sb-image
Malcolm X
Tarih

+1 Daha

Malcolm X (19 Mayıs 1925 – 21 Şubat 1965), Afrikalı Amerikalı Müslüman din görevlisi ve siyasi aktivisttir. Afro-Amerikan Birliği Örgütü'nün kurucusu olup 1965 yılında New York’ta suikast sonucu öldürülmüştür.
Alıntıla
kure star outline

Doğum Adı

Malcolm Little

Hacı Olduktan Sonraki İsmi

El-Hajj Malik El-Shabazz (El-hacc Mâlik el-Şahbâz)

Doğum

19 Mayıs 1925, Omaha, Nebraska, ABD

Ölüm

21 Şubat 1965, Manhattan, New York, ABD

Defin Yeri

Ferncliff Mezarlığı, Hartsdale, New York

Meslek

Din görevlisi, Siyasi aktivist

Bağlı Olduğu Kuruluşlar

Nation of Islam (vaiz ve ulusal temsilci, 1953–1964); Muslim Mosque, Inc. (kurucu, 1964); Organization of Afro-American Unity (kurucu, 1964)

Önemli Konuşmaları

"Message to the Grass Roots" (1963); "The Ballot or the Bullet" (1964)

Anne ve Babası

Louise Little, Earl Little

Eşi

Betty Shabazz (1958)

Çocukları

Attallah, Qubilah, Ilyasah, Gamilah Lumumba, Malaak, Malikah

Önemli Eseri

The Autobiography of Malcolm X (Alex Haley ile, 1965)

Malcolm X (doğum adı Malcolm Little; hac sonrasında kullandığı adıyla El-Hajj Malik El-Shabazz), Afrikalı Amerikalı Müslüman din görevlisi ve siyasi aktivisttir.【1】 Gençliğinde işlediği suçlar nedeniyle 1946–1952 arasında Massachusetts'teki cezaevlerinde yatmış, hapishanede Elijah Muhammad'ın önderliğindeki Nation of Islam (İslam Milleti) öğretileriyle tanışmıştır.【2】 Tahliyesinin ardından örgütün vaizi ve ulusal ölçekte tanınan sözcüsü olmuş, Mart 1964'te örgütten ayrılmıştır.【3】


Aynı yıl hacca gitmiş, İslam'ı benimsemiş, Muslim Mosque, Inc. (Müslüman Mescidi Şirketi, MMI) ile Organization of Afro-American Unity (Afro-Amerikan Birliği Örgütü, OAAU) adlı iki organizasyon kurmuş ve Afrika ile Yakın Doğu'da uzun geziler yapmıştır.【4】Afrikalı Amerikalıların eşitlik mücadelesini ABD'deki sivil haklar çerçevesinin ötesine taşıyarak uluslararası insan hakları gündemine dâhil etmeye çalışmıştır.【5】 21 Şubat 1965'te New York'ta bir konuşma sırasında suikasta uğrayarak öldürülmüştür. Alex Haley ile birlikte hazırladığı otobiyografisi ölümünden sonra, 1965'te yayımlanmıştır.【6】

Gençliği ve Eğitimi

Ailesi

Malcolm Little, 19 Mayıs 1925'te Nebraska eyaletinin Omaha şehrinde doğdu.【7】 Babası Georgia doğumlu Baptist vaiz Earl Little, annesi Grenada doğumlu Louise Little'dır (kızlık soyadı Norton); çift 10 Mayıs 1919'da Montreal'de evlenmişti.【8】 Earl ve Louise Little, Marcus Garvey'in kurduğu Universal Negro Improvement Association (UNIA) hareketinin üyeleriydi. Earl Little örgütün Omaha şubesinin başkanlığını yaptı; Louise Little ise şubenin sekreterliğini ve muhabirliğini üstlendi.【9】


Malcolm, Earl ve Louise Little'ın yedi çocuğundan dördüncüsüydü.【10】 Lansing'deki aile evinde kardeşleri Wilfred, Hilda, Philbert, Reginald, Yvonne ve Wesley ile annesinin sonradan başka bir ilişkisinden doğan oğlu Robert ile birlikte büyüdü.【11】 Babasının Daisy Mason ile ilk evliliğinden de Ella, Mary ve Earl Jr. adlarında üç çocuğu vardı.【12】 Bu kardeşlerden Ella Collins, Malcolm'un gençlik yıllarında ve hapis döneminde önemli bir rol oynadı; kardeşlerinden bazıları ise onun Nation of Islam ile tanışmasında etkili oldu.【13】

Çocukluğu

Aralık 1924'te Ku Klux Klan üyeleri, Malcolm'a hamile olan Louise Little'ı, kocasının UNIA faaliyetleri nedeniyle ailenin şehri terk etmesi için uyarmıştı. Aile Aralık 1926'da Wisconsin eyaletinin Milwaukee şehrine, 1928'de Michigan eyaletinin Lansing şehrine taşındı.【14】 Lansing'deki evleri 7 Kasım 1929'da yanarak yıkıldı; Earl Little ertesi ay East Lansing yakınlarında yeni bir ev yaptı.【15】


Earl Little, 28 Eylül 1931'de Lansing'de bir tramvayın altında kalarak öldü. Ölüm resmî olarak kaza kabul edildi; Malcolm ise babasının beyaz üstünlükçü Black Legion örgütü tarafından öldürüldüğüne inandı【16】 Babasının ölümünden sonra aile geçim sıkıntısına düştü ve devlet yardımına başvurdu; sosyal hizmet kurumları 1937'den itibaren çocukları aileden ayırmaya başladı.【17】 Louise Little, kocasının ölümünden birkaç yıl sonra ruhsal bir çöküntü yaşadı ve 9 Ocak 1939'da Kalamazoo'daki devlet akıl hastanesine yatırıldı. Hastanede 1963'e kadar kaldı.【18】 Çocuklar devlet gözetiminde farklı ailelerin yanına verildi.【19】


Malcolm, Ağustos 1939'da Mason'daki bir çocuk gözetim evine yerleştirildi ve öğrenimini Mason'da sürdürdü. Mason Ortaokulu'nda yaklaşık 300 beyaz öğrenci arasındaki tek siyah öğrenciydi ve sınıf başkanı seçildi.【20】 Avukat olmak istediğini söylediği öğretmeni, bunun bir siyah için gerçekçi bir hedef olmadığını söyledi.【21】

Boston ve Harlem Yılları

Malcolm Little, 1940 yazında Boston'da yaşayan ablası Ella Collins'i ziyaret etti. Ella Collins'in Malcolm'un velayetini Massachusetts'e aldırmasıyla, Şubat 1941'de Boston'un Roxbury semtindeki Dale Street'te bulunan evine taşındı.【22】 Roseland State Ballroom'da ayakkabı boyacılığı yaptı, bulaşıkçılık gibi başka işlerde de çalıştı; ardından New Haven Demiryolu'nun Boston–New York hattındaki trenlerinde seyyar satıcılık yaparken Harlem'i tanıdı.【23】


1943'te New York'a yerleşti ve Harlem'deki Small's Paradise'ta garson olarak çalıştı. Bu dönemde "Detroit Red" lakabıyla tanındı; yasa dışı bahis ve hırsızlık gibi bazı suçlara karıştı.【24】ABD ordusu, 25 Ekim 1943'te yaptığı muayenede onu askerliğe elverişsiz buldu (4-F).【25】 Kasım 1944'te hırsızlık suçundan ertelenmiş hapis ve bir yıl denetimli serbestlik cezası aldı.【26】

Tutuklanması ve Mahkûmiyeti

1945 sonunda Boston'da arkadaşı Malcolm Jarvis ve üç kadınla birlikte bir dizi hırsızlık yaptı. Ocak 1946'da tamire bıraktığı çalıntı bir saati almaya gittiği kuyumcuda yakalandı.【27】 Büyük hırsızlık (grand larceny) ve binaya zorla girme (breaking and entering) suçlarının yanı sıra silah bulundurma suçundan da yargılandı ve Jarvis ile birlikte 8–10 yıl hapis cezasına çarptırıldı.【28】 Cezasını Şubat 1946'nın sonunda Charlestown Eyalet Hapishanesi'nde, 22843 numaralı mahkûm olarak çekmeye başladı. Üç Massachusetts cezaevinde toplam altı buçuk yıl kaldı.【29】

Cezaevinde Eğitimi

Malcolm Little, Charlestown'da ağzının bozukluğu nedeniyle mahkûmlar arasında "Satan" (Şeytan) lakabıyla anıldı.【30】 Otobiyografisinde "Bimbi" adıyla andığı mahkûm John Elton Bembry'nin etkisiyle okumaya yöneldi.【31】 Sözlükleri inceleyerek kelimeleri kopyaladı ve bu yolla okuma yazma becerisini geliştirdi.【32】


10 Ocak 1947'de Concord Islahevi'ne nakledildi. Ablası Ella Collins'in çabalarıyla Norfolk Cezaevi Kolonisi'ne nakil talebi 25 Mart 1948'de kabul edildi ve 31 Mart'ta Norfolk'a geçti.【33】 Kütüphanesi zengin olan Norfolk'ta cezaevinin münazara takımına katıldı; bu deneyimi sonradan "topluluk önünde konuşmaya vaftizi" olarak nitelendirdi.【34】 23 Mart 1950'de cezaevindeki aşı uygulamasına uymayı reddettiği için yeniden Charlestown'a gönderildi.【35】

Nation of Islam ile Tanışması

Kardeşi Reginald Little, 1948'de onu Elijah Muhammad'ın önderliğindeki Nation of Islam'ın öğretileriyle tanıştırdı. Malcolm hapishaneden Elijah Muhammad ile mektuplaşmaya başladı.【36】 Federal Soruşturma Bürosu'nun (FBI) Malcolm hakkındaki dosyasının ilk belgesi, onun 1950'de hapishaneden Kore Savaşı'na karşı yazdığı bir mektuptur.【37】 1951'de şartlı tahliye talebi reddedildi; 7 Ağustos 1952'de şartlı tahliye edildi.【38】

Kariyeri

Nation of Islam'ın Öğretisi

Nation of Islam, Wallace D. Fard tarafından 1930 civarında Detroit'te kuruldu. Fard'ın 1933'te ortadan kaybolmasının ardından topluluğun yönetimi, Elijah Poole adıyla doğan ve Elijah Muhammad adını alan takipçisine geçti; Elijah Muhammad, örgütü 1934'ten 1975'teki ölümüne kadar yönetti.【39】 Örgüt, siyahlar için ekonomik bağımsızlık ve güney eyaletlerinde ayrı bir ülke talep ediyor; üyelerine domuz eti, tütün, kahve ve alkolü yasaklıyordu.【40】Üyelerin soyadı yerine "X" kullanması Fard döneminde başlamış bir uygulamaydı; bu harf, köle atalardan alınan Afrika kökenli adın yerine konmuş ve köle sahiplerinden kalan soyadını reddeden bir işaret olarak kullanılıyordu.【41】 Örgütün Fruit of Islam adlı bir güvenlik birimi de vardı.【42】

Vaizliği

Tahliyesinin ardından Detroit'te ağabeyi Wilfred Little'ın yanına yerleşti; mobilya satıcılığı yaptı, Ocak 1953'te Ford Motor Company'nin Lincoln-Mercury fabrikasında işçi olarak çalışmaya başladı.【43】 1952'den itibaren Little soyadını bırakarak "X" soyadını kullandı.【44】


Haziran 1953'te Detroit'teki 1 Numaralı Mabed'e yardımcı vaiz olarak atandı; Eylül 1953'te Boston'daki 11 Numaralı Mabed'in ilk vaizi oldu. 1954'te Philadelphia'daki 12 Numaralı Mabed'in ve Haziran 1954'te New York Harlem'deki 7 Numaralı Mabed'in vaizliğine getirildi.【45】 Zamanla Kuzeydoğu bölgesindeki yaklaşık on iki mabedi yönetir hâle geldi; Los Angeles'taki 27 Numaralı Mescit'i de 1957'de o kurdu.【46】 Elijah Muhammad'dan sonra örgütteki en etkili konum olan ulusal temsilciliğe getirildi.【47】 Örgütün "mabed" (temple) olarak anılan birimleri, Elijah Muhammad'ın Aralık 1961'deki talimatıyla "mescit" (mosque) olarak anılmaya başlandı.【48】 Malcolm X'in vaizlik yıllarında örgütün üye sayısında önemli bir artış oldu.【49】

Kamuoyundaki Yeri

14 Nisan 1957'de Harlem'de polis tarafından dövülen örgüt üyesi Johnson Hinton için toplanan kalabalık, Malcolm X'in bir el işaretiyle dağıldı. Hinton'ın hastaneye kaldırılmasını sağlayan Malcolm X, bu olayla ulusal kamuoyunun dikkatini çekti.【50】 Temmuz 1959'da WNTA-TV kanalında yayımlanan ve Mike Wallace ile Louis E. Lomax'ın sunduğu The Hate That Hate Produced (Nefretin Ürettiği Nefret) adlı belgeselde yer aldı.【51】 Aynı yıl Elijah Muhammad adına Mısır, Sudan, Nijerya, İran, Suriye ve Gana'yı kapsayan bir geziye çıktı ve Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır ile görüştü; hastalığı nedeniyle Mekke'ye gidemedi.【52】


1960'ta örgütün yayın organı Muhammad Speaks gazetesini kurdu.【53】 19 Eylül 1960'ta Birleşmiş Milletler Genel Kurulu için New York'a gelen Küba lideri Fidel Castro'yu Harlem'deki Theresa Oteli'nde ilk ziyaret eden kişi oldu.【54】 C. Eric Lincoln'ün 1961'de yayımlanan The Black Muslims in America (Amerika'daki Siyah Müslümanlar) adlı kitabı, Malcolm X'e yönelik konuşma davetlerini artırdı.【55】 24 Mart 1961'de Harvard Hukuk Fakültesi Forumu'nda, 30 Ekim 1961'de Howard Üniversitesi'nde sivil haklar aktivisti Bayard Rustin ile münazaraya katıldı; Brown gibi başka üniversitelerde de konuştu, radyo ve televizyon programlarına katıldı.【56】


27 Nisan 1962'de Los Angeles'taki 27 Numaralı Mescit'e yapılan polis baskınında örgüt üyesi Kore Savaşı gazisi Ronald Stokes öldürüldü, altı kişi daha vuruldu. Malcolm X protesto düzenlemeye çalıştı, 4 Mayıs 1962'de Los Angeles'ta bir basın toplantısı yaptı ve Stokes'un cenaze törenini yönetti; adli tahkikat kurulu ölümü "meşru müdafaa kapsamında öldürme" (justifiable homicide) olarak nitelendirdi.【57】 Bu yıllarda FBI Malcolm X'i yakından izledi; FBI'ın bu gözetime ilişkin dosyaları kurumun çevrim içi arşivinde yayımlanmıştır.【58】


1963'te Alex Haley ile otobiyografisi üzerinde çalışmaya başladı; Haley'nin Malcolm X ile yaptığı söyleşi Mayıs 1963'te Playboy dergisinde yayımlandı.【59】28 Ağustos 1963'teki Washington Yürüyüşü'nü eleştirel bir gözlemci olarak izledi ve yürüyüşü "Washington Maskaralığı" (Farce on Washington) olarak nitelendirdi.【60】

Tabana Mesaj Konuşması

10 Kasım 1963'te Detroit'teki King Solomon Baptist Kilisesi'nde düzenlenen bir konferansta "Message to the Grass Roots" (Tabana Mesaj) başlıklı konuşmasını yaptı.【61】 Konuşmada köleliğin "ev zencisi" ve "tarla zencisi" ayrımına başvurarak, efendisiyle özdeşleşen ev kölesiyle kitleleri temsil eden tarla kölesini karşılaştırdı. Devrimin toprağa dayandığını ileri sürdü ve "zenci devrimi" ile "siyah devrim" arasında ayrım yaptı.【62】

Nation of Islam'dan Ayrılışı

Malcolm X ile Elijah Muhammad arasındaki ilişki 1960'ların başında gerginleşti. Malcolm X, Elijah Muhammad'ın genç sekreterlerinden çocukları olduğunu 1962 sonunda öğrendi; Nisan 1963'te Elijah Muhammad'ın oğlu Wallace (sonraki adıyla Warith Deen) Muhammad de babasının altı sekreterinin hamile kaldığını ona bildirdi. Aynı ay konuyu Phoenix'te Elijah Muhammad ile konuştu.【63】 Sekreterlerden ikisi 2 Temmuz 1963'te Los Angeles'ta babalık davası açtı.【64】 Aynı dönemde Malcolm X ile Elijah Muhammad'ın ailesi arasında bir huzursuzluk oluştu; Malcolm X'in artan etkisi de Elijah Muhammad ile arasındaki gerginliği derinleştirdi.【65】

Martin Luther King Jr. ve Malcolm X Washington'da, 1964 (Library of Congress)


1 Aralık 1963'te New York'taki Manhattan Center'da yaptığı konuşmanın ardından, 22 Kasım'daki John F. Kennedy suikastını "tavukların tüneğe dönmesi" (chickens coming home to roost) olarak niteledi.【66】 Elijah Muhammad'ın suikastla ilgili yorum yapılmaması yönündeki talimatına aykırı olan bu sözler üzerine 90 gün süreyle konuşma yapmaktan men edildi; karar 5 Aralık 1963'te New York Times'ta haberleşti.【67】 6 Ocak 1964'te ulusal sözcülük ve Harlem vaizliği görevlerinden alındı.【68】


Ocak 1964'te Miami'de boksör Cassius Clay'i ziyaret etti. Clay, 25 Şubat 1964'te Sonny Liston'ı yenerek ağır sıklet dünya şampiyonu olduğu maçın ardından geceyi Malcolm X ve arkadaşlarıyla geçirdi ve ertesi sabah Nation of Islam'a bağlı olduğunu açıkladı.【69】 Elijah Muhammad 6 Mart 1964'te Clay'e Muhammed Ali adını verdi.【70】 Muhammed Ali'nin Elijah Muhammad'a bağlı kalmasıyla ikilinin arası açıldı.【71】


Malcolm X, 8 Mart 1964'te Nation of Islam'dan ayrıldığını açıkladı; ayrılık ertesi gün New York Times'ta haberleşti.【72】 Malcolm X, 12 Mart 1964'te düzenlediği basın toplantısında okuduğu "A Declaration of Independence" (Bağımsızlık Bildirgesi) başlıklı açıklamada, New York'ta MMI adlı yeni bir mescit kuracağını ve bu yapının toplumun ahlaki dokusunu tahrip eden kötü alışkanlıklarla mücadele için dinî bir temel oluşturacağını duyurdu. Aynı açıklamada siyahların kendilerini ve mallarını korumak için tüfek kulüpleri kurmalarını önerdi ve diğer siyah liderlerle mücadele etmeyeceğini belirtti.【73】 Örgütün kuruluş belgesi 16 Mart 1964'te tescil edildi.【74】 Nation of Islam, örgüte ait olduğunu belirttiği evin ve arabanın iadesini istedi ve 8 Nisan 1964'te tahliye davası açtı.【75】


26 Mart 1964'te Washington'da, ABD Senatosu'ndaki Medeni Haklar Yasası görüşmeleri sırasında Martin Luther King Jr. ile karşılaştı; bu, ikilinin tek yüz yüze görüşmesiydi.【76】

Oy ya da Kurşun Konuşması

Malcolm X, 3 Nisan 1964'te Cleveland'da, 12 Nisan 1964'te Detroit'teki King Solomon Baptist Kilisesi'nde "The Ballot or the Bullet" (Oy ya da Kurşun) başlıklı konuşmasını yaptı.【77】 Konuşmada hâlâ Müslüman olduğunu, siyasi, ekonomik ve toplumsal felsefesinin ise siyah milliyetçilik olduğunu söyledi; 1964'ün "oy ya da kurşun yılı" olabileceğini belirterek siyahların oy haklarını kullanmaları gerektiğini, bu hak engellendiği takdirde başka yollara başvurulabileceğini ileri sürdü. Mücadeleyi "sivil haklar düzeyinden insan hakları düzeyine" genişletme hedefini de bu konuşmada dile getirdi.【78】

Hac

Malcolm X, Nation of Islam'dan ayrılmasının ardından Mısırlı akademisyen Mahmoud Youssef Shawarbi'den Sünni İslam hakkında özel dersler aldı; Shawarbi, hac vizesi alması için Suudi Arabistan Büyükelçiliği nezdinde aracılık etti.【79】 13 Nisan 1964'te "Malik El-Shabazz" adıyla New York'tan ayrıldı ve Frankfurt üzerinden Suudi Arabistan'a geçti. 19 Nisan'da Mekke'ye ulaşarak hac ibadetini yerine getirdi; 21–30 Nisan arasında Veliaht Prens Faysal tarafından devlet konuğu olarak ağırlandı.【80】


Mekke'den ABD'ye gönderdiği mektuplarda farklı renk ve ırklardan hacılar arasında gördüğü kardeşliği anlattı ve bu deneyimin, ırk konusundaki bazı eski kanaatlerini yeniden gözden geçirmesine yol açtığını yazdı; bu mektuplardan birinin içeriği 8 Mayıs 1964'te New York Times'ta haberleştirildi.【81】 Sonraki açıklamalarında beyazları "şeytan" sayan görüşü bıraktığını ve ırk temelli öğretileri reddettiğini söyledi. Otobiyografisinde ise öfkesinin azalmadığını, ancak hacda gördüğü kardeşliğin öfkenin insanın görüşünü körleştirebileceğini fark etmesini sağladığını yazdı.【82】 Hac sırasında görüştüğü kişiler arasında, otobiyografisinde övgüyle söz ettiği Türk siyasetçi Kasım Gülek de vardı.【83】 Hac izlenimlerini anlattığı bir mektubunda, en kalabalık hacı kafilesinin Türkiye'den geldiğini yazdı.【84】 Hacdan sonra El-Hajj Malik El-Shabazz (Türkçe: Mâlik el-Şahbaz) adını kullandı.【85】

Birinci Afrika Gezisi

Hacdan sonra Beyrut ve Kahire'ye, ardından Nijerya'ya geçti. 6–10 Mayıs 1964'te Lagos ve İbadan'da, 10–17 Mayıs'ta Gana'da bulundu; Akra'da Gana Üniversitesi'nde konferans verdi, bir grup milletvekiliyle gayriresmî bir toplantıda konuştu ve Cumhurbaşkanı Kwame Nkrumah ile kısa bir görüşme yaptı.【86】 17 Mayıs'ta Akra'daki otelde Muhammed Ali ile karşılaştı; Ali ona "Elijah Muhammad'a karşı gelmemeliydin" diyerek yanından ayrıldı.【87】Liberya, Senegal, Fas ve Cezayir'den geçerek 21 Mayıs 1964'te New York'a döndü.【88】

İkinci Afrika Gezisi

İkinci geziye 9 Temmuz 1964'te çıktı ve 24 Kasım 1964'e kadar yaklaşık dört buçuk ay yurt dışında kaldı.【89】 17–21 Temmuz 1964'te Kahire'de toplanan Afrika Birliği Örgütü zirvesine OAAU'nun gözlemcisi olarak katıldı. Delegelere dağıttığı muhtırada, Afrikalı Amerikalıların sorununu bir insan hakları meselesi olarak Birleşmiş Milletler'e götürmek için Afrika devletlerinden destek istedi.【90】 Zirve bu talebi benimsemedi, ancak Afrikalı Amerikalıların durumunu ele alan ilk kararını kabul etti. ABD'deki ırk ayrımcılığına ilişkin bu kararda Medeni Haklar Yasası'nın çıkarılmasını memnuniyetle karşıladı, siyah vatandaşlara yönelik ırk ayrımcılığının sürmesinden duyduğu kaygıyı dile getirdi ve ABD yönetimini ayrımcılığın her biçimini ortadan kaldırmak için çabalarını yoğunlaştırmaya çağırdı. Malcolm X girişimini kamuoyu önünde bir başarı olarak ortaya koydu; eşine yazdığı mektupta ise uluslararası diplomasinin Harlem'deki sokak konuşmalarından çok daha güç olduğunu belirtti.【91】 Ağustos 1964'te Mısır hükûmeti, Malcolm X'in takipçilerinin El-Ezher Üniversitesi'nde okuyabilmesi için 20 burs sağladı. Mısır ile rekabet hâlindeki Suudi Arabistan da buna karşılık Medine'deki İslam Üniversitesi için 15 burs ayırdı ve Malcolm X'in Rabıtatü'l-Âlemi'l-İslâmî (Muslim World League) tarafından yetkilendirilmesini sağladı.【92】


Eylül 1964'te Gazze'deki Han Yunus mülteci kampını ziyaret etti; 17 Eylül 1964'te Kahire'de yayımlanan Egyptian Gazette gazetesindeki "Zionist Logic" (Siyonist Mantık) başlıklı yazısında Siyonizmi yeni bir sömürgecilik biçimi olarak nitelendirdi.【93】 Eylül–Kasım 1964'te Etiyopya, Kenya, Tanzanya, Nijerya ve Gine'yi de kapsayan gezisinde devlet başkanlarıyla görüştü.【94】 23 Kasım'da Paris'te konuştu ve ertesi gün New York'a döndü. Afrikalı ve Afrikalı Amerikalı hareketler arasında kurmayı amaçladığı ortak cephe ise ölümünden sonra OAAU'nun dağılmasıyla gerçekleşmedi.【95】

Kurduğu Organizasyonlar

Malcolm X Gazetecilerin Sorularını Yanıtlarken, 1964 (Library of Congress)

Malcolm X'in Mart 1964'te kurduğu MMI dinî bir organizasyondu.【96】 28 Haziran 1964'te Audubon Balo Salonu'nda düzenlediği toplantıda siyasi bir yapılanma olan OAAU'nun kuruluşunu duyurdu. Örgüt, Mayıs 1963'te Addis Ababa'da kurulan Afrika Birliği Örgütü örnek alınarak yapılandırılmıştı.【97】 Malcolm X, kuruluş konuşmasında özgürlüğü, adaleti ve eşitliği "gerekli olan her yolla" (by any means necessary) istediklerini söyledi.【98】 Örgütün amacı, Afrikalı Amerikalıların mücadelesini "sivil haklar düzeyinden insan hakları düzeyine" taşımak olarak açıklandı.【99】


Kuruluş toplantısında okunan "Basic Aims and Objectives" (Temel Amaçlar ve Hedefler) başlıklı metin kuruluş, öz savunma, eğitim, siyaset ve ekonomi, toplumsal konular ve kültür başlıklarından oluşuyordu; siyaset ve ekonomi başlığı altında seçmen kaydı kampanyası ve topluluğun sokak sokak örgütlenmesi de yer alıyordu. Örgütün amaç ve hedeflerini içeren bir broşür de basıldı.【100】 O güne kadar MMI tarafından düzenlenen haftalık toplantılar bu tarihten sonra OAAU'nun sorumluluğuna geçti ve Audubon Balo Salonu'nda yapıldı.【101】 Malcolm X, ölümüne kadar her iki örgütün de başında kaldı.【102】

Öne Çıkan Çalışmaları ve Katkıları

Görüşleri

Malcolm X ABD Kongre Binası'nda, 1964 (Library of Congress)

Nation of Islam'dan ayrıldıktan sonra Sünni İslam'ı benimsedi.【103】 Siyasi felsefesini siyah milliyetçilik olarak tanımladı; bununla siyahların kendi topluluklarının siyasetini ve ekonomisini denetlemesini kastediyordu.【104】 Afrikalı Amerikalıların sorununu bir insan hakları sorunu olarak tanımladı ve bu sorunu Birleşmiş Milletler'e taşımayı hedefledi; Afrika ülkeleriyle dayanışmayı bu stratejinin parçası olarak gördü.【105】 Silahlı öz savunma hakkını savunmayı sürdürdü; Öğrenci Şiddetsizlik Koordinasyon Komitesi (SNCC) ve Irk Eşitliği Kongresi (CORE) gibi sivil haklar örgütleriyle iş birliği aradı.【106】


Malcolm X, Nation of Islam'daki yıllarında pasif direniş yöntemini eleştirdi ve Martin Luther King Jr.'ın yaklaşımına karşı çıktı; bununla birlikte 1957'den itibaren King'e örgütün yayınlarını gönderdi ve 1960'ların başında onu örgütün toplu toplantılarına davet etti.【107】

Otobiyografisi

The Autobiography of Malcolm X (Malcolm X'in Otobiyografisi), Malcolm X'in Alex Haley'ye anlattıklarına dayanılarak hazırlandı. Kitabı yayımlaması planlanan Doubleday yayınevi, suikastın ardından projeden çekildi; kitap 29 Ekim 1965'te Grove Press tarafından yayımlandı.【108】 Kitabın bir bölümü, "I'm Talking to You, White Man" (Sana Söylüyorum, Beyaz Adam) başlığıyla 12 Eylül 1964'te The Saturday Evening Post dergisinde yayımlanmıştı.【109】


Schomburg Merkezi'nde bulunan müsvedde, Malcolm X'in ve Haley'nin el yazısıyla düzeltmelerini ve kitaba alınmayan "The Negro" (Zenci) başlıklı bölümü içerir. Merkez bu bölümü 2018'de Guernsey's müzayede evinde düzenlenen bir müzayededen 7.000 dolara satın aldı.【110】 Otobiyografi Türkçeye 1978'de Abdullah Bizden ve Yaşar Kayırlı, 1984'te Yaşar Kaplan tarafından çevrilmiştir.【111】

Derlenen Konuşma ve Yazıları

Konuşma ve demeçleri ölümünden sonra derlenerek yayımlanmıştır. George Breitman'ın derlediği Malcolm X Speaks: Selected Speeches and Statements (Malcolm X Konuşuyor: Seçme Konuşmalar ve Demeçler) ile Two Speeches by Malcolm X (Malcolm X'ten İki Konuşma) 1965'te yayımlanmıştır.【112】 Bunları Malcolm X on Afro-American History (Malcolm X Afro-Amerikan Tarihi Üzerine, 1967), By Any Means Necessary (Gerekli Olan Her Yolla, 1970), The Last Speeches (Son Konuşmalar, 1989), Malcolm X Talks to Young People (Malcolm X Gençlerle Konuşuyor, 1991) ve February 1965: The Final Speeches (Şubat 1965: Son Konuşmalar, 1992) gibi derlemeler izledi.【113】


Benjamin Karim'in derlediği The End of White World Supremacy: Four Speeches (Beyaz Dünya Üstünlüğünün Sonu: Dört Konuşma) 1971'de yayımlandı.【114】 1964 hac ve Afrika gezisi sırasında tuttuğu günlük, Herb Boyd ve Ilyasah Al-Shabazz'ın editörlüğünde The Diary of Malcolm X: El-Hajj Malik El-Shabazz, 1964 adıyla 2013'te Third World Press tarafından yayımlanmıştır.【115】 Günlüğün Türkçe çevirisi 2019'da Hac Yolunda 1964 Günlükleri adıyla yayımlanmıştır.【116】

Kişisel Hayatı

Betty Sanders, 1956'da Nation of Islam'ın Harlem'deki 7 Numaralı Mabed'ine katıldı ve "Betty X" adını aldı.【117】 Malcolm X ile Betty X, 14 Ocak 1958'de Lansing'de sulh hâkimi önünde evlendi; çift New York'un Queens bölgesindeki East Elmhurst'e yerleşti.【118】Eşi daha sonra Betty Shabazz adıyla tanındı.【119】


Çiftin altı kızı oldu: Attallah (1958), Qubilah (1960), Ilyasah (1962) ve Gamilah Lumumba (1964). İkizler Malaak ve Malikah ise 1965'te, Malcolm X'in ölümünden sonra doğdu.【120】


Betty Shabazz, eşinin ölümünden sonra eğitimini sürdürdü; Massachusetts Üniversitesi Amherst'te eğitim alanında doktora yaptı ve 1976'dan itibaren New York'taki Medgar Evers College'da önce öğretim üyesi, ardından yönetici olarak çalıştı. 1 Haziran 1997'de 12 yaşındaki torununun çıkardığı yangında ağır yaralandı ve 23 Haziran 1997'de hayatını kaybetti.【121】

Son Yılları ve Vefatı

Malcolm X, Nation of Islam'dan ayrılmasının ardından ölüm tehditleri aldı. Mart 1964'te Ebony dergisine, örgüt liderlerinin onu öldürmek zorunda olduklarını söyledi; Haziran ve Temmuz 1964'te kendisine ve evine yönelik tehditleri ve bir saldırı girişimini polise bildirdi.【122】 1 Eylül 1964'te mahkeme, ailenin East Elmhurst'teki evi 31 Ocak 1965'e kadar boşaltmasına karar verdi.【123】


Malcolm X'in Kundaklanan Evi, 1965 (Library of Congress)

3 Aralık 1964'te Oxford Üniversitesi'ndeki Oxford Union'da, "Özgürlüğü savunmada aşırılık kusur değildir; adalet arayışında ılımlılık erdem değildir" önergesinin lehinde konuştu. Önerge 137'ye karşı 228 oyla reddedildi.【124】 28 Ocak 1965'te Los Angeles'ta Elijah Muhammad'a babalık davası açan iki eski sekreterle görüştü.【125】 4 Şubat 1965'te Alabama eyaletinin Selma şehrinde, oy hakkı kampanyası sürerken Brown's Chapel AME Kilisesi'nde konuştu; o sırada tutuklu olan Martin Luther King Jr.'ın eşi Coretta Scott King ile görüştü.【126】


Şubat 1965'te Londra'da Afrika Örgütleri Konseyi'nin kongresine katıldı; 9 Şubat'ta Paris'e gitti, ancak Fransız hükûmeti ülkeye girişine izin vermedi. 11 Şubat'ta Londra Ekonomi Okulu'nda konuştu.【127】 12 Şubat 1965'te, Hintli İşçiler Derneği'nin daveti üzerine, İngiltere'nin Smethwick kasabasını ziyaret etti. 13 Şubat'ta New York'a döndü.【128】


14 Şubat 1965'te saat 02.46'da ailesiyle birlikte yaşadığı East Elmhurst'teki ev kundaklandı; olayda yaralanan olmadı.【129】 Malcolm X aynı gün Detroit'e giderek Ford Auditorium'da konuştu.【130】 Aile 18 Şubat 1965'te evden çıkarıldı.【131】

Suikaste Uğraması

Suikastın Ardından Audubon Balo Salonu, 1965 (Library of Congress)

Malcolm X, 21 Şubat 1965 Pazar günü saat 15.00 sularında Manhattan'daki Audubon Balo Salonu'nda, OAAU toplantısında konuşmaya başladığı sırada vuruldu.【132】 Salonda sahte bir yankesicilik iddiasıyla bağrışılmış ve duman bombası atılmış; oluşan karışıklıkta biri kısa namlulu av tüfeği taşıyan birden fazla silahlı kişi ateş açmıştı.【133】 Columbia Presbiteryen Hastanesi'ne kaldırılan Malcolm X'in ölümü saat 15.30'da açıklandı. Vefat ettiğinde 39 yaşındaydı.【134】


Ateş edenlerden Talmadge Hayer (Thomas Hagan olarak da anılır; sonraki adıyla Mujahid Abdul Halim), Malcolm X'in korumalarından Reuben Francis tarafından bacağından vurulduktan sonra kalabalık tarafından olay yerinde yakalandı.【135】 Bir polis raporuna göre salonda New York Polis Departmanı'nın özel istihbarat birimi Bureau of Special Services and Investigations'a (BOSSI) bağlı üç gizli görevli bulunuyordu; gizli görevli polis Gene Roberts da Malcolm X'in koruma ekibinde yer alıyordu.【136】 Elijah Muhammad 22 Şubat'ta suikastla ilgisi olmadığını açıkladı.【137】 Martin Luther King Jr., Malcolm X'in ölümünü "büyük bir trajedi" olarak niteledi ve Betty Shabazz'a bir taziye mesajı gönderdi.【138】


Malcolm X'in cenaze töreni 27 Şubat 1965'te Harlem'deki Faith Temple Church of God in Christ'da yapıldı. Aktör Ossie Davis'in yönettiği törene yaklaşık 1.500 kişi katıldı; naaşı Hartsdale'deki Ferncliff Mezarlığı'na defnedildi.【139】

Yargılama Süreci

Olay yerinde yakalanan Hayer'ın ardından Nation of Islam üyeleri Norman 3X Butler 26 Şubat 1965'te, Thomas 15X Johnson 3 Mart 1965'te tutuklandı.【140】 Jüri seçimi 6 Aralık 1965'te başladı; duruşmalar 20 Ocak 1966'da açıldı.【141】 Üç sanık 11 Mart 1966'da suçlu bulundu ve 14 Nisan 1966'da ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.【142】 Hayer yargılama sırasında suça katıldığını kabul etti ve Butler ile Johnson'ın suça karışmadığını söyledi; 1977 ve 1978 tarihli yeminli ifadelerinde suikastı Newark ve Paterson'daki Nation of Islam üyeleriyle birlikte işlediğini belirterek bu kişilerin adlarını verdi.【143】Sonradan Muhammad A. Aziz adını alan Butler 24 Haziran 1985'te, Khalil Islam adını alan Johnson 10 Şubat 1987'de şartlı tahliye edildi. Hayer ise 2010'da serbest bırakıldı.【144】

Yeniden Soruşturma

Manhattan Başsavcılığı, Aziz'in avukatlarının talebi üzerine Ocak 2020'de davayı yeniden incelemeye başladı.【145】 Başsavcılık, Innocence Project ve sanıkların avukatlarıyla birlikte yaklaşık 22 ay süren soruşturmanın ardından Aziz ve Islam'ın mahkûmiyetlerinin kaldırılmasını istedi. Savcılık, FBI ve New York Polis Departmanı'nın elindeki, sanıkların lehine olabilecek bilgilerin savunmaya açıklanmadığını ve bu nedenle sanıkların adil yargılanmadığını kabul etti. Dilekçede sanıkların fiilen masum olup olmadığı konusunda ayrıca bir belirleme yapılmadığı ve yeniden soruşturmanın, cinayetin FBI veya New York Polis Departmanı tarafından düzenlendiği iddiasını destekleyen bir kanıt ortaya çıkarmadığı da belirtildi.【146】


New York Eyaleti Yüksek Mahkemesi'nin New York İlçesi ceza dairesinde idari yargıç olan Ellen Biben, 18 Kasım 2021'de mahkûmiyetleri kaldırdı. Khalil Islam 2009'da ölmüştü.【147】 Ekim 2022'de New York Şehri'nin 26 milyon, New York Eyaleti'nin 10 milyon dolar olmak üzere Aziz'e ve Islam'ın mirasçılarına toplam 36 milyon dolar tazminat ödemesi kararlaştırıldı.【148】 Aziz ve Islam'ın mirasçıları, 16 Kasım 2023'te FBI'ın delilleri sakladığı gerekçesiyle ABD hükûmetine karşı Brooklyn federal mahkemesinde tazminat davası açtı.【149】


Suikastın arkasında resmî kurumların bulunduğuna ilişkin iddialar da gündeme geldi. Malcolm X'in kızları ve avukat Ben Crump'ın 20 Şubat 2021'de düzenlediği basın toplantısında, 2020'de ölen eski New York polisi Raymond Wood'a ait olduğu belirtilen bir mektup okundu. Mektupta Wood'un sivil haklar hareketine sızmakla ve Malcolm X'in iki korumasını suikasttan kısa süre önce tutuklatmakla görevlendirildiği iddia ediliyordu; mektubun özgünlüğü tartışmalıdır.【150】 Malcolm X'in kızları, 15 Kasım 2024'te Manhattan federal mahkemesinde Merkezî İstihbarat Teşkilatı (CIA), FBI ve New York Polis Departmanı'nın suikast planından haberdar olduğu ve suikastı önlemediği iddiasıyla 100 milyon dolarlık tazminat davası açtı.【151】 Dava 2026 itibarıyla sonuçlanmamıştır.【152】

Mirası ve Etkisi

Hakkındaki Çalışmalar

Malcolm X hakkındaki biyografik çalışmalar arasında Peter Goldman'ın The Death and Life of Malcolm X (Malcolm X'in Ölümü ve Hayatı; Harper & Row, 1973) adlı kitabı yer alır.【153】 Bunu Bruce Perry'nin Malcolm: The Life of a Man Who Changed Black America (Malcolm: Siyah Amerika'yı Değiştiren Bir Adamın Hayatı; Station Hill, 1991), Karl Evanzz'in suikastı konu alan The Judas Factor: The Plot to Kill Malcolm X (Yahuda Etkeni: Malcolm X'i Öldürme Planı; Thunder's Mouth Press, 1992) ve Louis A. DeCaro'nun Malcolm X'in dinî hayatını inceleyen On the Side of My People: A Religious Life of Malcolm X (Halkımın Yanında: Malcolm X'in Dinî Hayatı; New York University Press, 1996) adlı eserleri izledi.【154】


Manning Marable'ın Malcolm X: A Life of Reinvention (Malcolm X: Arayışlarla Dolu Bir Hayat; Viking, 2011) adlı biyografisi, 2012'de Pulitzer Tarih Ödülü'nü kazanmıştır. Pulitzer Kurulu eseri biyografi kategorisinden tarih kategorisine almıştır.【155】 Marable, kitabın yayımlanmasından birkaç gün önce hayatını kaybetti.【156】 Kitap, Malcolm X'in gençlik yıllarındaki suç hayatının otobiyografide abartıldığı söylemiyle tartışma yarattı. Malcolm X'in kızı Ilyasah Shabazz bu iddiaları "spekülasyon" olarak niteledi; Jared A. Ball ile Todd Steven Burroughs'un derlediği A Lie of Reinvention: Correcting Manning Marable's Malcolm X (Bir Yeniden Yaratım Yalanı: Manning Marable'ın Malcolm X'ini Düzeltmek; Black Classic Press, 2012) adlı kitap ve John Andrew Morrow'un aynı yıl yayımlanan makalesi Marable'ın biyografisini eleştirdi.【157】 Kitap Türkçeye 2014'te çevrilmiştir.【158】


Les Payne ve Tamara Payne'in The Dead Are Arising: The Life of Malcolm X (Ölüler Diriliyor: Malcolm X'in Hayatı; Liveright/Norton, 2020) adlı biyografisi 2020 Ulusal Kitap Ödülü'nü (National Book Award) ve 2021 Pulitzer Biyografi Ödülü'nü almıştır.【159】 Les Payne kitap üzerinde 1990'da çalışmaya başlamış, 2018'deki ölümünün ardından çalışmayı kızı Tamara Payne tamamlamıştır.【160】 Peniel E. Joseph'in The Sword and the Shield: The Revolutionary Lives of Malcolm X and Martin Luther King Jr. (Kılıç ve Kalkan: Malcolm X ile Martin Luther King Jr.'ın Devrimci Hayatları; Basic Books, 2020) adlı eseri, Malcolm X ile King'in hayatlarını birlikte inceler.【161】

Mekânlar

Suikastın gerçekleştiği Audubon Balo Salonu, 1912'de William Fox tarafından yaptırılmış ve mimar Thomas W. Lamb tarafından tasarlanmıştır. Bina 1980'de halka kapandı. Columbia Üniversitesi'nin 1989'da yapıyı yıkarak yerine bir biyoteknoloji araştırma tesisi kurma planı itirazlara yol açtı ve 1990'da cephenin bir bölümünü ve iç mekânın bir kısmını koruyan uzlaşma planı kabul edildi. Korunan bölümde Mayıs 2005'te Malcolm X and Dr. Betty Shabazz Memorial and Educational Center (Malcolm X ve Dr. Betty Shabazz Anma ve Eğitim Merkezi) açıldı.【162】


Malcolm X ile ilişkili birçok yer ABD Ulusal Tarihî Yerler Sicili'ne (National Register of Historic Places) kaydedilmiştir: Omaha'daki doğum yeri 1984'te, Harlem'deki Theresa Oteli 2005'te, Detroit'teki King Solomon Baptist Kilisesi 2015'te, ailenin Michigan'ın Inkster şehrindeki evi ile Boston'daki Malcolm X–Ella Little-Collins Evi 2021'de sicile alınmıştır.【163】 Harlem'deki Lenox Caddesi 1980'lerin sonunda Malcolm X Bulvarı olarak yeniden adlandırılmıştır.【164】 Malcolm X, Mayıs 2024'te Nebraska Onur Listesi'ne (Nebraska Hall of Fame) alınmış; büstü Ekim 2024'te eyalet meclis binasına yerleştirilmiştir.【165】


Malcolm X'e ait kişisel belgeler, yazışmalar, konuşma metinleri ve günlükler, New York Halk Kütüphanesi'ne bağlı Schomburg Center for Research in Black Culture'da korunmaktadır.【166】

Sinema ve Diğer Anmalar

Spike Lee'nin yönettiği ve Malcolm X'i Denzel Washington'ın canlandırdığı Malcolm X filmi 18 Kasım 1992'de gösterime girdi; Washington bu rolüyle En İyi Erkek Oyuncu dalında Akademi Ödülü'ne aday gösterildi.【167】 ABD Posta Servisi, 20 Ocak 1999'da Black Heritage (Siyah Mirası) dizisi kapsamında Malcolm X pulu çıkardı.【168】

Türkiye'de Malcolm X

Ankara Büyükşehir Belediye Meclisi, Ekim 2018'de Çukurambar'da o sırada inşa edilmekte olan yeni ABD Büyükelçiliği binasının önünden geçen 1478. Cadde'nin adını oy birliğiyle Malcolm X Caddesi olarak değiştirdi; yeni tabelalar Kasım 2018'in sonunda asıldı.【169】 Malcolm X'in otobiyografisi, hac günlüğü ve Marable'ın biyografisi Türkçeye çevrilmiştir.【170】

Kaynakça

"Alex Haley Interviews Malcolm X." Alex Haley, 24 Temmuz 2020. Erişim 30 Eylül 2026.

https://alexhaley.com/2020/07/24/alex-haley-interviews-malcolm-x/.

"Little-Collins, Ella Lee." West's Encyclopedia of American Law. Encyclopedia.com. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.encyclopedia.com/law/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/little-collins-ella-lee.

"Supporter of Malcolm X Faces Police Frame-Up." The Militant 29, sy. 10 (8 Mart 1965): 1.

https://www.themilitant.com/1965/2910/MIL2910.pdf.

AFI Catalog of Feature Films. "Malcolm X (1992)." American Film Institute. Erişim 30 Eylül 2026.

https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/67144.

Ahmed, Siraj. "Fard, Wallace D." Encyclopedia of African-American Culture and History, 1996. Encyclopedia.com. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/fard-wallace-d.

Al Jazeera. "US: Ex-policeman Implicates NYPD, FBI in Malcolm X Murder." 21 Şubat 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.aljazeera.com/news/2021/2/21/ex-new-york-policeman-implicates-nypd-and-fbi-in-malcolm-x-murder.

Alkalimat, Abdul. "Malcolm X Chronology." Malcolm X: A Research Site. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.alkalimat.org/brothermalcolm/mxtimeline.html.

Allman, Jean. "Exiles, Expatriates, and Malcolm X: Debating the Racial Politics of Liberation in the Black Star of Africa." Journal of African History 63, sy. 1 (2022): 91–105.

https://doi.org/10.1017/S0021853722000123.

American RadioWorks. "The Ballot or the Bullet." Say It Plain. Erişim 30 Eylül 2026.

https://americanradioworks.publicradio.org/features/blackspeech/mx.html.

Apple, R. W., Jr. "Malcolm X Silenced for Remarks on Assassination of Kennedy." New York Times, 5 Aralık 1963, 22. Malcolm X Project at Columbia University kaynakçasından aktarılmıştır. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/ali.html.

Associated Press. "'The Night Watchman,' Malcolm X Biography Win Arts Pulitzers." Spectrum News, 11 Haziran 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://spectrumlocalnews.com/nys/capital-region/ap-top-news/2021/06/11/the-night-watchman-malcolm-x-biography-win-arts-pulitzers.

Associated Press. "'The Night Watchman,' Malcolm X Biography Win Arts Pulitzers." Spectrum News, 11 Haziran 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://spectrumlocalnews.com/nys/capital-region/ap-top-news/2021/06/11/the-night-watchman-malcolm-x-biography-win-arts-pulitzers.

Baer, Hans A. "Nation of Islam." Hartford Institute for Religious Research. Erişim 30 Eylül 2026.

https://hirr.hartfordinternational.edu/articles/4463/.

Ball, Jared A. ve Todd Steven Burroughs, haz. A Lie of Reinvention: Correcting Manning Marable's Malcolm X. Baltimore: Black Classic Press, 2012.

Blain, Keisha N. "On Louise Little, the Mother of Malcolm X: An Interview with Erik S. McDuffie." African American Intellectual History Society, 19 Şubat 2017. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.aaihs.org/on-louise-little-the-mother-of-malcolm-x-an-interview-with-erik-s-mcduffie/.

Carson, Clayborne. "Malcolm X." American National Biography için yazılmış madde. Stanford University. Erişim 30 Eylül 2026.

https://web.stanford.edu/~ccarson/articles/Website%20link%20files/Malcolm%20X%20in%20ANB.htm.

Crawford-Lackey, Katherine ve Maya Goldenberg. "Places of Malcolm X." National Park Service, 25 Eylül 2024. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.nps.gov/articles/000/places-of-malcolm-x.htm.

DeCaro, Louis A., Jr. On the Side of My People: A Religious Life of Malcolm X. New York: New York University Press, 1996.

Democracy Now! "The Assassination of Malcolm X: Ex-Undercover Officer Admits Role in FBI & Police Conspiracy." 26 Şubat 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.democracynow.org/2021/2/26/raymond_wood_reggie_wood_malcolm_x.

EBSCO Research Starters. "Muslim Leader Elijah Muhammad Is Sued for Paternity." 2022. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.ebsco.com/research-starters/history/muslim-leader-elijah-muhammad-sued-paternity/.

Ehrenbold, Tobias, Jacqueline Gertner, Jessica Muttitt ve Maureen Tannetta. "Malcolm X in the Norfolk Debating Society." States of Incarceration. Erişim 30 Eylül 2026.

https://statesofincarceration.org/story/malcolm-x-norfolk-debating-society.

Evanzz, Karl. The Judas Factor: The Plot to Kill Malcolm X. New York: Thunder's Mouth Press, 1992.

Federal Bureau of Investigation. "Malcolm Little (Malcolm X)." FBI Records: The Vault. Erişim 30 Eylül 2026.

https://vault.fbi.gov/malcolm-little-malcolm-x.

Federal Bureau of Investigation. New York bürosu. Malcolm K. Little hakkında rapor. Dosya no. NY 105-8999. "Malcolm X Part 21." FBI Records: The Vault. Erişim 1 Ekim 2026.

https://vault.fbi.gov/Malcolm%20X/Malcolm%20X%20Part%2021.

Feminist Majority Foundation. "Betty Shabazz Dies of Severe Burns." 24 Haziran 1997. Erişim 30 Eylül 2026.

https://feminist.org/news/betty-shabazz-dies-of-severe-burns/.

Fikriyat. "Malcolm X'ten Mektup: Türkiye ile İlgili Propagandalar Yalan!" 21 Şubat 2018. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.fikriyat.com/biyografi/2018/02/21/malcolm-xten-mektup-turkiye-ile-ilgili-propagandalar-yalan.

Flynn, Katherine. "Discover Malcolm X's Legacy at Harlem's Shabazz Center." National Trust for Historic Preservation, 17 Ağustos 2017. Erişim 30 Eylül 2026.

https://savingplaces.org/stories/discover-malcolm-x-legacy-harlem-shabazz-center.

Gibson, Corey. "Extremism in Poiesis and Praxis: Hugh MacDiarmid, Malcolm X, and Barry Goldwater, Oxford 1964." Modernism/modernity Print Plus, 2018. Erişim 30 Eylül 2026.

https://modernismmodernity.org/articles/extremism-poiesis.

Glaude, Eddie S., Jr. "Malcolm: The Life of a Man Who Changed Black America, by Bruce Perry" (kitap değerlendirmesi). Journal of Black Studies 22, sy. 4 (Haziran 1992): 617–18.

https://doi.org/10.1177/002193479202200410.

Goldman, Peter. The Death and Life of Malcolm X. New York: Harper & Row, 1973.

Goodman, Amy ve Juan González. "'Malcolm X: A Life of Reinvention': Manning Marable's Major Biography of the Civil Rights Leader." Democracy Now!, 19 Mayıs 2011. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.democracynow.org/2011/5/19/malcolm_x_a_life_of_reinvention.

Hall, Simon. "Fidel Castro Stayed in Harlem 60 Years Ago to Highlight Racial Injustice in the U.S." Smithsonian Magazine, 18 Eylül 2020. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.smithsonianmag.com/history/fidel-castro-harlem-60-years-ago-180975863/.

Handler, M. S. "Malcolm X Splits with Muhammad." New York Times, 9 Mart 1964, 1, 42. Malcolm X Project at Columbia University kaynakçasından aktarılmıştır. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/ali.html.

History.com Editors. "'The Autobiography of Malcolm X' Is Published." History, 21 Eylül 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.history.com/this-day-in-history/october-29/the-autobiography-of-malcolm-x-is-published.

Innocence Project. "Historic and Long Overdue Exonerations of Muhammad A. Aziz and Khalil Islam for the 1965 Assassination of Malcolm X." 18 Kasım 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://innocenceproject.org/news/historic-exonerations-muhammad-aziz-khalil-islam-1965-assassination-of-malcolm-x/.

Innocence Project. "Khalil Islam." Erişim 30 Eylül 2026.

https://innocenceproject.org/cases/khalil-islam/.

Innocence Project. "Muhammad Aziz." Erişim 30 Eylül 2026.

https://innocenceproject.org/cases/muhammad-a-aziz/.

Johnson, Greg. "When Malcolm X Came to Penn." Penn Today, 19 Mayıs 2020. Erişim 30 Eylül 2026.

https://penntoday.upenn.edu/news/when-malcolm-x-came-penn.

Kalaycı, Mustafa. "Malcolm X'in İslâm Anlayışı." Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 12, sy. 4 (2025): 181–206.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5259621.

Khan, Aina. "When Malcolm X Visited Smethwick after Racist Election." Al Jazeera, 21 Şubat 2018. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.aljazeera.com/features/2018/2/21/when-malcolm-x-visited-smethwick-after-racist-election.

Kicey, Michael. "Malcolm X." University at Buffalo Libraries Research Guides. Erişim 30 Eylül 2026.

https://research.lib.buffalo.edu/malcolm-x.

Köse, Ali. "Malcolm X." TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 27, 483–84. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2003.

https://islamansiklopedisi.org.tr/malcolm-x.

Lee, Matthew Russell. "Malcolm X Family Sued US FBI & NYPD Officials for Assassination All Federal Claims Dismissed." Inner City Press, 19 Ağustos 2026. Erişim 1 Ekim 2026.

https://innercitypress.com/sdny3malcolmxicp081926.html.

Malcolm X Project at Columbia University. "'The Hate That Hate Produced' Opening Segment." Erişim 30 Eylül 2026.

https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/press/mxv02_320.html.

Malcolm X Project at Columbia University. "African Sojourner, 1964." Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/africa.html.

Malcolm X Project at Columbia University. "Betty Shabazz." Erişim 1 Ekim 2026.

https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/people/895.html.

Malcolm X Project at Columbia University. "Elijah Muhammad." Erişim 30 Eylül 2026.

https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/people/1402.html.

Malcolm X Project at Columbia University. "Johnson Hinton's Case." Erişim 30 Eylül 2026.

https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/events/4943.html.

Malcolm X Project at Columbia University. "Malcolm Tells the Parable of the 'Field Negro.'" Erişim 30 Eylül 2026.

https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/speeches/mxa28.html.

Malcolm X Project at Columbia University. "The Epiphany of Mecca." Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/mecca.html.

Malcolm X. "A Declaration of Independence." 12 Mart 1964. Teaching American History. Erişim 30 Eylül 2026.

https://teachingamericanhistory.org/document/a-declaration-of-independence/.

Malcolm X. "Malcolm X Speech on the Founding of the OAAU." 28 Haziran 1964. Konuşma metni.

https://www.thinkingtogether.org/rcream/archive/Old/S2006/comp/OAAU.pdf.

Malcolm X. "Malcolm X's Speech at the OAAU Founding Rally (June 28, 1964)." ICIT Digital Library. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.icit-digital.org/articles/malcolm-x-s-speech-at-the-oaau-founding-rally-june-28-1964.

Malcolm X. "Message to the Grass Roots." 10 Kasım 1963. Teaching American History. Erişim 30 Eylül 2026.

https://teachingamericanhistory.org/document/message-to-grassroots/.

Malcolm X. "The Ballot or the Bullet." King Solomon Baptist Church, Detroit, 12 Nisan 1964. Konuşma metni. Middlebury College.

https://bpb-us-e2.wpmucdn.com/sites.middlebury.edu/dist/0/2081/files/2013/02/Malcolm-X-The-Ballot-or-the-Bullet.pdf.

Malcolm X. The End of White World Supremacy: Four Speeches. Hazırlayan Benjamin Karim. New York: Merlin House, 1971. 1989 baskısının Smithsonian Libraries katalog kaydı. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.si.edu/object/end-white-world-supremacy-four-speeches-malcolm-x-edited-and-introduction-benjamin-karim:siris_sil_440718.

Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute. "Malcolm X." King Encyclopedia. Stanford University. Erişim 30 Eylül 2026.

https://kinginstitute.stanford.edu/malcolm-x.

Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute. "March on Washington for Jobs and Freedom." King Encyclopedia. Stanford University. Erişim 30 Eylül 2026.

https://kinginstitute.stanford.edu/march-washington-jobs-and-freedom.

Martin, Michel. "Malcolm X's Daughter Disputes Claims in New Bio on Father." NPR, 20 Nisan 2011. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.npr.org/2011/04/20/135570322/malcolm-xs-daughter-addresses-controversial-claims-in-new-bio-on-father.

Martin, Michel. "New Bio Raises Provocative Questions About Malcolm X." NPR, 6 Nisan 2011. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.npr.org/2011/04/06/135180135/new-biography-raises-questions-about-malcolm-xs-sexuality.

McMillan, Sam. "Malcolm X Timeline." The Rhetoric of the Civil Rights Movement. Pennsylvania State University. Erişim 30 Eylül 2026.

https://sites.psu.edu/civilrightsrhetoric/malcolm-x-timeline/.

Meminger, Dean. "Daughter of Former NYPD Officer Says Malcolm X Letter Is Fake." NY1, 26 Şubat 2021. Erişim 1 Ekim 2026.

https://ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2021/02/26/daughter-of-former-nypd-officer-says-malcolm-x-letter-is-fake.

Michigan Historical Commission ve Michigan History Center. "Little Family Homesite – Malcolm X." Tarihî işaret levhası. Lansing, 2022. The Historical Marker Database. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.hmdb.org/m.asp?m=214849.

Milliyet. "Malcolm X, Başkent'te Yaşatılacak." 13 Ekim 2018. Erişim 1 Ekim 2026.

https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/ankara/malcolm-x-baskentte-yasatilacak-13090737.

Morrow, John Andrew. "The Second Assassination of Malcolm X: A Critical Review of Manning Marable's Biography." Journal of Pan African Studies 5, sy. 1 (Mart 2012): 207–26.

Muhammad Ali Center. "New Name, New Champion: 60 Years Later." 21 Şubat 2024. Erişim 30 Eylül 2026.

https://alicenter.org/ali-liston-60th-anniversary/.

NPR. "2 Men Convicted of Killing Civil Rights Leader Malcolm X Are Set to Be Exonerated." 17 Kasım 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.npr.org/2021/11/17/1056649430/malcolm-x-aziz-islam-exonerated.

NPR. "Malcolm X's Daughters Sue Government over the Civil Rights Leader's Assassination." 15 Kasım 2024. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.npr.org/2024/11/15/nx-s1-5193329/malcolm-x-assassination-lawsuit.

National Book Foundation. "The Dead Are Arising: The Life of Malcolm X." Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.nationalbook.org/books/the-dead-are-arising-the-life-of-malcolm-x/.

National Museum of African American History and Culture. "Malcolm X's Daughters." Smithsonian Institution. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.si.edu/object/malcolm-xs-daughters:nmaahc_2021.33.4.

National Museum of African American History and Culture. "Organization of Afro-American Unity Inc. Aims and Objectives." Smithsonian Institution. Erişim 30 Eylül 2026.

https://nmaahc.si.edu/object/nmaahc_2013.46.20.

Neumeister, Larry. "Daughters of Malcolm X Sue the CIA, FBI and NYPD over the Civil Rights Leader's Assassination." Associated Press. Live 5 News, 17 Kasım 2024. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.live5news.com/2024/11/18/daughters-malcolm-x-sue-cia-fbi-nypd-over-civil-rights-leaders-assassination/.

New York Amsterdam News. "Malcolm X Addressed Human Rights Violations at OAU." 31 Temmuz 2014. Erişim 30 Eylül 2026.

https://amsterdamnews.com/news/2014/07/31/malcolm-x-addressed-human-rights-violations-oau/.

New York City Department of City Planning. "Virtual Tour of Malcolm X Boulevard." Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/plans/malcolm-x-boulevard/mxb.pdf.

New York County District Attorney's Office. "Motion to Vacate Convictions." The People of the State of New York v. Muhammad A. Aziz and Khalil Islam, Ind. No. 871/1965. N.Y. Sup. Ct., New York County, Part 99, 18 Kasım 2021.

https://www.manhattanda.org/wp-content/uploads/2021/11/FINAL-Motion-to-Vacate-Convictions-11.16.2021.pdf.

New York Daily News. "Betty Shabazz Dies after Long Fight with Burns: Widow of Malcolm X Became Symbol of Pride, Endurance amid Adversity." Spokesman-Review, 24 Haziran 1997. Erişim 1 Ekim 2026.

https://www.spokesman.com/stories/1997/jun/24/betty-shabazz-dies-after-long-fight-with-burns/.

New York Preservation Archive Project. "Audubon Ballroom." Erişim 30 Eylül 2026. https://www.nypap.org/preservation-history/audubon-ballroom/.

Organization of African Unity. "AHG/Res. 15 (I): Racial Discrimination in the United States of America." Assembly of Heads of State and Government, First Ordinary Session, Kahire, 17–21 Temmuz 1964. African Union. Erişim 1 Ekim 2026.

https://au.int/sites/default/files/decisions/9514-1964_ahg_res_1-24_i_e.pdf.

Pathfinder Press. "Malcolm X." Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.pathfinderpress.com/collections/malcolm-x.

Pilgrim, David. "Malcolm X." Jim Crow Museum. Ferris State University, 2020. Erişim 30 Eylül 2026.

https://jimcrowmuseum.ferris.edu/witnesses/malcolm.htm.

Puckett, John L. "Malcolm X, Part I: Malcolm Little's Coming of Age." West Philadelphia Collaborative History. University of Pennsylvania Graduate School of Education. Erişim 30 Eylül 2026.

https://collaborativehistory.gse.upenn.edu/stories/malcolm-x-part-i-malcolm-little%E2%80%99s-coming-age.

Puckett, John L. "Malcolm X, Part III: Malcolm X and the Nation of Islam." West Philadelphia Collaborative History. University of Pennsylvania Graduate School of Education. Erişim 30 Eylül 2026.

https://collaborativehistory.gse.upenn.edu/stories/malcolm-x-part-iii-malcolm-x-and-nation-islam.

Puckett, John L. "Malcolm X, Part IV: Malcolm's Rendezvous with Death and Beyond." West Philadelphia Collaborative History. University of Pennsylvania Graduate School of Education. Erişim 30 Eylül 2026.

https://collaborativehistory.gse.upenn.edu/stories/malcolm-x-part-iv-malcolm%E2%80%99s-rendezvous-death-and-beyond.

Quigley, Mark. "Malcolm X Press Conference on Deadly Police Raid in Los Angeles." UCLA Film & Television Archive, 4 Mayıs 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://cinema.ucla.edu/blog/malcolm-x-press-conference-on-deadly-police-raid-in-los-angeles.

Ryan, Patrick J. "One Pilgrim's Progress: When Malcolm X Became El-Hajj Malik El-Shabazz." America, 15 Nisan 2014. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.americamagazine.org/from-our-archives/2014/04/15/one-pilgrims-progress/.

Sabah. "ABD Büyükelçiliği 'Malcolm X' Caddesi'nde." 30 Kasım 2018. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.sabah.com.tr/gundem/2018/11/30/abd-buyukelciligi-malcolm-x-caddesinde.

Schomburg Center for Research in Black Culture. "Malcolm X Manuscripts." New York Public Library Archives and Manuscripts. Erişim 30 Eylül 2026.

https://archives.nypl.org/scm/24688.

Schomburg Center for Research in Black Culture. "The Malcolm X Collection: Papers." New York Public Library Archives and Manuscripts. Erişim 30 Eylül 2026.

https://archives.nypl.org/scm/21896.

Schoonover, Nika. "Man Exonerated in Malcolm X Murder Sues US, Claims FBI Hid Evidence." Courthouse News Service, 16 Kasım 2023. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.courthousenews.com/man-exonerated-in-malcolm-x-murder-sues-us-claims-fbi-hid-evidence/.

Smeltekop, Nicole Garrett. "Malcolm X: Formative Years in Michigan." Michiganology, 14 Şubat 2012. Erişim 30 Eylül 2026.

https://michiganology.org/stories/malcolm-x-formative-years-in-michigan/.

Smithsonian National Postal Museum. "33c Malcolm X Single." Erişim 30 Eylül 2026.

https://postalmuseum.si.edu/object/npm_2000.2021.33.

Solly, Meilan. "New York Public Library Acquires Unpublished Chapter of Malcolm X's Autobiography." Smithsonian Magazine, 3 Ağustos 2018. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-york-public-library-acquires-unpublished-chapter-malcolm-xs-autobiography-180969871/.

Solly, Meilan. "The True History Behind 'One Night in Miami.'" Smithsonian Magazine, 15 Ocak 2021. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.smithsonianmag.com/history/true-history-behind-one-night-miami-180976768/.

The Hilltop. "The Hilltop Archives: 1961 – Malcolm X At The Mecca." 20 Mayıs 2016. Erişim 30 Eylül 2026.

https://thehilltoponline.com/2016/05/19/the-hilltop-archives-1961-malcolm-x-at-the-mecca/.

The Pulitzer Prizes. "Manning Marable – Malcolm X." Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.pulitzer.org/winners/manning-marable.

The Pulitzer Prizes. "The Late Les Payne and Tamara Payne." Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.pulitzer.org/winners/late-les-payne-and-tamara-payne.

Tucker, Jed B. "Malcolm X, the Prison Years: The Relentless Pursuit of Formal Education." Journal of African American History 102, sy. 2 (2017): 184–212.

https://doi.org/10.5323/jafriamerhist.102.2.0184.

Uddin, Rayhan. "When Malcolm X Visited Gaza in September 1964." Middle East Eye, 21 Şubat 2024. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.middleeasteye.net/news/when-malcolm-x-visited-gaza-september-1964.

White, Alex. "Malcolm X and the Difficulties of Diplomacy." New Lines Magazine, 19 Temmuz 2024. Erişim 30 Eylül 2026.

https://newlinesmag.com/essays/malcolm-x-and-the-difficulties-of-diplomacy/.

Yılmaz, Murat. "ABD Elçiliğinin Yeni Adresi Malcolm X Caddesi." Hürriyet, 11 Ekim 2018. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/ankara/abd-elciliginin-yeni-adresi-malcolm-x-caddesi-40983313.

İHA. "ABD Büyükelçiliğinin Bulunduğu Caddenin Adı Değişiyor." Cumhuriyet, 13 Ekim 2018. Erişim 30 Eylül 2026.

https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/abd-buyukelciliginin-bulundugu-caddenin-adi-degisiyor-1110297.

Dipnotlar

  • [1]

    Ali Köse, "Malcolm X," TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 27 (Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2003), 483–84; Mustafa Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 12, sy. 4 (2025): 184.

  • [2]

    Jed B. Tucker, "Malcolm X, the Prison Years: The Relentless Pursuit of Formal Education," Journal of African American History 102, sy. 2 (2017): 184; Abdul Alkalimat, "Malcolm X Chronology," Malcolm X: A Research Site, erişim 30 Eylül 2026, https://www.alkalimat.org/brothermalcolm/mxtimeline.html.

  • [3]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Schomburg Center for Research in Black Culture, "The Malcolm X Collection: Papers," New York Public Library Archives and Manuscripts, erişim 30 Eylül 2026, https://archives.nypl.org/scm/21896.

  • [4]

    Köse, "Malcolm X," 483–84; Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection."

  • [5]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Malcolm X, "The Ballot or the Bullet," King Solomon Baptist Church, Detroit, 12 Nisan 1964, konuşma metni, Middlebury College, 11, https://bpb-us-e2.wpmucdn.com/sites.middlebury.edu/dist/0/2081/files/2013/02/Malcolm-X-The-Ballot-or-the-Bullet.pdf.

  • [6]

    Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Manuscripts," New York Public Library Archives and Manuscripts, erişim 30 Eylül 2026, https://archives.nypl.org/scm/24688; New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," The People of the State of New York v. Muhammad A. Aziz and Khalil Islam, Ind. No. 871/1965 (N.Y. Sup. Ct., New York County, Part 99, 18 Kasım 2021), 5, https://www.manhattanda.org/wp-content/uploads/2021/11/FINAL-Motion-to-Vacate-Convictions-11.16.2021.pdf.

  • [7]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 184.

  • [8]

    John L. Puckett, "Malcolm X, Part I: Malcolm Little's Coming of Age," West Philadelphia Collaborative History, University of Pennsylvania Graduate School of Education, erişim 30 Eylül 2026, https://collaborativehistory.gse.upenn.edu/stories/malcolm-x-part-i-malcolm-little%E2%80%99s-coming-age; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [9]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life," American Experience: Malcolm X: Make It Plain, erişim 30 Eylül 2026, https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/malcolmx-timeline-malcolm-xs-life/; Katherine Crawford-Lackey ve Maya Goldenberg, "Places of Malcolm X," National Park Service, 25 Eylül 2024, erişim 30 Eylül 2026, https://www.nps.gov/articles/000/places-of-malcolm-x.htm; Amy Goodman ve Juan González, "'Malcolm X: A Life of Reinvention': Manning Marable's Major Biography of the Civil Rights Leader," Democracy Now!, 19 Mayıs 2011, erişim 30 Eylül 2026, https://www.democracynow.org/2011/5/19/malcolm_x_a_life_of_reinvention.

  • [10]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [11]

    Michigan Historical Commission ve Michigan History Center, "Little Family Homesite – Malcolm X," tarihî işaret levhası, Lansing, 2022, The Historical Marker Database, erişim 30 Eylül 2026, https://www.hmdb.org/m.asp?m=214849; Puckett, "Malcolm X, Part I."

  • [12]

    "Little-Collins, Ella Lee," West's Encyclopedia of American Law, Encyclopedia.com, erişim 30 Eylül 2026, https://www.encyclopedia.com/law/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/little-collins-ella-lee. Puckett ilk eşin adını Dorothy Mason olarak verir. Puckett, "Malcolm X, Part I."

  • [13]

    "Little-Collins, Ella Lee"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [14]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [15]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 184. Yangının tarihi PBS kronolojisinde 7 Kasım 1928, Penn State Üniversitesi'nin Marable'a dayanan kronolojisinde 8 Kasım 1929 olarak verilir. PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Sam McMillan, "Malcolm X Timeline," The Rhetoric of the Civil Rights Movement, Pennsylvania State University, erişim 30 Eylül 2026, https://sites.psu.edu/civilrightsrhetoric/malcolm-x-timeline/.

  • [16]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Puckett, "Malcolm X, Part I." Köse ölümü faili meçhul bir cinayet olarak niteler. Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [17]

    Michigan Historical Commission ve Michigan History Center, "Little Family Homesite"; Nicole Garrett Smeltekop, "Malcolm X: Formative Years in Michigan," Michiganology, 14 Şubat 2012, erişim 30 Eylül 2026, https://michiganology.org/stories/malcolm-x-formative-years-in-michigan/. Michiganology, ölüm belgesindeki kayıt nedeniyle Louise Little'ın sigorta tazminatı alamadığını yazar. Smeltekop, "Formative Years in Michigan."

  • [18]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Keisha N. Blain, "On Louise Little, the Mother of Malcolm X: An Interview with Erik S. McDuffie," African American Intellectual History Society, 19 Şubat 2017, erişim 30 Eylül 2026, https://www.aaihs.org/on-louise-little-the-mother-of-malcolm-x-an-interview-with-erik-s-mcduffie/; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 184. PBS kronolojisi tanının 23 Aralık 1938'de konduğunu ve hastanede 26 yıl kaldığını belirtir. PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [19]

    Köse, "Malcolm X," 483–84; Puckett, "Malcolm X, Part I."

  • [20]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Puckett, "Malcolm X, Part I"; Crawford-Lackey ve Goldenberg, "Places of Malcolm X." Sınıf başkanlığı National Park Service ve PBS'te sekizinci sınıfa, Michiganology'de yedinci sınıfa yerleştirilir. PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Smeltekop, "Formative Years in Michigan."

  • [21]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Puckett, "Malcolm X, Part I."

  • [22]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; "Little-Collins, Ella Lee"; Crawford-Lackey ve Goldenberg, "Places of Malcolm X." West's Encyclopedia of American Law ilk ziyareti 1939 yazına, Roxbury'ye taşınmayı 1940'a tarihler. "Little-Collins, Ella Lee."

  • [23]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Puckett, "Malcolm X, Part I"; Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [24]

    Puckett, "Malcolm X, Part I"; Köse, "Malcolm X," 483–84. Alkalimat'ın kronolojisinde bu dönem için "Big Red" lakabı da geçer. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [25]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [26]

    Alkalimat üç aylık ertelenmiş ceza, PBS kronolojisi ise dört aylık hapis cezası verir. Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [27]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [28]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology." Alkalimat'ın kronolojisine göre silahla ilgili suçlama 15 Ocak 1946'da silah taşıma (carrying firearms) olarak, büyük hırsızlık ve binaya zorla girme suçlamaları 16 Ocak 1946'da yapılmıştır. Kalaycı cezayı 10 yıl olarak verir. Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 184.

  • [29]

    Tucker, "Malcolm X, the Prison Years," 184; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life." Tucker cezanın başlangıcını 26 Şubat 1946, Alkalimat 27 Şubat 1946 olarak verir. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [30]

    Tucker, "Malcolm X, the Prison Years," 190.

  • [31]

    Tucker, "Malcolm X, the Prison Years," 198.

  • [32]

    Tobias Ehrenbold vd., "Malcolm X in the Norfolk Debating Society," States of Incarceration, erişim 30 Eylül 2026, https://statesofincarceration.org/story/malcolm-x-norfolk-debating-society; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [33]

    Tucker, "Malcolm X, the Prison Years," 192, 198; Ehrenbold vd., "Norfolk Debating Society"; "Little-Collins, Ella Lee." Köse ise Malcolm'un Charlestown'da iki yıl kaldıktan sonra Concord'a nakledildiğini ve Norfolk'a 1948 sonunda geçtiğini yazar. Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [34]

    Ehrenbold vd., "Norfolk Debating Society"; Tucker, "Malcolm X, the Prison Years," 205; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [35]

    Ehrenbold vd., "Norfolk Debating Society."

  • [36]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 184; Köse, "Malcolm X," 483–84; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life." Carson, Malcolm'un örgüte Concord Islahevi'ndeyken yöneldiğini yazar. Clayborne Carson, "Malcolm X," American National Biography için yazılmış madde, Stanford University, erişim 30 Eylül 2026, https://web.stanford.edu/~ccarson/articles/Website%20link%20files/Malcolm%20X%20in%20ANB.htm.

  • [37]

    Bu bilgi Democracy Now! programında Columbia Üniversitesi'nden Malcolm X araştırmacısı Zaheer Ali tarafından aktarılmıştır. Goodman ve González, "Manning Marable's Major Biography." Alkalimat'ın kronolojisinde FBI'ın gözetim dosyasını Ocak 1953'te açtığı yazılıdır. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [38]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Tucker, "Malcolm X, the Prison Years," 184; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [39]

    Hans A. Baer, "Nation of Islam," Hartford Institute for Religious Research, erişim 30 Eylül 2026, https://hirr.hartfordinternational.edu/articles/4463/; Malcolm X Project at Columbia University, "Elijah Muhammad," erişim 30 Eylül 2026, https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/people/1402.html. Fard'ın kayboluşu bazı kaynaklarda 1934'e tarihlenir. Malcolm X Project at Columbia University, "Elijah Muhammad."

  • [40]

    Baer, "Nation of Islam."

  • [41]

    Ahmed, "Fard, Wallace D."; Carson, "Malcolm X"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life." Köse "X" harfinin, davasının isimsiz bir hizmetkârı olduğunu simgelediğini belirtir. Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [42]

    Ahmed, "Fard, Wallace D."

  • [43]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [44]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 185.

  • [45]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; John L. Puckett, "Malcolm X, Part III: Malcolm X and the Nation of Islam," West Philadelphia Collaborative History, University of Pennsylvania Graduate School of Education, erişim 30 Eylül 2026, https://collaborativehistory.gse.upenn.edu/stories/malcolm-x-part-iii-malcolm-x-and-nation-islam. PBS kronolojisi Detroit'teki atamayı Ağustos 1953'e tarihler. PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [46]

    Puckett, "Malcolm X, Part III"; Mark Quigley, "Malcolm X Press Conference on Deadly Police Raid in Los Angeles," UCLA Film & Television Archive, 4 Mayıs 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://cinema.ucla.edu/blog/malcolm-x-press-conference-on-deadly-police-raid-in-los-angeles.

  • [47]

    Carson, "Malcolm X." Atamanın tarihi Carson'da 1957, PBS kronolojisinde 1961'dir. PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [48]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [49]

    Kalaycı üye sayısının 1952'de 100 kişiden 1963'te 75.000 kişiye yükseldiğini yazar. Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 185.

  • [50]

    Malcolm X Project at Columbia University, "Johnson Hinton's Case," erişim 30 Eylül 2026, https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/events/4943.html; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology." Adı Alkalimat'ın kronolojisinde "Hinton Johnson" biçiminde geçer. PBS kronolojisi, olayın ardından New York tarihinin en yüksek polis şiddeti tazminatının ödendiğini yazar. PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [51]

    Malcolm X Project at Columbia University, "'The Hate That Hate Produced' Opening Segment," erişim 30 Eylül 2026, https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/press/mxv02_320.html; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 185. Belgesel 10–17 Temmuz 1959 tarihleri arasında yayımlanmıştır; PBS kronolojisi ilk yayını 13 Temmuz olarak verir. PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [52]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Carson, "Malcolm X." Alkalimat'ın kronolojisine göre 27 Mayıs 1959'da düzenlenen pasaportunda "Malik El-Shabazz" adı kullanılmıştı. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [53]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Puckett, "Malcolm X, Part III."

  • [54]

    Simon Hall, "Fidel Castro Stayed in Harlem 60 Years Ago to Highlight Racial Injustice in the U.S.," Smithsonian Magazine, 18 Eylül 2020, erişim 30 Eylül 2026, https://www.smithsonianmag.com/history/fidel-castro-harlem-60-years-ago-180975863/; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [55]

    Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection."

  • [56]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; The Hilltop, "The Hilltop Archives: 1961 – Malcolm X At The Mecca," 20 Mayıs 2016, erişim 30 Eylül 2026, https://thehilltoponline.com/2016/05/19/the-hilltop-archives-1961-malcolm-x-at-the-mecca/.

  • [57]

    Quigley, "Malcolm X Press Conference"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [58]

    Federal Bureau of Investigation, "Malcolm Little (Malcolm X)," FBI Records: The Vault, erişim 30 Eylül 2026, https://vault.fbi.gov/malcolm-little-malcolm-x; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [59]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; "Alex Haley Interviews Malcolm X," Alex Haley, 24 Temmuz 2020, erişim 30 Eylül 2026, https://alexhaley.com/2020/07/24/alex-haley-interviews-malcolm-x/.

  • [60]

    Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "March on Washington for Jobs and Freedom," King Encyclopedia, Stanford University, erişim 30 Eylül 2026, https://kinginstitute.stanford.edu/march-washington-jobs-and-freedom; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [61]

    Malcolm X Project at Columbia University, "Malcolm Tells the Parable of the 'Field Negro,'" erişim 30 Eylül 2026, https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/speeches/mxa28.html; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "Malcolm X," King Encyclopedia, Stanford University, erişim 30 Eylül 2026, https://kinginstitute.stanford.edu/malcolm-x.

  • [62]

    Konuşmada "Revolution is based on land. Land is the basis of all independence." (Devrim toprağa dayanır. Toprak her bağımsızlığın temelidir.) ifadesi yer alır. Malcolm X, "Message to the Grass Roots," 10 Kasım 1963, Teaching American History, erişim 30 Eylül 2026, https://teachingamericanhistory.org/document/message-to-grassroots/; Malcolm X Project at Columbia University, "Parable of the 'Field Negro.'"

  • [63]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; EBSCO Research Starters, "Muslim Leader Elijah Muhammad Is Sued for Paternity," 2022, erişim 30 Eylül 2026, https://www.ebsco.com/research-starters/history/muslim-leader-elijah-muhammad-sued-paternity/; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [64]

    EBSCO Research Starters, "Elijah Muhammad Is Sued for Paternity."

  • [65]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [66]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Greg Johnson, "When Malcolm X Came to Penn," Penn Today, 19 Mayıs 2020, erişim 30 Eylül 2026, https://penntoday.upenn.edu/news/when-malcolm-x-came-penn; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 185. Penn Today bu sözleri Kasım 1963'e tarihler. Johnson, "When Malcolm X Came to Penn."

  • [67]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Köse, "Malcolm X," 483–84; R. W. Apple Jr., "Malcolm X Silenced for Remarks on Assassination of Kennedy," New York Times, 5 Aralık 1963, 22, Malcolm X Project at Columbia University kaynakçasından aktarılmıştır, erişim 30 Eylül 2026, https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/ali.html. Men kararı Alkalimat'ın kronolojisinde 4 Aralık 1963 tarihinde verilir. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [68]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life." Alkalimat'ın kronolojisinde bu tarih, Malcolm X'in Phoenix'te Elijah Muhammad ve örgüt yöneticileriyle görüşmeye çağrıldığı gün olarak geçer. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [69]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Meilan Solly, "The True History Behind 'One Night in Miami,'" Smithsonian Magazine, 15 Ocak 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://www.smithsonianmag.com/history/true-history-behind-one-night-miami-180976768/.

  • [70]

    Muhammad Ali Center, "New Name, New Champion: 60 Years Later," 21 Şubat 2024, erişim 30 Eylül 2026, https://alicenter.org/ali-liston-60th-anniversary/.

  • [71]

    Solly, "One Night in Miami."

  • [72]

    David Pilgrim, "Malcolm X," Jim Crow Museum, Ferris State University, 2020, erişim 30 Eylül 2026, https://jimcrowmuseum.ferris.edu/witnesses/malcolm.htm; M. S. Handler, "Malcolm X Splits with Muhammad," New York Times, 9 Mart 1964, 1, 42, Malcolm X Project at Columbia University kaynakçasından aktarılmıştır, erişim 30 Eylül 2026, https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/ali.html. Alkalimat'ın kronolojisinde New York Times haberi 8 Mart 1964 tarihli olarak geçer. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [73]

    Malcolm X, "A Declaration of Independence," 12 Mart 1964, Teaching American History, erişim 30 Eylül 2026, https://teachingamericanhistory.org/document/a-declaration-of-independence/; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection."

  • [74]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [75]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [76]

    Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "Malcolm X"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [77]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; American RadioWorks, "The Ballot or the Bullet," Say It Plain, erişim 30 Eylül 2026, https://americanradioworks.publicradio.org/features/blackspeech/mx.html.

  • [78]

    American RadioWorks, "The Ballot or the Bullet"; Malcolm X, "The Ballot or the Bullet," 2–5, 11.

  • [79]

    Patrick J. Ryan, "One Pilgrim's Progress: When Malcolm X Became El-Hajj Malik El-Shabazz," America, 15 Nisan 2014, erişim 30 Eylül 2026, https://www.americamagazine.org/from-our-archives/2014/04/15/one-pilgrims-progress/.

  • [80]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Malcolm X Project at Columbia University, "The Epiphany of Mecca," erişim 30 Eylül 2026, https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/mecca.html; Ryan, "One Pilgrim's Progress."

  • [81]

    Malcolm X Project at Columbia University, "Epiphany of Mecca"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Carson, "Malcolm X."

  • [82]

    Carson, "Malcolm X"; Puckett, "Malcolm X, Part IV"; Malcolm X Project at Columbia University, "African Sojourner, 1964," erişim 30 Eylül 2026, https://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/africa.html; Köse, "Malcolm X," 483–84; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 185.

  • [83]

    Köse bu bilgiyi otobiyografinin Türkçe çevirisinin 657 ve 659. sayfalarına dayandırır. Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [84]

    Mektupta bu kafilenin 600'den fazla otobüsü dolduran 50.000 kişiden oluştuğu ve bu durumun Türkiye'nin İslam'dan yüz çevirdiği yönündeki Batılı propagandayı yalanladığı yazılıdır. Gazete mektubu 26 Nisan 1964 tarihli olarak verir ve özgünlüğünün Columbia Üniversitesi'nden Malcolm X araştırmacısı Zaheer Ali tarafından doğrulandığını belirtir. Fikriyat, "Malcolm X'ten Mektup: Türkiye ile İlgili Propagandalar Yalan!," 21 Şubat 2018, erişim 30 Eylül 2026, https://www.fikriyat.com/biyografi/2018/02/21/malcolm-xten-mektup-turkiye-ile-ilgili-propagandalar-yalan.

  • [85]

    Köse, "Malcolm X," 483–84; Malcolm X Project at Columbia University, "Epiphany of Mecca." Kalaycı, "Malik" ve "Shabazz" adlarının anlamını da tartışır. Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 189–90.

  • [86]

    Alex White, "Malcolm X and the Difficulties of Diplomacy," New Lines Magazine, 19 Temmuz 2024, erişim 30 Eylül 2026, https://newlinesmag.com/essays/malcolm-x-and-the-difficulties-of-diplomacy/. Alkalimat'ın kronolojisi Malcolm X'in 14 Mayıs'ta Gana parlamentosuna hitap ettiğini ve 15 Mayıs'ta Nkrumah ile görüştüğünü yazar. Alkalimat, "Malcolm X Chronology." FBI'ın New York bürosuna ait raporda ise, kimliği gizlenen bir kaynağa dayanılarak, konuşmanın milletvekillerinden oluşan gayriresmî bir gruba yapıldığı ve Nkrumah ile görüşme olmadığı kaydedilmiştir. Federal Bureau of Investigation, New York bürosu, Malcolm K. Little hakkında rapor, dosya no. NY 105-8999, 94, "Malcolm X Part 21," FBI Records: The Vault, erişim 1 Ekim 2026, https://vault.fbi.gov/Malcolm%20X/Malcolm%20X%20Part%2021. Nkrumah görüşmesi, Gana'da Malcolm X'e eşlik eden Leslie Alexander Lacy, Julian Mayfield ve Alice Windom'un anlatımlarında yer alır. Jean Allman, "Exiles, Expatriates, and Malcolm X: Debating the Racial Politics of Liberation in the Black Star of Africa," Journal of African History 63, sy. 1 (2022): dn. 47–48, https://doi.org/10.1017/S0021853722000123.

  • [87]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Solly, "One Night in Miami."

  • [88]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Puckett, "Malcolm X, Part IV."

  • [89]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [90]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; New York Amsterdam News, "Malcolm X Addressed Human Rights Violations at OAU," 31 Temmuz 2014, erişim 30 Eylül 2026, https://amsterdamnews.com/news/2014/07/31/malcolm-x-addressed-human-rights-violations-oau/; Malcolm X Project at Columbia University, "African Sojourner, 1964."

  • [91]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [92]

    White, "Difficulties of Diplomacy." Schomburg Merkezi'ndeki koleksiyonda, El-Ezher Üniversitesi için 20, Medine'deki üniversite için 15 bursu duyuran bir el ilanı bulunmaktadır. Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection."

  • [93]

    Rayhan Uddin, "When Malcolm X Visited Gaza in September 1964," Middle East Eye, 21 Şubat 2024, erişim 30 Eylül 2026, https://www.middleeasteye.net/news/when-malcolm-x-visited-gaza-september-1964.

  • [94]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [95]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; White, "Difficulties of Diplomacy."

  • [96]

    Malcolm X, "A Declaration of Independence"; Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection."

  • [97]

    Malcolm X, "Malcolm X Speech on the Founding of the OAAU," 28 Haziran 1964, konuşma metni, 2, https://www.thinkingtogether.org/rcream/archive/Old/S2006/comp/OAAU.pdf; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; New York Preservation Archive Project, "Audubon Ballroom," erişim 30 Eylül 2026, https://www.nypap.org/preservation-history/audubon-ballroom/.

  • [98]

    Malcolm X, "Founding of the OAAU," 2.

  • [99]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection"; Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [100]

    Malcolm X, "Malcolm X's Speech at the OAAU Founding Rally (June 28, 1964)," ICIT Digital Library, erişim 30 Eylül 2026, https://www.icit-digital.org/articles/malcolm-x-s-speech-at-the-oaau-founding-rally-june-28-1964; Malcolm X, "Founding of the OAAU," 7–8; National Museum of African American History and Culture, "Organization of Afro-American Unity Inc. Aims and Objectives," Smithsonian Institution, erişim 30 Eylül 2026, https://nmaahc.si.edu/object/nmaahc_2013.46.20.

  • [101]

    Malcolm X, "OAAU Founding Rally"; New York Preservation Archive Project, "Audubon Ballroom."

  • [102]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [103]

    Puckett, "Malcolm X, Part IV"; Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [104]

    Malcolm X, "The Ballot or the Bullet," 2–5.

  • [105]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Malcolm X Project at Columbia University, "African Sojourner, 1964"; Malcolm X, "Founding of the OAAU," 2.

  • [106]

    Malcolm X, "A Declaration of Independence"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "Malcolm X."

  • [107]

    Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "Malcolm X."

  • [108]

    History.com Editors, "'The Autobiography of Malcolm X' Is Published," History, 21 Eylül 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://www.history.com/this-day-in-history/october-29/the-autobiography-of-malcolm-x-is-published; Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Manuscripts." Alkalimat'ın kronolojisinde New York Times'ın kitabı 5 Kasım 1965'te tanıttığı yazılıdır. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [109]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [110]

    Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Manuscripts"; Meilan Solly, "New York Public Library Acquires Unpublished Chapter of Malcolm X's Autobiography," Smithsonian Magazine, 3 Ağustos 2018, erişim 30 Eylül 2026, https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-york-public-library-acquires-unpublished-chapter-malcolm-xs-autobiography-180969871/.

  • [111]

    Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [112]

    Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "Malcolm X"; Michael Kicey, "Malcolm X," University at Buffalo Libraries Research Guides, erişim 30 Eylül 2026, https://research.lib.buffalo.edu/malcolm-x; Pathfinder Press, "Malcolm X," erişim 30 Eylül 2026, https://www.pathfinderpress.com/collections/malcolm-x.

  • [113]

    Pathfinder Press, "Malcolm X."

  • [114]

    Malcolm X, The End of White World Supremacy: Four Speeches, haz. Benjamin Karim (New York: Merlin House, 1971); 1989 baskısının Smithsonian Libraries katalog kaydı, erişim 30 Eylül 2026, https://www.si.edu/object/end-white-world-supremacy-four-speeches-malcolm-x-edited-and-introduction-benjamin-karim:siris_sil_440718.

  • [115]

    Kicey, "Malcolm X."

  • [116]

    Çeviri bilgisi Kalaycı'nın kaynakçasından alınmıştır. Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 181–206.

  • [117]

    PBS, "Timeline of Malcolm X's Life"; Alkalimat, "Malcolm X Chronology." Schomburg Merkezi'ndeki koleksiyonda Betty X Saunders imzasını taşıyan 1955 tarihli bir mektup bulunmaktadır. Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection."

  • [118]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [119]

    Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection."

  • [120]

    National Museum of African American History and Culture, "Malcolm X's Daughters," Smithsonian Institution, erişim 30 Eylül 2026, https://www.si.edu/object/malcolm-xs-daughters:nmaahc_2021.33.4; Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life." Köse kızların adlarını Türkçe okunuşlarıyla Atilla, Kubilay, İlyas ve Cemile olarak verir. Köse, "Malcolm X," 483–84.

  • [121]

    Malcolm X Project at Columbia University, "Betty Shabazz," erişim 1 Ekim 2026, https://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/mxp/people/895.html; New York Daily News, "Betty Shabazz Dies after Long Fight with Burns: Widow of Malcolm X Became Symbol of Pride, Endurance amid Adversity," Spokesman-Review, 24 Haziran 1997, erişim 1 Ekim 2026, https://www.spokesman.com/stories/1997/jun/24/betty-shabazz-dies-after-long-fight-with-burns/; Feminist Majority Foundation, "Betty Shabazz Dies of Severe Burns," 24 Haziran 1997, erişim 30 Eylül 2026, https://feminist.org/news/betty-shabazz-dies-of-severe-burns/.

  • [122]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [123]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [124]

    Corey Gibson, "Extremism in Poiesis and Praxis: Hugh MacDiarmid, Malcolm X, and Barry Goldwater, Oxford 1964," Modernism/modernity Print Plus (2018), erişim 30 Eylül 2026, https://modernismmodernity.org/articles/extremism-poiesis; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [125]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [126]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "Malcolm X."

  • [127]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [128]

    Aina Khan, "When Malcolm X Visited Smethwick after Racist Election," Al Jazeera, 21 Şubat 2018, erişim 30 Eylül 2026, https://www.aljazeera.com/features/2018/2/21/when-malcolm-x-visited-smethwick-after-racist-election; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [129]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; Puckett, "Malcolm X, Part IV"; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 185–86.

  • [130]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [131]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [132]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 5. Alkalimat'ın kronolojisinde saat 15.10 olarak verilir. Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [133]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 5–6.

  • [134]

    Innocence Project, "Muhammad Aziz," erişim 30 Eylül 2026, https://innocenceproject.org/cases/muhammad-a-aziz/; Alkalimat, "Malcolm X Chronology." Kalaycı yaşını 40 olarak verir; 19 Mayıs 1925 ile 21 Şubat 1965 arasında 39 yıl vardır. Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 185–86.

  • [135]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 6; "Supporter of Malcolm X Faces Police Frame-Up," The Militant 29, sy. 10 (8 Mart 1965): 1, https://www.themilitant.com/1965/2910/MIL2910.pdf; Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [136]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 18, 27; Goodman ve González, "Manning Marable's Major Biography."

  • [137]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology."

  • [138]

    Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, "Malcolm X."

  • [139]

    Alkalimat, "Malcolm X Chronology"; PBS, "Timeline of Malcolm X's Life."

  • [140]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 6.

  • [141]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 7.

  • [142]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 17.

  • [143]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 14–15, 18; Innocence Project, "Historic and Long Overdue Exonerations of Muhammad A. Aziz and Khalil Islam for the 1965 Assassination of Malcolm X," 18 Kasım 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://innocenceproject.org/news/historic-exonerations-muhammad-aziz-khalil-islam-1965-assassination-of-malcolm-x/.

  • [144]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 17; Innocence Project, "Muhammad Aziz"; Innocence Project, "Khalil Islam," erişim 30 Eylül 2026, https://innocenceproject.org/cases/khalil-islam/; NPR, "2 Men Convicted of Killing Civil Rights Leader Malcolm X Are Set to Be Exonerated," 17 Kasım 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://www.npr.org/2021/11/17/1056649430/malcolm-x-aziz-islam-exonerated.

  • [145]

    New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 2. NPR, yeniden soruşturmanın 2020'de yayımlanan Who Killed Malcolm X? (Malcolm X'i Kim Öldürdü?) adlı belgesel dizinin gündeme getirdiği sorular üzerine başlatıldığını yazar. NPR, "2 Men Convicted of Killing Civil Rights Leader Malcolm X."

  • [146]

    NPR, "2 Men Convicted of Killing Civil Rights Leader Malcolm X"; Innocence Project, "Historic and Long Overdue Exonerations"; New York County District Attorney's Office, "Motion to Vacate Convictions," 1–2, 19 dn. 21, 23–30, 42. Dilekçedeki ilgili ifadeler şunlardır: "the People make no determination on the question of the defendants' actual innocence" ve "Our reinvestigation did not uncover any evidence to support such an assertion."

  • [147]

    Innocence Project, "Historic and Long Overdue Exonerations."

  • [148]

    Associated Press, "Muhammad Aziz, Khalil Islam to Receive $36 Million for Wrongful Convictions in Malcolm X Killing," CBS News, 31 Ekim 2022, erişim 30 Eylül 2026, https://www.cbsnews.com/newyork/news/muhammad-aziz-khalil-islam-to-receive-36-million-for-wrongful-convictions-in-malcolm-x-killing/.

  • [149]

    Nika Schoonover, "Man Exonerated in Malcolm X Murder Sues US, Claims FBI Hid Evidence," Courthouse News Service, 16 Kasım 2023, erişim 30 Eylül 2026, https://www.courthousenews.com/man-exonerated-in-malcolm-x-murder-sues-us-claims-fbi-hid-evidence/.

  • [150]

    Al Jazeera, "US: Ex-policeman Implicates NYPD, FBI in Malcolm X Murder," 21 Şubat 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://www.aljazeera.com/news/2021/2/21/ex-new-york-policeman-implicates-nypd-and-fbi-in-malcolm-x-murder; Democracy Now!, "The Assassination of Malcolm X: Ex-Undercover Officer Admits Role in FBI & Police Conspiracy," 26 Şubat 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://www.democracynow.org/2021/2/26/raymond_wood_reggie_wood_malcolm_x; Dean Meminger, "Daughter of Former NYPD Officer Says Malcolm X Letter Is Fake," NY1, 26 Şubat 2021, erişim 1 Ekim 2026, https://ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2021/02/26/daughter-of-former-nypd-officer-says-malcolm-x-letter-is-fake. Wood'un kızı Kelly Wood, mektubun ve imzanın babasına ait olmadığını söylemiştir. Meminger, "Daughter of Former NYPD Officer Says Malcolm X Letter Is Fake."

  • [151]

    Larry Neumeister, "Daughters of Malcolm X Sue the CIA, FBI and NYPD over the Civil Rights Leader's Assassination," Associated Press, Live 5 News, 17 Kasım 2024, erişim 30 Eylül 2026, https://www.live5news.com/2024/11/18/daughters-malcolm-x-sue-cia-fbi-nypd-over-civil-rights-leaders-assassination/; NPR, "Malcolm X's Daughters Sue Government over the Civil Rights Leader's Assassination," 15 Kasım 2024, erişim 30 Eylül 2026, https://www.npr.org/2024/11/15/nx-s1-5193329/malcolm-x-assassination-lawsuit.

  • [152]

    Mahkeme 19 Ağustos 2026'da federal davalılara yönelik talepleri reddetmiş ve taraflardan davanın nasıl süreceğine ilişkin ortak bir bildirim sunmalarını istemiştir. Matthew Russell Lee, "Malcolm X Family Sued US FBI & NYPD Officials for Assassination All Federal Claims Dismissed," Inner City Press, 19 Ağustos 2026, erişim 1 Ekim 2026, https://innercitypress.com/sdny3malcolmxicp081926.html.

  • [153]

    Peter Goldman, The Death and Life of Malcolm X (New York: Harper & Row, 1973).

  • [154]

    Eddie S. Glaude Jr., "Malcolm: The Life of a Man Who Changed Black America, by Bruce Perry" (kitap değerlendirmesi), Journal of Black Studies 22, sy. 4 (Haziran 1992): 617–18, https://doi.org/10.1177/002193479202200410; Karl Evanzz, The Judas Factor: The Plot to Kill Malcolm X (New York: Thunder's Mouth Press, 1992); Louis A. DeCaro Jr., On the Side of My People: A Religious Life of Malcolm X (New York: New York University Press, 1996).

  • [155]

    The Pulitzer Prizes, "Manning Marable – Malcolm X," erişim 30 Eylül 2026, https://www.pulitzer.org/winners/manning-marable.

  • [156]

    Michel Martin, "New Bio Raises Provocative Questions About Malcolm X," NPR, 6 Nisan 2011, erişim 30 Eylül 2026, https://www.npr.org/2011/04/06/135180135/new-biography-raises-questions-about-malcolm-xs-sexuality.

  • [157]

    Martin, "New Bio Raises Provocative Questions"; Michel Martin, "Malcolm X's Daughter Disputes Claims in New Bio on Father," NPR, 20 Nisan 2011, erişim 30 Eylül 2026, https://www.npr.org/2011/04/20/135570322/malcolm-xs-daughter-addresses-controversial-claims-in-new-bio-on-father; Jared A. Ball ve Todd Steven Burroughs, haz., A Lie of Reinvention: Correcting Manning Marable's Malcolm X (Baltimore: Black Classic Press, 2012); John Andrew Morrow, "The Second Assassination of Malcolm X: A Critical Review of Manning Marable's Biography," Journal of Pan African Studies 5, sy. 1 (Mart 2012): 207–26.

  • [158]

    Çeviri bilgisi Kalaycı'nın kaynakçasından alınmıştır. Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 181–206.

  • [159]

    National Book Foundation, "The Dead Are Arising: The Life of Malcolm X," erişim 30 Eylül 2026, https://www.nationalbook.org/books/the-dead-are-arising-the-life-of-malcolm-x/; The Pulitzer Prizes, "The Late Les Payne and Tamara Payne," erişim 30 Eylül 2026, https://www.pulitzer.org/winners/late-les-payne-and-tamara-payne.

  • [160]

    Associated Press, "'The Night Watchman,' Malcolm X Biography Win Arts Pulitzers," Spectrum News, 11 Haziran 2021, erişim 30 Eylül 2026, https://spectrumlocalnews.com/nys/capital-region/ap-top-news/2021/06/11/the-night-watchman-malcolm-x-biography-win-arts-pulitzers.

  • [161]

    Kicey, "Malcolm X."

  • [162]

    New York Preservation Archive Project, "Audubon Ballroom"; Katherine Flynn, "Discover Malcolm X's Legacy at Harlem's Shabazz Center," National Trust for Historic Preservation, 17 Ağustos 2017, erişim 30 Eylül 2026, https://savingplaces.org/stories/discover-malcolm-x-legacy-harlem-shabazz-center.

  • [163]

    Crawford-Lackey ve Goldenberg, "Places of Malcolm X."

  • [164]

    New York City Department of City Planning, "Virtual Tour of Malcolm X Boulevard," erişim 30 Eylül 2026, https://www.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/plans/malcolm-x-boulevard/mxb.pdf.

  • [165]

    Roxanne Smith, "Malcolm X Installed," Nebraska State Capitol, 9 Ekim 2024, erişim 30 Eylül 2026, https://capitol.nebraska.gov/news/blog/2024/10/09/malcolm-x-installed/.

  • [166]

    Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Collection"; Schomburg Center for Research in Black Culture, "Malcolm X Manuscripts."

  • [167]

    AFI Catalog of Feature Films, "Malcolm X (1992)," American Film Institute, erişim 30 Eylül 2026, https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/67144.

  • [168]

    Smithsonian National Postal Museum, "33c Malcolm X Single," erişim 30 Eylül 2026, https://postalmuseum.si.edu/object/npm_2000.2021.33.

  • [169]

    Milliyet, "Malcolm X, Başkent'te Yaşatılacak," 13 Ekim 2018, erişim 1 Ekim 2026, https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/ankara/malcolm-x-baskentte-yasatilacak-13090737; Murat Yılmaz, "ABD Elçiliğinin Yeni Adresi Malcolm X Caddesi," Hürriyet, 11 Ekim 2018, erişim 30 Eylül 2026, https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/ankara/abd-elciliginin-yeni-adresi-malcolm-x-caddesi-40983313; İHA, "ABD Büyükelçiliğinin Bulunduğu Caddenin Adı Değişiyor," Cumhuriyet, 13 Ekim 2018, erişim 30 Eylül 2026, https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/abd-buyukelciliginin-bulundugu-caddenin-adi-degisiyor-1110297; Sabah, "ABD Büyükelçiliği 'Malcolm X' Caddesi'nde," 30 Kasım 2018, erişim 30 Eylül 2026, https://www.sabah.com.tr/gundem/2018/11/30/abd-buyukelciligi-malcolm-x-caddesinde.

  • [170]

    Köse, "Malcolm X," 483–84; Kalaycı, "Malcolm X'in İslâm Anlayışı," 181–206.

Sen de Değerlendir!

0 Değerlendirme

Yazar Bilgileri

Avatar
YazarMustafa Emir Kükrek30 Eylül 2026 14:41

Tartışmalar

Henüz Tartışma Girilmemiştir

"Malcolm X" maddesi için tartışma başlatın

Tartışmaları Görüntüle

İçindekiler

  • Gençliği ve Eğitimi

    • Ailesi

    • Çocukluğu

    • Boston ve Harlem Yılları

    • Tutuklanması ve Mahkûmiyeti

    • Cezaevinde Eğitimi

    • Nation of Islam ile Tanışması

  • Kariyeri

    • Nation of Islam'ın Öğretisi

    • Vaizliği

    • Kamuoyundaki Yeri

    • Tabana Mesaj Konuşması

    • Nation of Islam'dan Ayrılışı

    • Oy ya da Kurşun Konuşması

    • Hac

    • Birinci Afrika Gezisi

    • İkinci Afrika Gezisi

    • Kurduğu Organizasyonlar

  • Öne Çıkan Çalışmaları ve Katkıları

    • Görüşleri

    • Otobiyografisi

    • Derlenen Konuşma ve Yazıları

  • Kişisel Hayatı

  • Son Yılları ve Vefatı

    • Suikaste Uğraması

    • Yargılama Süreci

    • Yeniden Soruşturma

  • Mirası ve Etkisi

    • Hakkındaki Çalışmalar

    • Mekânlar

    • Sinema ve Diğer Anmalar

    • Türkiye'de Malcolm X

Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.