küresel ticari uçakların first class ve business kabin koltuğu pazarının yaklaşık %50'sini tek başına karşılamakta; üretilen her Airbus uçağının kanadında Kuzey İrlanda'da imal edilmiş parçalar yer almaktadır.^【79】

Topraklarının %75'i tarımsal üretime ayrılan bölgede 25 bine yakın çiftlik işletmesi 48 binden fazla kişiye istihdam sağlamakta; bu tarımsal zemin, tarım makineleri ve gıda güvenliği teknolojilerinin gelişimini beslemektedir.^【80】

Kuzey İrlanda İstatistik ve Araştırma Kurumu'nun (NISRA) 2026 verilerine göre, bölgede kayıtlı faal işletme sayısı 82 binin üzerine çıkarak 2014'ten bu yana süregelen kesintisiz yıllık büyümesini sürdürmüştür. Yerel ticari yapı belirgin biçimde mikro işletmelere dayanmaktadır; kayıtlı işletmelerin yaklaşık yüzde 90'ı 10 kişiden az personel çalıştırırken, 50 ve üzeri çalışana sahip orta ve büyük ölçekli şirketlerin toplam içindeki payı yüzde 2 civarında kalmaktadır. Coğrafi dağılımda ise başkent Belfast, işletmelerin yaklaşık yedide birini barındırarak en yoğun ticari merkez olma özelliğini korumaktadır.^【81】

Yerel ticari yapı belirgin biçimde mikro işletmelere dayanmaktadır; kayıtlı işletmelerin yaklaşık %90'ı 10 kişiden az personel çalıştırırken, 50 ve üzeri çalışana sahip orta ve büyük ölçekli şirketlerin toplam içindeki payı %2 civarında kalmaktadır. Coğrafi dağılımda ise başkent Belfast, işletmelerin yaklaşık yedide birini barındırarak en yoğun ticari merkez olma özelliğini korumaktadır.^【82】

Sektörel dağılımda uzun vadeli işletme artışının ana sürükleyicisi hizmetler sektörü olurken, inşaat ve üretim kollarındaki faal işletme sayıları da son 15 yılın en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Bölge ekonomisindeki bir diğer yapısal özellik ise mülkiyeti Kuzey İrlanda dışındaki şirketlerin istihdamdaki ağırlığıdır. Sayısal olarak toplam işletmelerin %3'ünden daha azını oluşturan dış merkezli işletmeler, bölgedeki kayıtlı iş gücünün yaklaşık dörtte birini istihdam ederek yerel piyasada belirleyici bir rol oynamaktadır.^【83】

Kuzey İrlanda ekonomisi büyüme rakamlarına rağmen belirgin yapısal sorunlar barındırmaktadır. 2022/23 mali yılı sonunda Birleşik Krallık genelinde kişi başına en yüksek net bütçe fazlasını Londra verirken, kişi başına en yüksek net mali açığa Kuzey İrlanda sahip olmuştur.^【84】 Saat başına düşen iş gücü verimliliği 2014-2023 döneminde kayda değer bir artış göstermemiş ve İrlanda Cumhuriyeti seviyesinin yarısının altında kalmıştır.^【85】 Kamu yönetimi, eğitim ve sağlık hizmetleri toplam katma değerin %24,1'ini oluşturarak kamu ağırlıklı istihdam yapısını korumakta; imalat sanayisinin GVA içindeki payı ise %12 düzeyinde kalmaktadır.^【86】

2026 yılı projeksiyonlarında ise bölge ekonomisinin küresel enerji maliyetleri ve Yakın Doğu'daki askeri gerilimlerin getirdiği girdi baskıları nedeniyle yavaşlaması öngörülmektedir. Bölgede hanelerin yaklaşık üçte ikisinin ısınma yakıtı kullanması ve Mart 2026'da akaryakıt fiyatlarının %92 artış göstermesi hanehalkı bütçesini sınırlandırmış; ekonomik büyümenin 2026 yılında %0,7 ile %1 bandında gerçekleşeceği tahmin edilmiştir.^【87】

^{Karanlık Çitler (Dark Hedges) Orman Yolu (}Unsplash⁾

Kuzey İrlanda kültürü, adanın yerli Gal-İrlanda mirası ile 17. yüzyıldaki Ulster İskânı döneminde İskoçya ve İngiltere'den gelen yerleşimcilerin getirdiği geleneklerin bir arada yaşamasıyla şekillendi. Toplumdaki siyasal ve dinî bölünme gündelik alışkanlıklara da yansıdı; edebiyat, müzik, kutlanan bayramlar ve spor tercihleri Katolik/milliyetçi ve Protestan/birlikçi çevrelerde çoğu zaman farklı biçimlerde sürdürüldü. Öte yandan 2010 sonrasında Belfast'ta gelişen modern film stüdyoları ve bölgenin doğal platoları, Kuzey İrlanda'yı uluslararası sinema ve televizyon yapımlarının çekim merkezine dönüştürdü.

Belfast'ta eski Harland & Wolff tersane arazisinde kurulan Titanic Quarter; Titanic Belfast müzesi ve bünyesindeki Titanic Studios ile uluslararası televizyon ve sinema yapımlarının merkezlerinden biri haline geldi. Sekiz sezon boyunca ana çekimleri bu stüdyolarda yapılan HBO yapımı Game of Thrones dizisi yerel ekonomiye 251 milyon sterlin doğrudan katkı sağlarken; The Dark Hedges, Castle Ward ve Ballintoy Limanı gibi alanlar da yapımın açık hava çekim platosu olarak kullanıldı.^【88】 Bu çekim noktaları, ada genelinde Star Wars (Donegal ve Kerry kıyıları) ile Harry Potter (Moher Kayalıkları) gibi yapımların rotalarını birleştirerek bölgeyi uluslararası ekran turizminin bir parçası haline getirdi ve yerel hizmet sektörünü çeşitlendirdi.^【89】

Geleneksel müzik pratikleri topluluklara göre değişiklik gösterir. Katolik kesimde İrlanda gaydası (uilleann pipes), keman ve bodhrán adı verilen deri çalgıyla yapılan geleneksel halk müziği yaygındır; bu müzik genellikle barlarda toplanılarak veya halk dansları eşliğinde çalınır.

Öte yandan Kuzey İrlanda'daki İskoç kökenli yerleşimcilerin mirasına dayanan Ulster İskoçlarının müzik kültürü; keman, teneke düdük ve flüt gibi enstrümanları geleneksel İrlanda müziğiyle paylaşsa da tınısını ağırlıkla bölgedeki bando geleneğinden alır. Müziğin temel ses karakterini büyük Lambeg davulu, yan flüt ve gayda belirler. Yürüyüş bandolarından kilise korolarına ve ev ortamında çalınan kolektif bir alışkanlığa dayanır. Yörede icra edilen geleneksel danslar arasında nispeten ağır tempolu hornpipe ile tempolu ritme sahip polka öne çıkar; My Aunt Jane ve Muttonburn Stream ise bu geleneğin en bilinen halk ezgileri arasındadır.^【90】

^{Aziz Patrik Günü'nde Yeşile Boyanan Nehir, Chicago (}Anadolu Ajansı⁾

İrlanda'nın koruyucu azizi kabul edilen Aziz Patrik anısına her yıl 17 Mart'ta kutlanan Aziz Patrik Günü, kökeni 17. yüzyıla uzanan dinî bir anma günüyken zamanla İrlanda kültürünün küresel ölçekte sergilendiği bir festivale dönüştü. Roma dönemi Britanyasında doğan, esir olarak getirildiği İrlanda'da Hristiyanlığı yayan ve Teslis inancını üç yapraklı yonca üzerinden anlatan Aziz Patrik'in ölüm günü kabul edilen bu tarih, İrlanda genelinde resmî tatildir. Günümüzde yaygınlaşan kitlesel sokak yürüyüşü geleneği ise adadan ziyade 18. yüzyılda Amerika Birleşik Devletleri'ndeki İrlandalı göçmenler arasında (ilk kez 1762'de New York) başladı; İrlanda'daki ilk resmî geçit töreni ise 1903'te Waterford'da düzenlendi.^【91】

Kutlamalar Dublin başta olmak üzere ada genelinde geleneksel halk müziği dinletileri, halk dansları, yeşil giyinme geleneği ve yerel mutfak pratikleriyle (İrlanda yahnisi, soda ekmeği, colcannon) kutlanır. Etkinlikler ayrıca küresel İrlanda diasporası vasıtasıyla yayılmış; Chicago Nehri'nin yeşile boyanması, Eiffel'in yeşil ışıkla aydınlatılması gibi yüzlerce sembolik yapı üzerindeki kutlamalarla da uluslararası bir boyut kazanmıştır.^【92】

Kuzey İrlanda’nın Atlantik kıyısındaki Antrim Kontluğunda yer alan Devler Kaldırımı ve Sahili (Giant’s Causeway and Causeway Coast), yaklaşık 60 milyon yıl önce Paleojen dönemindeki volkanik patlamalar ve aşınma süreçleriyle biçimlenmiş 40 bini aşkın bazalt sütundan oluşur. Yer kabuğunun jeolojik geçmişine ve Kuzey Atlantik’teki volkanik hareketliliğe dair 300 yılı aşkın süredir bilimsel incelemelere zemin oluşturan bölge, 1986'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır; Kuzey İrlanda’nın ilk, Birleşik Krallık’ın ise yalnızca doğal miras kriteriyle tescillenen üç sahasından biridir.^【93】

^{Devler Kaldırımı (}Store norske leksikon⁾

Alan aynı zamanda özel koruma statüsüne sahip habitatlara ev sahipliği yapar; düzenli yaşanan toprak kaymalarının oluşturduğu zeminler çeşitli bitki ve omurgasızları çekerken bölge, Britanya Adaları'nda nadir bulunan dar ağızlı salyangozun Kuzey İrlanda'daki tek popülasyonunu barındırır. Adını İrlandalı dev Finn McCool’un İskoç rakibi Benandonner ile karşılaşmak için denizde bir geçit inşa ettiği Kelt efsanesinden alan kayalık sahil, 1588’de İspanyol Armadası'na ait Girona gemisinin battığı yer olarak da tarihsel önem taşır.^【94】

Antrim Kontluğu’nda yer alan Gracehill, 1759 yılında Moravya Kilisesi (Moravian Church) mensuplarınca kıta Avrupası'ndaki "ideal şehir" modeline uygun biçimde kurulmuş planlı bir cemaat köyüdür. Merkezindeki köy meydanı etrafında ızgara planla inşa edilen yerleşim; günümüze ulaşan Georgian mimarisi, toplumsal yaşayışa uygun simetrik ekseni ve "Tanrı'nın Tarlası" (God's Acre) olarak adlandırılan mezarlık alanıyla İrlanda genelindeki tek eksiksiz Moravya yerleşimidir.

Köy; Almanya (Herrnhut), Danimarka (Christiansfeld) ve ABD'deki (Bethlehem) Moravya yerleşimleriyle birlikte 2024 yılında çok uluslu bir seri adaylık kapsamında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Bu tescil, Devler Kaldırımı'nın ardından Kuzey İrlanda'nın listedeki ikinci, kültürel miras kategorisindeki ise ilk tescilli varlığıdır.^【95】

1998 tarihli Kuzey İrlanda Yasası (Northern Ireland Act 1998) uyarınca dış politika, uluslararası antlaşmalar, savunma ve ulusal güvenlik konuları Londra'daki Westminster Parlamentosunun yetki alanındadır. Bu anayasal çerçeve nedeniyle Kuzey İrlanda Hükûmeti bağımsız bir dış politika izleyemez.^【96】 Buna karşın, 1998 Belfast Anlaşması (Hayırlı Cuma Anlaşması) ile tesis edilen çok katmanlı idari yapı; bölgesel yönetime İrlanda Cumhuriyeti ile sınır ötesi kurumsal ortaklıklar kurma, Birleşik Krallık içi hükûmetlerarası platformlara katılma ve doğrudan yabancı yatırım ile ticareti geliştirmeye dönük ekonomik temsil yürütme alanı tanımıştır.^【97】

Kuzey İrlanda ile İrlanda Cumhuriyeti arasındaki ilişkiler, Belfast Anlaşması'nın ikinci ayağı kapsamında kurumsallaşmıştır. Bu yapının merkezinde yer alan Kuzey/Güney Bakanlar Konseyi (North/South Ministerial Council - NSMC); Kuzey İrlanda İcra Heyeti ile İrlanda Hükûmeti bakanlarını genel kurul, sektörel ve kurumsal düzeylerde bir araya getirerek ada genelini ilgilendiren ortak politikaları koordine eder.^【98】 Konseyin yönlendirmesiyle müşterek politikalar belirlenen veya doğrudan uygulanan başlıca alanlar ve organlar şunlardır:

• Ortak uygulama alanlarında tarım (hayvan ve bitki sağlığı), eğitim (öğretmen değişimleri ve özel eğitim), çevre (sınır ötesi su kalitesi ve atık yönetimi), sağlık (acil durum planlaması ve kanser araştırmaları), turizm (Tourism Ireland aracılığıyla müşterek tanıtım) ve ulaştırma alanlarında ortak yaklaşımlar belirlenir, ancak uygulama her iki idarenin kendi mevzuatınca yürütülür.^【99】
• Küresel ilişkilerde ise doğrudan yürütme yetkisine sahip altı kurum faaliyet gösterir:
• • InterTradeIreland: Ada genelinde sınır ötesi ticaret hacmini ve şirket ortaklıklarını destekler.
  • Waterways Ireland: Adadaki nehir, göl ve kanal gibi iç seyrüsefer yollarının idaresini yürütür.
  • Özel AB Programları Kurumu (SEUPB): Avrupa Birliği'nin bölgedeki sınır ötesi barış ve uyum fonlarını yönetir.
  • Gıda Güvenliği Teşvik Kurulu (Safefood): Gıda güvenliği standartları ve beslenme araştırmalarını koordine eder.
  • Kuzey/Güney Dil Kurumu: İrlandaca (Foras na Gaeilge) ve Ulster-İskoç dilini (Tha Boord o Ulstèr-Scotch) destekler.
  • Foyle, Carlingford ve İrlanda Fenerleri Komisyonu: Sınır havzalarındaki su ürünleri kaynaklarını ve deniz fenerlerini idare eder.^【100】

Kurumsal iş birliğinin yanı sıra iki idare arasında Tek Elektrik Pazar ve Ortak Seyahat Alanı rejimleri yürürlüktedir. İrlanda Hükûmeti ayrıca 2035 yılına kadar 2 milyar avroluk bütçe taahhüt ettiği Shared Island (Ortak Ada) girişimi kapsamında Narrow Water Köprüsü inşası, Ulster Kanalı'nın rehabilitasyonu ve Dublin-Belfast saatlik tren seferleri gibi sınır ötesi altyapı projelerine kamu finansmanı aktarmaktadır.^【101】

Birleşik Krallık'ın 2016 referandumunda Kuzey İrlanda seçmeninin %56'sı AB'de kalma yönünde oy kullandı.^【102】 Birleşik Krallık'ın 2020'de Birlikten ayrılmasının ardından İrlanda adasında fiziki bir sınırın oluşmasını engellemek amacıyla yürürlüğe giren Kuzey İrlanda Protokolü, 2023 tarihli Windsor Çerçevesi (Windsor Framework) ve 2024 başındaki Safeguarding the Union düzenlemeleriyle yeniden şekillendirildi.^【103】

Bu düzenlemeler Kuzey İrlanda'ya ticarette çift pazar erişimi sağlamıştır. Kuzey İrlanda malların dolaşımında AB tek pazarı kurallarına tabi kalırken Birleşik Krallık iç pazarına engelsiz erişimini korumaktadır. Büyük Britanya'dan gelip bölgede tüketilecek mallar asgari denetime tabi "yeşil hat" (iç pazar sistemi) üzerinden işlem görürken; İrlanda Cumhuriyeti veya AB tek pazarına geçme riski taşıyan mallar "kırmızı hat" kapsamında tam gümrük denetimine tabidir. Perakende gıda ürünlerinde AB'ye geçişi engellemek amacıyla "not for EU" (AB için değildir) etiketi zorunlu kılınmıştır.^【104】

Windsor Çerçevesi ile yürürlüğe giren Stormont Freni (Stormont Brake), Kuzey İrlanda Meclisi'ne bölgede geçerli olan AB mal ve ticaret mevzuatındaki değişikliklere itiraz etme imkânı tanıyan anayasal bir denetim mekanizmasıdır. Bu usul uyarınca, en az iki siyasi partiden 30 milletvekilinin yazılı başvuruda bulunması ve ilgili AB kuralının bölgedeki gündelik yaşamda kalıcı ve belirgin bir olumsuzluk yaratacağını belgelemesi halinde süreç işletilir.^【105】

Kuzey İrlanda ile Birleşik Krallık’ın diğer idareleri arasındaki ilişkiler, 1998 Belfast Anlaşması’nın Doğu-Batı eksenini oluşturan anayasal ve kurumsal mekanizmalar üzerinden yürütülür. Bu çerçevede 1999’da faaliyete geçen Britanya-İrlanda Konseyi (British-Irish Council); Birleşik Krallık ve İrlanda hükûmetlerinin yanı sıra İskoçya, Galler, Kuzey İrlanda ve Man Adası ile Manş Adaları yönetimlerini bir araya getirerek enerji, çevre ve ulaşım gibi alanlarda ortak politikalar belirler.^【106】 Sağlık, eğitim, yerel yönetim ile polislik ve ceza adaleti gibi alanlar Kuzey İrlanda kurumlarına devredilmiş yetkiler arasındadır. Anayasa ve ulusal güvenlik gibi devredilmemiş konulardaki temaslar ise Londra ile Dublin arasında toplanan Britanya-İrlanda Hükûmetlerarası Konferansı (BIIGC) üzerinden sürdürülür.^【107】 Bölgenin merkezi idareyle olan mali bağı doğrudan Westminster Parlamentosunun yasama yetkisi ve kamu harcamalarını nüfusa göre dağıtan Barnett Formülü’ne dayanır. 2024 başında varılan siyasi mutabakat doğrultusunda, İrlanda Denizi'ndeki ticari süreçlerin iç pazar işleyişini aksatmaması amacıyla yasal denetim şartı getirilmiş, Kuzey İrlanda menşeli malların Britanya pazarına doğrudan ve engelsiz girişi güvenceye alınarak iç ticareti koordine etmek üzere Intertrade UK adlı kurum kurulmuştur.^【108】

Amerika Birleşik Devletleri, 1990'lardaki barış görüşmelerinden itibaren (özel temsilci George Mitchell'ın arabuluculuğuyla) Hayırlı Cuma Anlaşması'nın uluslararası destekçisi konumundadır. Bu diplomatik bağ günümüzde kurumsal ve ekonomik eksenlerde devam etmektedir. ABD Dışişleri Bakanlığı, Belfast Anlaşması'nın yetki paylaşımı kurumlarının işlerliğini düzenli olarak izlemekte; ABD Başkanı tarafından atanan Kuzey İrlanda Ekonomik İşler Özel Temsilcisi (2022-2024 döneminde Joe Kennedy III) Amerikan sermayesinin bölgeye çekilmesini koordine etmektedir.^【109】 Kuzey İrlanda İcra Heyeti ise Washington D.C.'de Birleşik Krallık Büyükelçiliği bünyesinde faaliyet gösteren Kuzey İrlanda Bürosu ile temsil edilir.

Siyasi statü tartışmalarında ABD yönetimi, geleneksel olarak anlaşmanın rıza ilkesini desteklerken; Eylül 2026'da Dublin'i ziyaret eden ABD Başkanı Donald Trump, İrlanda Başbakanı Micheál Martin ile görüşmesinde İrlanda'nın birleşmesini desteklediğini ifade etmiştir. Buna karşılık Birleşik Krallık Başbakanı Andy Burnham, halkın çoğunluğundan açık bir talep gelmedikçe Kuzey İrlanda'nın anayasal statüsüne ilişkin bir referandum (sınır oylaması) yapılmayacağını belirtmiştir.^【110】