Mahmud Abbas (1935–), Filistin Ulusal Hareketi ve Filistin Yönetimi’nin kurumsal yapıları içinde üst düzey görevlerde bulunmuş bir siyasetçidir. El Fetih’in kurucu kadrosu içinde yer almış; El Fetih’in, Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) ve Filistin Yönetimi’nin (FY) başında görev yapmıştır.^【1】Abbas, “Ebu Mazen” adıyla da anılmıştır.^【2】 15 Kasım 1935'de Safed/Safad'da doğmuştur.^【3】 1948’de ailesiyle birlikte Suriye’ye göç etmiş ve mülteci olmuştur.^【4】 1993 Oslo sürecinde müzakere ekibinin başında yer almış ve sürecin mimarları arasında sayılmıştır.^【5】 Filistin Yönetimi’nde 2003 yılında başbakanlık yapmış; Ocak 2005’te %62 oy oranıyla Filistin Yönetimi başkanı seçilmiştir.^【6】 Arapça 60’tan fazla kitap yazmış; “The Road to Oslo”, “From Oslo to Palestine” ve “Three Years after Oslo” gibi eserleriyle ön plana çıkmıştır.^【7】

Çocukluk Dönemi ve Eğitim Süreci

Mahmud Abbas, ilkokul öğrenimini Safad’da almıştır. 1948’de Nekbe (Felaket) sonrasında İsrail işgalini takiben, ailesiyle birlikte Safad’dan ayrılmış; çok sayıda Filistinliyle birlikte Suriye’ye gitmiş ve mülteci olmuştur.^【8】 Abbas, 13 yaşında iki yıl çalışmış ve ailesinin geçimine katkı sağlamıştır. Bu dönemde eğitimini evde sürdürmüştür. Daha sonra hazırlık öğrenimine dönmüş ve ortaöğrenimini tamamlamıştır.^【9】 Ortaöğrenimden sonra Şam Üniversitesi’nde hukuk öğrenimi görmüş ve 1958’de hukuk derecesi almıştır.^【10】 

Mahmud Abbas’ın eğitim yaşamı, zorunlu göçün ardından Suriye’de yeniden şekillenmiştir. 1948’de ailesiyle birlikte Safed’den ayrılıp Şam’a yerleştikten sonra, uzun bir süre boyunca çalışarak hem geçimini sağlamış hem de eğitimine kesintili biçimde devam etmiştir.^【11】 1950’li yılların başlarında ortaöğrenimini tamamlamış, ardından Şam Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne kaydolmuştur. 1958 yılında hukuk derecesiyle mezun olmuş; bu süreçte Arap dünyasında yükselen bağımsızlık ve kimlik tartışmalarının etkisiyle siyasete yönelmiştir.^【12】 

Üniversite yıllarında, Filistinli öğrenciler arasında kurulan dayanışma derneklerine katılmış; Suriye’deki mülteci gençliğin toplumsal ve siyasal örgütlenmesinde etkin olmuştur. 1950’lerin sonlarında hukuk eğitiminin yanı sıra tarih ve uluslararası ilişkiler alanlarında da bağımsız okumalar yapmış; Arap milliyetçiliği ve Filistin hareketleri üzerine fikir üretmiştir.

Eğitimini tamamladıktan sonra kısa bir süre Katar’da öğretmenlik yapmış ve 1957’den itibaren Katar Eğitim Bakanlığı bünyesinde kamu görevlisi olarak çalışmıştır.^【13】 Katar yıllarında, yurt dışındaki Filistinli aydınlarla temas kurmuş; 1958–1965 arasında ekonomik planlama ve istihdam politikaları üzerine raporlar hazırlamıştır. Bu dönemdeki teknik görevi, ona Arap yönetimlerinin işleyişini yakından tanıma fırsatı vermiştir.

1960’lı yıllarda, eğitim ve çalışma hayatının yanında siyasal örgütlenme faaliyetlerine de katılmış; Şam, Doha ve Kuveyt hattında faaliyet gösteren Filistinli diaspora topluluklarıyla bağlantı kurmuştur.^【14】 Bu süreçte El Fetih’in ilk örgütsel çekirdeğini oluşturan gruplardan biriyle temasa geçmiş, 1965’te hareketin kurucu üyeleri arasında yer almıştır.

Mahmud Abbas, 1982 yılında Moskova’da doktora derecesi almıştır. Doktora eğitimini “Moskova Üniversitesi Doğu Araştırmaları Enstitüsü” bünyesinde tamamlanmış; tezinde “Siyonizm ile Nazi rejimi arasındaki ilişkileri” ele almıştır. Bu tez, tarihsel bağlam ve diplomatik ilişkiler açısından Filistin siyasal literatüründe tartışmalara yol açmıştır. Doktora yıllarında Sovyetler Birliği’nin Arap dünyasındaki etkisi, Abbas’ın daha sonra benimsediği diplomatik çizgiye yön vermiştir.

Moskova döneminde Sovyet dış politikasıyla Arap davaları arasındaki ilişkileri incelemiş; çok taraflı diplomasinin Filistin meselesine uygulanabilirliğini savunmuştur. Bu süreçte Arap Sosyalist hareketlerinden etkilenmiş; 1980’li yıllarda FKÖ içindeki “müzakereci kanat” olarak tanımlanan siyasal tutumunun teorik temellerini bu yıllarda oluşturmuştur.

Abbas’ın eğitim hattı, 1950’lerden 1980’lere kadar süren üç aşamalı bir çizgi izlemiştir:

• Safed’de başlayan temel eğitim,
• Şam Üniversitesi’ndeki hukuk eğitimi,
• Moskova’daki doktora süreci.^【15】 

Bu çizgi, onu Filistin siyasal hareketinin en eğitimli liderlerinden biri hâline getirmiş; uluslararası hukuk, mültecilik ve müzakere konularında uzmanlaşmasını sağlamıştır.

Ailesi ve Özel Yaşamı

Mahmud Abbas, Filistin siyasetinin önde gelen isimlerinden biri olarak kamuya açık yaşamını sürdürürken, özel yaşamını büyük ölçüde sınırlı bir görünürlükte tutmuştur. Abbas, Amina Abbas ile evlidir ve bu evlilikten Mazen, Yasser ve Tareq (Tariq) isimli üç oğlu olmuştur. Ailenin en büyük oğlu Mazen Abbas, 2002 yılında Katar’da kalp krizi sonucu hayatını kaybetmiştir; Abbas’ın sık kullanılan “Ebu Mazen” künyesi de bu aile bağlamıyla ilişkilendirilmektedir.^【16】 

Erken Mesleki Deneyimi ve Katar Dönemi

Mahmud Abbas, ortaöğrenim düzeyinde bir süre öğretmenlik yapmış ve çalışmalarını evde sürdürmüştür.^【17】 1957’de Katar Eğitim Bakanlığında görev almış; bu görevi 1970’e kadar sürdürmüştür.^【18】 Aynı zaman diliminde 1958’de Şam Üniversitesi’nden hukuk derecesi almıştır.

Katar’daki görevin ünvanı farklı metinlerde farklı biçimlerde yazılmıştır: Filistin Devleti Dışişleri ve Gurbetçiler Bakanlığı biyografisi 1957’de Katar Eğitim Bakanlığında “director of employees affairs” görevini vermiştir.^【19】 Merkez Seçim Komisyonu raporu aynı dönemi “human resources director” ünvanıyla kaydetmiş; bu görev kapsamında Batı Şeria ve Gazze Şeridi’ne birkaç kez giderek Katar’da çalıştırılacak öğretmenleri seçtiğini yazmıştır.^【20】 Filistin'in İtalya Elçiliği profili ise 1957–1970 arasında Katar Eğitim Bakanlığında “Chief of staff” olarak çalıştığını belirtmiştir.^【21】 

Katar’daki görevi sırasında Batı Şeria ve Gazze’den Filistinlileri Katar’da farklı işlerde çalışmak üzere istihdam etmeyi başardığı bilgisi de yer almıştır.^【22】 1970’te ise tüm mesaisini Filistin davası için çalışmaya ayırmıştır. Bu dönemde El Fetih’le ilişkisi Katar hattında kurulmuş; bir ABD Kongresi Araştırma Servisi (CRS) raporu, El Fetih’e Katar’da katıldığını yazmıştır.^【23】 

El Fetih ve FKÖ İçindeki Kurumsal Yükseliş

Mahmud Abbas’ın ulusal-siyasal örgütlenme faaliyeti 1950’lerin ortasında başlamıştır. Bu dönemde bazı çalışma arkadaşlarıyla birlikte gizli bir ulusal örgütlenme kurmuştur. Bu örgütlenme zemininde Filistin Ulusal Kurtuluş Hareketi El Fetih oluşmuş; El Fetih, 1 Ocak 1965’te faaliyete geçmiştir.^【24】 Katar’da çalıştığı yıllarda El Fetih’e katılmış ve hareketin erken dönem kadroları içinde yer almıştır.^【25】

Örgüt içi kurumsal pozisyonu 1960’ların ortasından itibaren düzenli biçimde tanımlanmıştır. Filistin Merkezî Seçim Komisyonu’nun 2005 Başkanlık Seçimi Raporu'nda 1964’ten itibaren El Fetih Merkez Komitesi üyeliği verildiği gösterilmiştir.^【26】 Filistin Devleti Dışişleri ve Gurbetçiler Bakanlığı biyografisi aynı yıl başlangıcını “El Fetih Merkez Konseyi üyeliği” olarak kaydetmiştir. FKÖ içinde ise 1980’den itibaren FKÖ Yürütme Komitesi üyeliği üstlenmiştir.

1970’ler ve 1980’lerde Yasir Arafat’ın El Fetih ve FKÖ liderliği döneminde Abbas, Arafat’ın üst düzey yardımcıları arasında yer almış ve örgüt içi karar alma çevrelerinde konumlanmıştır. Avrupa Birliği Seçim Gözlem Misyonu Raporu, Abbas’ı Arafat’ın “iç çevresinden” gelen isimler arasında göstermiş ve onu El Fetih/FKÖ siyasetinde uzun yıllar etkili olan çekirdek kadroyla birlikte anmıştır.^【27】 Aynı rapor, Abbas’ı El Fetih içinde “eski kuşak” (old guard) olarak sınıflandırmış; bu kuşağı Oslo süreci sırasında 1990’ların ortasında Filistin’e dönen FKÖ liderliğiyle ilişkilendirmiştir.

Müzakere ve Diplomasi Faaliyetlerinin Kurumsallaşması

Mahmud Abbas, 1974–2003 arasında Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) bünyesinde Müzakereler Dairesi başkanlığı yapmıştır.^【28】 1970’lerden itibaren İsrail içinde yer alan Yahudi ve pasifist gruplarla temas başlatmıştır.^【29】  1979–1981 döneminde Filistin–Ürdün Komitesi başkanlığını yürütmüştür. 1984–2000 arasında FKÖ’nün ulusal ve uluslararası ilişkiler dosyasını yürüten birimin başında yer almıştır. Aynı görev, Filistin İtalya Elçiliği profilinde 1984–2000 için “Arab and International Relations” (Arap ve Uluslararası İlişkiler) Dairesi direktörlüğü olarak yazılmıştır.

Oslo hattında Abbas, FKÖ adına Washington’da 13 Eylül 1993’te Beyaz Saray çimlerinde “Oslo Anlaşması”nın imzalanmasında Filistin tarafını temsil etmiştir. Filistin İtalya Elçiliği profili aynı imzayı “31 Eylül 1993” tarihiyle vermiştir; metindeki tarih, gün/ay düzeyinde bu şekilde yazılmıştır.^【30】 Abbas, FKÖ adına Washington’da 23 Eylül 1995’te “transition agreement” (geçiş anlaşması) olarak adlandırılan metni imzalamıştır. ECFR profili, Abbas’ı 1993 Oslo sürecinin kilit mimarları arasında göstermiş ve 1993’te anlaşmayı hazırlayan Filistin müzakere ekibinin başında yer aldığını yazmıştır.^【31】 

Oslo kanalının işletilmesinde Norveçli aktörler arasında Thorvald Stoltenberg, Johan Jørgen Holst ve Jan Egeland öne çıkmış; metin bu isimlerin FKÖ ile İsrail hükûmeti arasında ilk resmî temasların kurulmasına katkı verdiğini yazmıştır.^【32】  Abbas’ın siyasal çizgisi, seçim gözlemi raporunda müzakere ekseninde tarif edilmiştir: Abbas, İntifada’yı desteklemiş; ancak silahlı İntifada’yı hata olarak değerlendirmiş ve bunun müzakere edilmiş bir çözüme bırakılması gerektiğini söylemiştir.^【33】 ECFR profili de Abbas’ı uzun yıllar boyunca İsrail’le siyasal diyalog çizgisini savunan bir isim olarak tanımlamıştır.^【34】

Oslo Süreci ve Anlaşmalar Dönemi (1992–1995)

Oslo süreci, 1991’de Madrid Konferansı ile başlayan iki hatlı müzakere düzeninin ardından, Norveç’in aracılık ettiği doğrudan ve gizli diplomasi kanalıyla ilerlemiş; bu kanal Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ile İsrail hükûmeti arasında resmî temas kurulmasına zemin hazırlamıştır. Bu süreçte taraflar karşılıklı tanıma aşamasına geçmiş ve 1993’te Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements (DOP / “Oslo Accord”) imzalanmıştır.^【35】 

Oslo görüşmelerinin “gizli kanal” niteliği, müzakere ekibinin hem çalışma yönteminde hem de liderlikle kurduğu iletişimde belirginleşmiştir. Ahmed Qurie (Ebu Ala), Oslo’daki heyetin, FKÖ liderliğinin en üst katmanıyla (Tunus) her tur öncesinde talimat alarak ve her turun ardından brifing vererek çalıştığını; bu üst düzey çember içinde Yasir Arafat, Mahmud Abbas ve Yaser Abed Rabbo bulunduğunu yazmıştır.^【36】 Aynı anlatı, Oslo öncesinde de İsrail içinde barış hareketleri, aydınlar ve siyasal çevrelerle sınırlı sayıdaki gayriresmî temasların yürüdüğünü; Oslo kanalında ise sonuca ulaşmak için yüksek düzeyde gizliliğin esas alındığını kaydetmiştir.^【37】 

Norveç tarafında süreç, dönemin dışişleri bakanları ve bakanlık kadrolarıyla kurumsal bir çerçeveye oturmuştur. Thorvald Stoltenberg’in bakan olarak sürece onay verdiği; ardılı Johan Jørgen Holst ile yardımcısı Jan Egeland’ın FKÖ ile İsrail hükûmeti arasında ilk resmî temasların kurulmasında hızlandırıcı rol oynadığı yazılmıştır.^【38】 

Mahmud Abbas, Oslo’nun kurumsal mimarisinde müzakere dosyasının merkezindeki isimler arasında yer almıştır. ECFR profili, Abbas’ı 1993 Oslo sürecinin mimarlarından biri olarak tanımlamış ve 1993’te Oslo anlaşmalarını üreten Filistin müzakere ekibine başkanlık ettiğini yazmıştır.^【39】 Ahmed Qurie’nin anlatısı da Abbas’ın Oslo müzakereleri boyunca yürütülen çabalara destek verdiğini; ayrıca Abbas’ın 1994’te yayımlanan Through Secret Channels adlı kitabını Qurie’ye ithaf notuyla hediye ettiğini kaydetmiştir.^【40】 

Abbas’ın Filistin tarafını temsilen 13 Eylül 1993’te Beyaz Saray'da Oslo anlaşmasının imzasında bulunduğunu ve FKÖ adına 23 Eylül 1995’te Washington’da “geçiş anlaşmasını” imzaladığını bilinmektedir. Filistin İtalya Elçiliği profili ise Oslo İlkeleri Bildirisi'nin Washington’da imzası için tarihi “31 Eylül 1993” şeklinde vermiştir.^【41】 

Oslo’nun “uygulama anlaşmaları” dönemi, sahada kademeli çekilme ve sınırlı öz yönetim düzeneklerinin kurulmasıyla ilerlemiştir. UN kronolojisi, 1993 DOP sonrasında gelen uygulama anlaşmalarının İsrail güçlerinin kısmi çekilmesi, Filistin Konseyi ve Filistin Yönetimi Başkanlığı seçimleri, bazı tutukluların kısmi tahliyesi ve Filistin’in öz yönetim alanlarında işleyen bir idarenin kurulması gibi sonuçlara bağlandığını yazmıştır.^【42】 CRS Raporu da Norveç’in aracılık ettiği gizli diplomasi sonrasında 1993’te FKÖ’nün İsrail’i tanıdığını ve Oslo anlaşmalarıyla Filistinlilere sınırlı bir öz yönetim alanı açıldığını kaydetmiştir.^【43】 

Oslo süreci, Filistin iç siyasetinde müzakere çizgisi etrafında ayrışmaları da görünür kılmıştır. AB Seçim Gözlem Raporu, Abbas’ı Oslo sürecinde 1990’ların ortasında Filistin’e dönen FKÖ liderliğiyle ilişkilendirmiş; Abbas’ın İntifada’yı desteklediğini ancak silahlı İntifada’yı hata saydığını ve bunun müzakere edilmiş çözüme bırakılması gerektiğini söylediğini yazmıştır.^【44】 2005 Seçim Raporu ise aday biyografileri içinde, Mustafa Barghouthi’nin Madrid görüşmeleri heyetinden Oslo anlaşmalarına giden müzakere seyri ve yerleşim faaliyetlerinin sürmesi gerekçesiyle istifa ettiğini kaydetmiş; böylece Oslo’nun Filistin siyasetinde “meşruiyet ve yöntem” tartışmalarını canlı tuttuğunu göstermiştir.^【45】

Filistin Yönetimi’nde Yürütme Deneyimi

Filistin Yönetimi (FY), yürütme ve yasama organlarına ayrılmış karma bir yapı içinde işlemiştir; FY Başkanı ile hükûmet yürütme yetkisini paylaşmış, Filistin Yasama Konseyi (PLC) ise yasama rolünü üstlenmiştir. Yasir Arafat döneminde yürütme işlevlerinin önemli bir kısmı fiilen Arafat’ta toplanmış; bu durum “reform” başlığını uzun süre gündemde tutmuştur.^【46】 

Mahmud Abbas, Mart 2003’te FY’nin ilk başbakanı olmuştur. Aynı dönemde FY Başkanı olan Arafat, nihai karar yetkisini ve güvenlik servisleri üzerindeki kontrolü elinde tutmuştur; bu nedenle Abbas, başbakanlık makamında tam yetki kullanamamıştır. Abbas, Eylül 2003’te başbakanlıktan istifa etmiştir; istifada Arafat’la yaşanan gerilimler ile ABD ve İsrail’le yürüyen süreçlere dönük memnuniyetsizlik etkili olmuştur.^【47】 

Arafat’ın 11 Kasım 2004’teki ölümünden sonra Temel Yasa’nın 37/2. maddesi uyarınca 60 gün içinde seçim kararı alınmış ve 9 Ocak 2005 tarihi belirlenmiştir.^【48】 9 Ocak 2005 seçimi, 20 Ocak 1996’daki seçimlerden sonra yapılan ilk başkanlık seçimi olmuştur; 1996’da seçmenlerin yaklaşık %75’i sandığa gitmiş ve Arafat, başkanlık yarışını açık farkla kazanmıştır.^【49】 2005’te Merkez Seçim Komisyonu (CEC), 12 Ocak 2005’te Ramallah’taki merkezinde toplanmış; 10 Ocak’ta açıkladığı geçici sonuçların ardından nihai sonuçları ilan etmiştir.

CEC’nin 12 Ocak 2005 tarihli duyurusunda Mahmud Abbas 501.448 oyla %62,52 oranına ulaşmış; Mustafa Barghouthi 156.227 oyla %19,48 almıştır. Tayseer Khaled 26.848 oyla %3,35; Abd Alhalim Ashqar 22.171 oyla %2,76; Basam Al Salhi 21.429 oyla %2,67; Assayed Barakeh 10.406 oyla %1,30; Abd Al-Karim Shbair 5.717 oyla %0,71 almıştır. Geçersiz oy 30.672 (%3,82), boş oy 27.159 (%3,39), toplam oy 802.077 olmuştur.^【50】 

Komisyon, itirazların büyük bölümünü seçim günündeki yasa dışı propaganda, aday temsilcilerinin eylemleri ve CEC personelinin tutumu oluşturmuştur; sayım sürecine ilişkin bir şikâyet gelmemiştir.^【51】 Seçim sonrası derlemede 504 kişinin birden fazla oy kullandığı ve 84 kişinin 18 yaşın altında oy verdiği tespit edilmiş; 23 Şubat 2005’te bu isimler Başsavcılığa iletilmiştir.^【52】 Abbas, 2005’te başkanlık seçimlerini kazanmış; dört yıllık süresi 2009’da dolduğunda FKÖ Merkez Konseyi yeni seçim yapılıncaya kadar görev süresini süresiz uzatmıştır.

Son Dönem Siyaseti ve Halefiyet Meselesi

International Crisis Group’un 1 Şubat 2023 tarihli raporu, Mahmud Abbas’ın ileri yaşı ve sağlığına ilişkin haberlerin Filistin siyasetinde “sonraki lider” meselesini merkezî bir gündem hâline getirdiğini ele alır.^【53】  Raporda, Abbas’ın ani ölümü ya da görev yapamayacak duruma gelmesi hâlinde bir kriz ihtimalinin yükseldiği; buna rağmen hem Fetih hem Filistin Yönetimi (FY) çevrelerinde konunun kamusal biçimde tartışılmasının siyasal istikrarın korunması açısından risk sayıldığı aktarılmıştır.^【54】 Aynı rapor, halefiyet güzergâhının kurumsal açıdan “kapalı/flu” kaldığını; uygulanabilir ve herkesçe kabul edilen bir prosedürün ortaya çıkmadığını, bu nedenle sürecin büyük ölçüde güç dengelerine ve fiilî kararlara yaslandığını vurgular.^【55】 

2024’te yürütme düzeyinde görülen en belirgin adım, başbakanlık makamı üzerinden “reform” başlığını kurumsal bir gündeme dönüştürmüştür. Reuters, 14 Mart 2024’te Abbas’ın Muhammed Mustafa’yı Filistin Yönetimi başbakanı olarak atadığını; atamanın Filistin Yönetimi kurumlarını reforme etme ve yönetimi canlandırma baskısının arttığı bir dönemde gerçekleştiğini aktarır.^【56】 Abbas, bu noktada Filistin Yönetimi içinde “en güçlü figür” olarak konumlanır; yeni hükûmet adımı, dış aktörlerin “yönetimde değişim” taleplerine cevap verme iradesiyle ilişkilendirilir.

2025’te halefiyet tartışmasını doğrudan kurumsal bir zemine çeken adım, FKÖ içinde “başkan yardımcılığı” benzeri bir makamın oluşturulması olmuştur. 24 Nisan 2025’te FKÖ Merkez Konseyi iki günlük toplantıdan sonra FKÖ Yürütme Komitesi “başkan yardımcısı” görevini oluşturmuş; bu pozisyon “Filistin Devleti başkan yardımcısı” şeklinde resmîleştirilmiştir.^【57】 Abbas’ın, başkan yardımcısını FKÖ Yürütme Komitesi’nin 15 üyesi arasından seçeceği; ayrıca yardımcısını görevden alma yetkisini de elinde tutacağı kayda geçmiştir. Kararın 170’e karşı 1 oyla kabul edilmesi ve bir çekimser oy çıkması da sayısal veri olarak dikkat çekicidir.^【58】 

Bu kurumsal adımlar, Filistin iç bölünmesini önlemeyi hedefleyen “tek yönetim” hedefiyle iç içe ilerlemiştir.^【59】  21–22 Temmuz 2024’te Çin’in ev sahipliğinde Pekin’de yapılan ulusal birlik görüşmelerinde Fetih ve Hamas dâhil 14 Filistinli grubun bir mutabakat bildirisi imzalaması; bildiride Gazze, Batı Şeria ve Doğu Kudüs’te “tek ve birleşik” bir yönetim kurulması, en kısa zamanda seçime gidilmesi ve geçici birleşik liderlik mekanizması oluşturulması gibi hedeflerin sıralanması gibi adımlar da bu amaca hizmet etmektedir.^【60】 Bildiride Mahmud Abbas’a birlik hükûmetinin kurulması için taraflarla istişarelere başlaması çağrısı yapıldığı da görülmektedir.^【61】