Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi

Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi, Kuzey Makedonya topraklarındaki arkeolojik kültür varlıklarını araştıran, koruyan, belgeleyen ve sergileyen ulusal arkeoloji müzesidir. Başkent Üsküp'te, Vardar Nehri'nin sol kıyısında ve Taş Köprü'nün yanında yer alan müze, Prehistorik Çağ'dan Osmanlı Dönemi'nin sonuna kadar uzanan bir tarihsel döneme ait 7.000'den fazla arkeolojik esere ev sahipliği yapmaktadır. Koleksiyonlar; Prehistorik Arkeoloji, Antik Çağ Arkeolojisi, Orta Çağ ve Osmanlı Dönemi Arkeolojisi, Numizmatik, Antropoloji ve Lapidaryum gibi uzmanlık alanlarında düzenlenmektedir. Müze koleksiyonunun önemli bir bölümü, Kuzey Makedonya'nın kültür mirasının korunmasına ilişkin mevzuat kapsamında özel önemde kültür varlığı olarak tescillidir.

^{Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi (Kaynak: İlayda Seray Akkaya)}

Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi'nin kurumsal temelleri, 1920 yılında Üsküp Felsefe Fakültesi bünyesinde oluşturulan ilk arkeoloji koleksiyonu ile atılmıştır. Kurum, 1 Nisan 1924 tarihinde Kurşunlu Han merkezli olarak Vardar Banovinası Müzesi ve Taş Eserler Koleksiyonu'nu kapsayan Tarih-Arkeoloji Müzesi adıyla resmî kuruluşunu tamamlamıştır. 1926-1934 yılları arasında yürütülen saha taramaları, tesadüfi buluntular ve arkeolojik kazılar sonucunda elde edilen antik yazıtlar, heykeller, kabartmalar ve mimari elemanlar Kurşunlu Han'da toplanarak belgelenmiştir. 1930'lu yıllarda söz konusu taş eserler hanın avlusunda sergilenmiştir. Tarihsel süreç içerisinde kurum "Güney Sırbistan Müzesi" adı altında faaliyet göstermiş, İkinci Dünya Savaşı döneminde (1941-1944) ise Kurşunlu Han merkezli olarak "Üsküp Milli Müzesi" unvanıyla varlığını sürdürmüştür.^【1】

İkinci Dünya Savaşı sonrasında, 1945 yılında kurum bünyesinde arkeoloji, etnografya ve orta çağ olmak üzere üç ayrı uzmanlık departmanı teşkil edilmiştir. FNR Yugoslavya dönemindeki müze düzenlemeleri kapsamında kurum, Üsküp Milli Müzesi yapısından ayrılarak ulusal ölçekte müstakil bir Arkeoloji Müzesi statüsü kazanmıştır. Müze, 1945 yılından 1963 yılına kadar Üsküp Kalesi içerisinde yer alan eski askeri kışla binasında hizmet vermiştir. Bu dönemde, 1949 yılında Makedonya Arkeoloji Müzesi'nin kurulmasıyla taş eserler koleksiyonu Borka Dragojević-Josifovska tarafından belgelenip incelenmiş; 1953 yılında Çepigovo köyündeki antik Stibera kentinde kazılar gerçekleştirilmiştir. Kurşunlu Han'ın dönüştürülen ahır bölümünde Borka Josifovska tarafından hazırlanan ilk daimi Lapidaryum sergisi ise 1955 yılında ziyarete açılmıştır.^【2】

1963 Üsküp depreminde kışla binasının zarar görmesinin ardından müze, 1963-1977 yılları arasında Kurşunlu Han bünyesindeki barakalarda faaliyetlerini sürdürmüştür. 1976 yılında inşa edilen yeni müze kompleksinin açılmasıyla kurum buraya taşınmış ve 2014 yılına kadar çalışmalarını bu tesiste yürütmüştür. Arkeoloji alanında ülkenin ana kurumu olma statüsünün belirlenmesi amacıyla 2012 yılında "Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi Ulusal Kurumu" yasal yapısı oluşturulmuştur. Otuz yılı aşkın sürenin ardından müze, 2014 yılında Vardar Nehri'nin sol kıyısındaki yeni müze binasına nakledilmiştir. Kurum, 2015 yılında Avrupa Müze Akademisi değerlendirmesinde Avrupa müzeleri arasında yedinci sırada yer almıştır.^【3】

Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi'nin ana hizmet binası, başkent Üsküp kent merkezinde, Vardar Nehri'nin sol kıyısında, tarihi Taş Köprü'nün (Kameni Most) hemen yanında ve Key Dimitar Vlahov adresinde yer almaktadır. Nehir kıyısında konumlanan bu anıtsal müze yapısı, üç ana teşhir katından oluşmakta ve ziyaretçilerin kronolojik ile tematik bir aks boyunca ilerlemesini sağlayacak biçimde kurgulanmıştır. Bini aşkın metrekarelik sergileme alanında, Prehistorik Çağlar'dan Osmanlı Dönemi'nin sonuna kadarki tarihsel evreleri kapsayan binlerce orijinal arkeolojik kültür varlığı teşhir edilmektedir.

Binanın zemin katı (Prizemje); müze girişi, danışma masası, müze mağazası, asansör ve sosyal alanların yanı sıra üç temel sergi birimine ev sahipliği yapmaktadır. Bu katta antropolojik buluntuların sunulduğu Antropoloji sergileme alanı, nadir madeni paraların sergilendiği Numizmatik kabinesi ve bina içi Taş Eserler Koleksiyonu (Lapidaryum) teşhir birimi yer almaktadır. Zemin kattan erişilen bu bölümler, ziyaretçilere müzenin tematik ve disiplinler arası koleksiyonlarına ilişkin ilk genel bakışı sağlamaktadır.

^{Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi (}Melike A.⁾

Yapının birinci katı (Prv kat), kronolojik sıra esasına göre Taş Çağları'ndan Antik Çağ ve Osmanlı Dönemi'ne kadar geniş bir tarihsel yelpazeyi kapsayan sergi salonlarına ayrılmıştır. Bu katta MÖ 50.000'e kadar tarihlendirilen Eski Taş Çağı (Paleolitik), Yeni Taş Çağı (Neolitik), Bakır Çağı (Kalkolitik), Tunç Çağı ve Demir Çağı'na ait prehistorik koleksiyonlar sergilenmektedir. Aynı katta devam eden teşhir hattında Arkaik Dönem, Klasik Dönem, Helenistik Dönem, Roma Dönemi sergi salonları ile XV. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadarki süreci kapsayan Osmanlı Dönemi sergi salonu bulunmaktadır.^【4】

Binanın ikinci katı (Vtor kat) ise Geç Antik Çağ ve Orta Çağ arkeolojisine tahsis edilmiş sergi salonlarından meydana gelmektedir. Bu düzeyde, IV. yüzyıl ile VI. yüzyıl arasındaki Geç Antik Çağ teşhir alanı, V. yüzyıl ile X. yüzyıl arası Erken Orta Çağ sergisi ile XI. yüzyıldan XV. yüzyıla kadarki Yüksek ve Geç Orta Çağ dönemini temsil eden arkeolojik teşhir birimleri konumlanmıştır. Katlar arasındaki dikey ulaşım asansör ve merdiven tesisatlarıyla sağlanmakta olup mekânsal kurgu engelli ziyaretçilerin erişimine uygun teknik standartlarda tasarlanmıştır.^【5】

Üsküp'teki tarihi Osmanlı mimari anıtlarından biri olan Kurşunlu Han (Kurshumli An), 1924 yılından itibaren taş eserlerin toplandığı, belgelendiği ve sergilendiği temel lapidaryum mekânı olarak işlev görmüştür. 1926–1934 yılları arasında yürütülen yüzey araştırmaları ve arkeolojik kazılardan elde edilen Hellenik ve Latin dillerindeki antik yazıtlar, taş heykeller, kabartmalar ve mimari elemanlar bu yapıda toplanmış ve 1930'lu yıllarda hanın avlusunda sergilenmiştir. Savaş yılları ve kurumsal dönüşümler boyunca korunan taş eserler koleksiyonu, 1949 yılında Makedonya Arkeoloji Müzesi'nin kurulmasıyla Borka Dragojević-Josifovska tarafından bilimsel olarak incelenip envantere geçirilmiştir.^【6】

Antik Stibera (Çepigovo) kentinde gerçekleştirilen kazılarda Gymnasium ile Tyche Tapınağı'nın keşfedilmesiyle genişleyen koleksiyon için ilk daimi Lapidaryum sergisi, 1955 yılında Kurşunlu Han'ın dönüştürülen ahır (stable) bölümünde Borka Josifovska küratörlüğünde ziyarete açılmıştır. Ahır mekânı; özel taş anıtlar, yazıtlar ve kabartmalar tipolojisine göre bölümlere ayrılmış, ayrıca Scupi, Stobi, Stybera ve Heraclea Lyncestis gibi önde gelen antik kentlere özel sergi alanları oluşturulmuştur. 1963 depreminde ciddi hasar gören han restore edilmiş, ancak lapidaryum bölümü kötü durumda kalmasına rağmen Balkanlar'ın en büyük taş eser koleksiyonunu barındırmaya devam etmiştir. 1982'deki daimi sergi düzenlemesinde ve 2001 yılında Dr. Slavica Babamova küratörlüğünde hanın zemin kat hücrelerinde ve avlusunda açılan yeni lapidaryum sergisinde 140 civarında taş eser kronolojik ve mikro-bölgesel esasa göre sergilenmiştir.^【7】

2014 yılında ana müze binasının Vardar Nehri kıyısına taşınmasının ardından, Kurşunlu Han'daki taş eserler koleksiyonu da Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi Lapidaryumu'nun temel parçası haline gelmiştir. 2017 ve 2018 yıllarında Kurşunlu Han ahırının arka avlusunda yürütülen kapsamlı projede, yaklaşık bir asırdır toplanan taş objelerin envanteri yenilenmiş, fiziki durum tespitleri yapılmış ve konservasyon-restorasyon ihtiyaçları belirlenmiştir. Bu çok yıllı projenin nihai hedefi, Kurşunlu Han ahırında taş anıtları uzmanlara ve ziyaretçilere sunacak modern ve kalıcı bir lapidaryum sergi alanını yeniden tesis etmektir.^【8】

Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi’nin idari ve bilimsel yönetiminin başında müdür makamı yer almakta olup 2026 yılında bu görevi Üsküp "Aziz Kiril ve Metodiy" Üniversitesi Ulusal Tarih Enstitüsü'nde tarih doktorasını tamamlayan Dr. Slavica Babamova yürütmektedir. Müdür Babamova; epigrafi, antik taş heykeller, prosopografi ve antik Makedonya tarihi alanlarında uzmanlaşmış olup Golemo Gradishte, Stobi, Isar-Marvinci ve Üsküp Kalesi gibi arkeolojik alanlarda saha araştırmalarını ve taş eser koruma projelerini yönetmiştir. Kurumun üst karar organı olan Yönetim Kurulu, Lenche Jovanova başkanlığında toplanmakta; kurul üyeleri arasında Dr. Marina Onchevska Todorovska, Mila Shurbanoska ve Irena Kolishtrkoska Nasteva bulunmaktadır.^【9】

Müzenin idari işleyişi; Genel İdari İşler, Hukuk İşleri ve İnsan Kaynakları Sektörü tarafından yürütülmekte, uluslararası iş birliği danışmanlığı görevini Natasha Skenderska üstlenmektedir. Kurumun dış iletişim ve tanıtım faaliyetleri Pazarlama ve Halkla İlişkiler birimi bünyesinde Lidija Ilkovska - Janusheva tarafından yönetilmektedir. Müze bünyesindeki bilimsel ve teknik çalışmalar; Prehistorik Arkeoloji, Antik Çağ Arkeolojisi, Orta Çağ ve Osmanlı Dönemi Arkeolojisi, Disiplinler Arası Araştırmalar, Koruma ve Restorasyon ile Müze Dokümantasyonu olmak üzere altı ana uzmanlık departmanı tarafından yürütülmektedir.^【10】

^{Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi (}Tamas Marton⁾

Söz konusu uzmanlık departmanlarında; paleolitik, neolitik, tunç ve demir çağları, arkaik, klasik, helenistik, roma ve geç antik dönemler ile orta çağ ve Osmanlı dönemleri üzerine uzmanlaşmış küratör danışmanlar, kıdemli küratörler ve küratörler görev yapmaktadır. Ayrıca disiplinler arası araştırmalar ve koruma birimlerinde epigrafçılar, numizmatlar, fiziki antropologlar, arkeozoologlar, uzman restoratörler ve kimya teknisyenleri kadrolu olarak çalışmakta; saha projelerinde ise dış araştırmacı arkeologlarla iş birliği sağlanmaktadır.^【11】

Prehistorik Arkeoloji Bölümü, insanlık tarihinin en uzun kronolojik evresini kapsayan ve beş karma koleksiyondan oluşan bir uzmanlık birimidir. Bölüm bünyesindeki eserler, Kuzey Makedonya topraklarında Neolitik Çağ'dan Demir Çağı'na kadarki 7.000 yıllık kültürel gelişimi ve insan topluluklarının yaşam tarzındaki niteliksel değişimleri doğrudan yansıtmaktadır. İnsan varlığına ilişkin en eski maddi kalıntılar, kronolojik olarak Geç Orta Paleolitik Dönem'e (MÖ 50.000) tarihlendirilen Paleolitik Koleksiyonu bünyesinde muhafaza edilmektedir. Farklı ham maddelerden üretilmiş olan bu ilk araç gereçler, bölgedeki erken insansı yerleşimlerin varlığını belgelemektedir.^【12】

Maddi kültür kalıntıları arasında özel bir yeri bulunan Neolitik Çağ seramikleri, gelişkin Neolitik evredeki üretim teknolojisini ve estetik anlayışı göstermektedir. Neolitik ve Kalkolitik (Eneolitik) dönem nüfusunun inanç sistemleri ile soyut düşünce dünyası; antropomorfik ve zoomorfik adak sunakları, kilden üretilmiş kült objeleri ve insan/hayvan figürinleri aracılığıyla sergilenmektedir. Tumba Madzari gibi Neolitik yerleşim alanlarından elde edilen ev formlu kült sunakları ve "Büyük Anne" idolleri, dönemin dinsel ritüellerini tanımlayan temel arkeolojik ögelerdir. Tunç Çağı Koleksiyonu'na (MÖ 2. bin yıl) ait buluntular ise bölgedeki toplumsal yapılarda ve hammadde kullanımında meydana gelen dönüşümleri göz önüne sermektedir.^【13】

Bölümün yürüttüğü bilimsel araştırmalarda Payonya (Paionia) topluluklarına ait arkeolojik varlıklar özel bir yere sahiptir. Demir Çağı kültür havzası içerisinde konumlanan bu grupta, "Makedon-Payonya bronzları" olarak adlandırılan özgün takı, adak objesi ve madeni eşya grubu öne çıkmaktadır. Kendine has biçimsel özelliklere sahip olan bu bronz objeler, Demir Çağı'nda bölgedeki madencilik ve el sanatları üretiminin teknik düzeyini belgelemektedir. Bölüm personeli kadrosunda paleolitik, neolitik, bronz çağı ve demir çağı alanlarında uzmanlaşmış kıdemli küratörler ve arkeologlar görev yapmaktadır.^【14】

Antik Çağ Arkeolojisi Bölümü, Klasik Dönem'den (MÖ 5. yüzyılın ikinci yarısı) Antik Çağ'ın sonuna (MS 6. yüzyıl) kadar uzanan geniş tarihsel kesitte Kuzey Makedonya sınırları içerisinde ortaya çıkarılan arkeolojik kültür varlıklarını toplamakta, belgelemekte, bilimsel yöntemlerle incelemekte ve sergilemektedir. Söz konusu tarihsel evre, Doğu ile Batı kültürlerinin kesişim noktasında yer alan bölgenin, Akdeniz uygarlık havzasıyla bütünleşme süreçlerini kapsamaktadır. Bu çerçevede bölüm koleksiyonları, Klasik, Helenistik, Roma ve Geç Antik dönemlerin maddi kültür birikimini temsil eden binlerce eseri içermektedir.^【15】

Makedonya kralı III. Aleksandros (Büyük İskender) dönemindeki askeri ve siyasi genişleme süreci, bölgedeki kentleşme ve sanat anlayışında belirgin bir dönüşüm başlatmıştır. Takip eden tarihsel süreçte bölge, Roma İmparatorluğu'nun doğu ve batı eyaletleri arasında stratejik bir geçiş güzergâhı işlevi görmüş; bu durum Roma kent idaresi, mimarisi ve ticaret ilişkilerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Erken Hristiyanlık Dönemi ile birlikte dinsel mimari ve dinsel nesne üretiminde yeni bir evreye geçilmiş, bu durum Orta Çağ'a aktarılan kültürel altyapıyı oluşturmuştur. Bölüm bünyesinde yer alan eserler, bahsi geçen uygarlık dönüşümlerini ve toplumsal hafızayı somut veriler üzerinden belgelemektedir.^【16】

Antik Çağ koleksiyonları bünyesinde sergilenen mermer heykeller, adak stelleri, seramik kaplar, cam eserler, bronz objeler ve takılar, dönemin ulaştığı işleme teknolojisini göstermektedir. Bu bölüm altındaki araştırma ve sergileme birimleri; Arkaik Dönem, Klasik Dönem, Helenistik Dönem, Roma Dönemi ve Geç Antik Dönem olmak üzere kronolojik ve tematik uzmanlık alanlarına bölünmüştür. Kadroda her bir tarihsel alt evre için yetkili küratörler ve uzman arkeologlar sorumluluk üstlenmektedir.

Orta Çağ ve Osmanlı Dönemi Arkeolojisi Bölümü, Geç Antik Çağ'ın bitiminden XX. yüzyılın başlarına kadar olan tarihsel süreçteki insan toplumlarının sosyal, siyasal ve kültürel gelişimini incelemektedir. Önceki tarihsel dönemlere kıyasla daha hızlı toplumsal değişimlerin yaşandığı bu evre, bölgedeki siyasi egemenliklerin, dinsel kurumların ve idari yapıların sıklıkla dönüştüğü dinamik bir tarihsel kesite karşılık gelmektedir. Bölüm hem arkeolojik kazı buluntularını hem de yazılı belgeleri analiz ederek maddi ve somut olmayan kültür mirasını koruma altına almaktadır.^【17】

^{Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi (}Musa Ortaç⁾

Bölümün kronolojik ve tematik alt uzmanlık alanları Erken Bizans, Erken Orta Çağ, Olgun Bizans, Geç Orta Çağ ve Osmanlı Dönemi olmak üzere beş ana evreye ayrılmıştır. V. yüzyıl ile X. yüzyıl arasını kapsayan Erken Orta Çağ koleksiyonları, bölgeye gerçekleşen göç hareketlerini ve erken dinsel mimarinin gelişimini belgelemektedir. XI. yüzyıl ile XV. yüzyıl arasındaki Yüksek ve Geç Orta Çağ koleksiyonlarında ise Bizans ve feodal dönemlere ait dinsel ve sivil mimari kalıntıları, seramikler, madeni takılar ve günlük kullanım eşyaları yer almaktadır.^【18】

XV. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadar uzanan Osmanlı Dönemi koleksiyonu, bölgedeki Osmanlı idari yapısını, kentleşme modellerini, ticaret ağlarını ve sosyo-kültürel yaşamı temsil eden materyallerden oluşmaktadır. Bu dönem teşhirinde günlük yaşam nesneleri, seramik üretimleri, madeni eserler ve dinsel/sivil mimari öğeleri sergilenmektedir. Bölüm bünyesinde orta çağ arkeolojisi, erken orta çağ, Osmanlı dönemi ile XIX.-XX. yüzyıl uzmanı küratörler görev yapmaktadır.^【19】

Disiplinler Arası Araştırmalar Bölümü, arkeolojik kazı ve yüzey araştırmaları sonucunda elde edilen nesnelerin özel bilimsel metodolojiler, laboratuvar analizleri ve disiplinler arası teknikler kullanılarak incelenmesini, belgelenmesini ve depolanmasını sağlayan uzmanlık birimidir. Bölümün çalışma sahası, Prehistorik Çağlar'dan Orta Çağ'ın sonuna kadar uzanan son derece geniş bir kronolojik dönemi kapsamakta ve dört ana alt koleksiyon biriminden oluşmaktadır. Bu birimler; Epigrafi ve Taş Heykeltıraşlık, Numizmatik, Antropoloji ve Arkeozooloji koleksiyonlarıdır.^【20】

Epigrafi ve Taş Heykeltıraşlık Koleksiyonu, Grekçe ve Latince dillerinde yazılmış antik yazıtları, mezar stellerini, adak yazıtlarını, anıtsal taş heykelleri, kabartmaları ve mimari elemanları kapsamaktadır. Yazıtlar üzerinden antik dönemdeki idari yapı, prosopografi, dinsel kültler ve eyalet tarihi üzerine epigrafik çözümlemeler yürütülmektedir. Numizmatik Kabinesi (Eski Çağ ve Orta Çağ Numizmatiği) ise prehistorik dönem barter nesnelerinden başlayarak antik Yunan, Roma, Bizans ve Orta Çağ devletlerine ait madeni paraları (sikkeleri) muhafaza etmekte ve kataloglamaktadır.^【21】

Antropoloji Koleksiyonu, arkeolojik alanlardan çıkarılan insan iskelet kalıntılarını ve paleopatolojik materyalleri fiziki antropoloji metodolojisiyle incelemektedir. Bu analizler sonucunda eski toplumların yaş, cinsiyet, hastalıklar, beslenme alışkanlıkları ve yaşam süreleri tespit edilmektedir. Arkeozooloji Koleksiyonu bünyesinde ise kazılarda elde edilen hayvan kemikleri ve organik kalıntılar tür tayinine tabi tutularak dönemin ekonomisi, hayvancılık faaliyetleri ve çevre koşulları belgelenmektedir. Bölüm bünyesinde uzman epigrafçı, numizmatlar, fiziki antropolog ve arkeozoolog kadrolu olarak araştırma yürütmektedir.^【22】

Koruma ve Restorasyon Bölümü, Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi'nin ve ülke genelindeki diğer kültür kurumlarının bünyesinde yer alan taşınabilir arkeolojik kültür varlıklarının fiziksel ve kimyasal bütünlüğünü korumaktan sorumlu teknik ve bilimsel birimdir. Laboratuvar ortamında yürütülen konservasyon ve restorasyon işlemlerinde, uzun süre toprak altında kalması nedeniyle bozulmaya uğramış metal, seramik, cam ve taş objelerin stabilize edilmesi ve özgün yapılarının korunması sağlanmaktadır. Müdahale süreçleri, uluslararası restorasyon etik ilkelerine ve bilimsel standartlara uygun biçimde gerçekleştirilmektedir.^【23】

Bölümün teknik kadrosunda güzel sanatlar alanında uzmanlaşmış restoratör-konservatörler ile kimya teknisyenleri görev almaktadır. Laboratuvarın ikincil işlevleri arasında, müze koleksiyonlarında yer alan nitelikli eserlerin bilimsel kopyalarının (replika) ve sergileme maketlerinin üretilmesi yer almaktadır. Ayrıca kurum; restorasyon, konservasyon ve malzeme analizi alanlarında ulusal ve uluslararası ölçekteki müze laboratuvarları, koruma merkezleri ve enstitülerle aktif tecrübe ve bilgi paylaşımı yürütmektedir.^【24】

Müze Dokümantasyonu Bölümü, Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi'ne kazandırılan tüm arkeolojik varlıkların, yürütülen bilimsel projelerin ve kurumsal faaliyetlerin yasal, idari ve bilimsel envanter kayıtlarını tutan birimdir. Bölümün temel dokümantasyon arşivinde; Giriş Envanter Defteri (Accessions register), Müze Eserleri Envanter Kütüğü (Book for inventory of museum objects), Çıkarılan Eserler Kaydı (Deaccessions register), Sergi Kayıt Defteri (Book for exhibitions), Fiş/İndeks Kartları (Index card) ve Katalog Kayıtları yer almaktadır.^【25】

İlave dokümantasyon kategorisinde ise müze mülkiyetinde olmayan ancak geçici olarak muhafaza edilen eserlerin depolama kayıtları, gazete ve süreli yayın arşivi ile tanıtım ve kurumsal etkinlik defterleri tutulmaktadır. Ayrıca bölüm; arkeolojik saha araştırma projelerine ait kazı raporlarını, arazi çizimlerini, fotoğraf arşivlerini, teknik haritaları ve eserlerin arkeolojik bağlamına ilişkin yazılı notları arşivlemektedir. Bölüm idaresi, Müze Dokümantasyonu Başkanı tarafından sevk ve idare edilmektedir.^【26】

Kratovo yakınlarındaki Konjuh köyü civarında bulunan Golemo Gradishte, Doğu Roma İmparatorluğu'nun Dardania eyaletinde MÖ 5. yüzyılın sonu ile MS 6. yüzyılın başlarında inşa edilmiş Geç Antik Dönem tahkimatlı kentidir. Kriva Nehri ile çevrili yüksek akropolis, kuzey etekteki geniş teras ve güney etekteki dar alana yayılan 17 hektarlık yerleşim, Kuzeydoğu Makedonya'nın en geniş ve en çok araştırılmış 6. yüzyıl kenti niteliğindedir. 1998–2004 yılları arasında akropoliste yürütülen arkeolojik araştırmalarda kent kapıları, caddeler, merdivenler, ana kayaya oyulmuş temel üzerine inşa edilmiş konutlar, kamu binaları ve büyük bir su sarnıcı açığa çıkarılmıştır. Tepenin güneybatı kayalıklarında yer alan ve geçmişte manastır hücresi olarak kullanıldığı kabul edilen mekânlar da araştırma alanına dâhildir.^【27】

Golemo Gradishte'nin kuzey terasında 2005 yılından itibaren sürdürülen sistemli kazılarda iki büyük konut kompleksi keşfedilmiştir. İç avlu etrafında depolama odaları ile atölyeler barındıran çok amaçlı yapının yanı sıra sütunlu avluya, mutfak alanına ve geniş odalara sahip elit konut kompleksi tespit edilmiştir. Bu iki konut yapısının arasında ise doğu apsisi ve vaftiz havuzu (piscina) içeren vaftizhaneye sahip 35x15 metre boyutlarında anıtsal bir bazilika gün yüzüne çıkarılmıştır. Golemo Gradishte'deki arkeolojik araştırmalar, 1998 yılından itibaren Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi (eski adıyla Makedonya Ulusal Müzesi Arkeoloji Departmanı) ile Amerika Birleşik Devletleri Pennsylvania eyaletindeki Gettysburg College ortaklığında uluslararası araştırma projesi kapsamında yürütülmektedir.^【28】

^{Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi (}Reyhan Alioğlu⁾

Çepigovo köyü yakınlarında konumlanan antik Stibera kentindeki sistemli kazı çalışmaları, 1953 yılında Dushanka Vuchkovich - Todorovikj idaresinde başlatılmıştır. Antistia Fuska'nın mirası olarak kabul edilen Gymnasium ile tanrıça Tyche Tapınağı'nın keşfedildiği Stibera alanındaki arkeolojik kazı faaliyetlerinin 70. yılı 2023 yılında kaydedilmiştir.^【29】 Müzenin saha ve araştırma ağında ayrıca prehistorik Tumba Madzari yerleşimi ile Arheo Park Brazda arkeolojik alanları yer almaktadır.

Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi uzmanları ve idaresi, ülke genelindeki stratejik antik kent ve bölgelerde arkeolojik yüzey araştırmaları ile koruma projeleri gerçekleştirmektedir. Bu doğrultuda Tikveş ve Bregalnica bölgelerinde yürütülen yüzey taramalarının yanı sıra Stobi, Isar-Marvinci ve Üsküp Kalesi arkeolojik alanlarında kazı projeleri yürütülmüştür. Strumica yakınlarındaki Bansko Roma termal kaplıcası (sanatorium) ile taş eserlerin yerinde korunmasına yönelik konservasyon projeleri de kurum uzmanlarının idaresindeki saha çalışmaları arasındadır.^【30】

Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi, Prehistorik Çağ'dan başlayarak Osmanlı Dönemi'nin sonuna kadarki tarihsel evreleri kapsayan 7.000'den fazla orijinal arkeolojik kültür varlığını barındıran daimi sergi konseptine sahiptir. Bini aşkın metrekarelik teşhir alanında konumlanan daimi sergide, bölgenin maddi ve manevi gelişimini belgeleyen nadir eserler kronolojik düzende sunulmaktadır. Daimi serginin yanı sıra kurum bünyesinde belirli arkeolojik alanlara ve jübile tarihlerine adanmış özel ve süreli sergiler düzenlenmektedir. Bu kapsamda Mart–Ağustos 2019 tarihleri arasında "Trebenishte 1918–2018" jübile sergisi gerçekleştirilmiştir. Ayrıca antik Stibera kentindeki kazı çalışmalarının 70. yılı vesilesiyle 25 Mayıs 2023 tarihinde "Styberra – 70 Years of Archaeological Excavations" başlıklı özel sergi ziyarete açılmıştır. Sergilenen koleksiyonların ziyaretçilere aktarımı, bireysel ve grup ziyaretlerinde bilet kapsamına dâhil edilen uzman müze rehberliği hizmetleriyle desteklenmektedir.

Müzenin eğitim ve sosyal erişilebilirlik politikaları doğrultusunda, müze binası içerisindeki eğitici köşe (educational corner) ile Tumba Madzari Neolitik köyü alanında uygulamalı ve yaratıcı atölye çalışmaları yürütülmektedir.^【31】

Müze, Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği ortak programı olan Avrupa Miras Günleri (European Heritage Days) ile "Genç Avrupa Miras Yapıcıları" (Young European Heritage Makers) uluslararası girişimi kapsamında gençlere yönelik kültürel miras projeleri yürütmektedir. Bu kapsamda genç katılımcıların müze koleksiyonlarındaki arkeolojik varlıkları inceleyerek hikâye anlatıcılığı (storytelling) yöntemiyle kültürel miras farkındalığı geliştirmeleri sağlanmaktadır.

Kuzey Makedonya Arkeoloji Müzesi, pazartesi günleri hariç haftanın altı günü 10:00–18:00 saatleri arasında ziyarete açıktır. Müze gişesinde bilet satışı en geç saat 17:00'ye kadar gerçekleştirilmektedir. Daimi sergiye giriş bilet tarifeleri yerli vatandaşlar ve yabancı ziyaretçiler için ayrı kategorilerde düzenlenmiştir.

Müze binası fiziki engelli ziyaretçilerin erişimine uygun mimari altyapıya ve asansör tesisatına sahip olup bünyesinde rehber/hizmet köpekleri kabul edilmektedir. Kurum; otizm spektrumu, DEHB, bedensel, zihinsel, işitme ve görme engeli bulunan bireylere yönelik sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği yapmakta, özel ihtiyaçlara göre uyarlanmış etkinlikler gerçekleştirmekte ve görme engelli ziyaretçiler için dokunsal resim/kabartma uygulamaları sunmaktadır.^【32】