Marş Mira (Barış Yürüyüşü)

Marş Mira (Boşnakça: Marš mira), Bosna-Hersek'te her yıl 8-10 Temmuz tarihleri arasında düzenlenen uluslararası bir anma yürüyüşüdür. Yürüyüş, 1995 yılında gerçekleşen Srebrenitsa Soykırımı sırasında kuşatma altındaki Srebrenitsa'dan güvenli bölge olarak kabul edilen Tuzla'ya ulaşmaya çalışan Boşnak sivillerin izlediği güzergâhın önemli bir bölümünü takip etmektedir. Etkinlik, soykırımda hayatını kaybedenleri anmak, yaşananların unutulmamasını sağlamak ve barış kültürünü desteklemek amacıyla gerçekleştirilmektedir. 

Marş Mira'nın ortaya çıkışı, Temmuz 1995'te Bosna Savaşı sırasında meydana gelen Srebrenitsa Soykırımı'na dayanmaktadır. Savaş öncesinde  Boşnak Müslümanların oluşturduğu Srebrenitsa, 1992 yılında Bosnalı Sırp kuvvetlerinin saldırılarıyla kuşatma altına girmiştir. Çevre bölgelerden kaçan sivillerin de kente sığınmasıyla nüfus kısa sürede artmış, buna karşın gıda, su ve tıbbi malzeme yetersizliği yaşanmaya başlamıştır. Birleşmiş Milletler, 16 Nisan 1993 tarihinde Srebrenitsa'yı "Güvenli Bölge" ilan etmiş ve bölgeye Hollandalı Barış Gücü askerleri konuşlandırılmıştır. Ancak Boşnakların silahsızlandırılması ve güvenli bölgenin etkin biçimde korunamaması, ilerleyen süreçte yaşanacak olayların önünü açmıştır. 

Temmuz 1995'te Bosnalı Sırp kuvvetleri Ratko Mladić komutasında Srebrenitsa'ya yönelik bir askerî harekât başlatmıştır. Birleşmiş Milletler Barış Gücü tarafından beklenen askerî müdahale gerçekleştirilememiş, NATO'nun hava operasyonları ise saldırının durdurulmasında etkili olmamıştır. 11 Temmuz 1995 tarihinde Srebrenitsa'nın Bosnalı Sırp kuvvetlerinin kontrolüne geçmesinin ardından kentte bulunan binlerce Boşnak sivil, Potoçari'deki Birleşmiş Milletler kampına ve Tuzla yönüne doğru kaçmaya çalışmıştır. Kadınlar ve çocuklar erkeklerden ayrılmış, 11-17 Temmuz 1995 tarihleri arasında yaklaşık sekiz binden fazla Boşnak erkek sistematik biçimde öldürülmüştür. Ve bu olaylar daha sonraki yıllarda uluslararası mahkemeler tarafından soykırım olarak nitelendirilmiştir. 

Srebrenitsa'nın düşmesinin ardından yaklaşık 15 bin Boşnak sivil ve asker, kuşatma altındaki bölgeden kurtulabilmek amacıyla ormanlık ve dağlık alanlardan geçerek Tuzla'ya ulaşmaya çalışmıştır. Sonradan "Ölüm Yolu" olarak adlandırılan bu güzergâhta pusular, saldırılar ve infazlar nedeniyle binlerce kişi yaşamını yitirirken, yalnızca yaklaşık 3 bin 500 kişinin güvenli bölgeye ulaşabildiği belirtilmektedir.^【1】 Bu kaçış rotası, ilerleyen yıllarda düzenlenecek Marş Mira yürüyüşünün temelini oluşturmuştur. Srebrenitsa Soykırımı'nın ardından, hayatını kaybedenleri anmak, yaşananların unutulmamasını sağlamak amacıyla Marş Mira (Barış Yürüyüşü) düzenlenmeye başlanmıştır.  

Dünyanın farklı ülkelerinden binlerce kişinin katıldığı etkinlikte, güzergâh üzerindeki toplu infaz alanları ve toplu mezar bölgeleri ziyaret edilmekte; belirli duraklarda tarihî bilgilendirmeler yapılmakta ve soykırımdan kurtulan kişilerin tanıklıkları katılımcılarla paylaşılmaktadır.  

^{Marş Mira Yürüyüş Duraklarını İfade Eden Görsel (}TRT Haber⁾

Barış Yürüyüşü'nün rotası, Sapna belediyesine bağlı Nezuk yerleşiminden başlayarak Srebrenitsa belediyesindeki Potoçari mevkisinde son bulmaktadır. Katılımcıların üç günde yaklaşık 100 kilometrelik bir mesafe katettiği bu güzergâh, 1.043 metre yüksekliğindeki Udrč Dağı gibi dağlık arazilerden, derelerin aktığı sık ormanlık alanlardan ve savaştan sonra geri dönüşlerin yaşandığı çeşitli yerleşim yerlerinden geçmektedir.^【2】 Yürüyüş kolu, güzergâh boyunca yakın geçmişe ait çok sayıda mekana tanıklık etmektedir; yakalanan Boşnakların toplu olarak infaz edildiği alanlar ile kurbanların gizlendiği birincil ve ikincil toplu mezar yerleri bu rotanın durak noktalarını oluşturmaktadır. Katılımcılar bu parkurda ilerlerken, coğrafi engellerin yanı sıra her durakta katliamın izlerini taşıyan fiziksel mekanlarla doğrudan karşılaşmaktadır.

Srebrenitsa'da yaşanan katliamın ardından uluslararası hukuk mekanizmaları harekete geçmiş ve yapılan yargılamalar sonucunda kararlar alınmıştır. Lahey'deki Uluslararası Adalet Divanı, 2007 yılında eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesinden (ICTY) gelen kanıtlar doğrultusunda Srebrenitsa ve civarında yaşanan askeri eylemleri resmen "soykırım" olarak nitelendirmiştir.^【3】 Bu kararın altyapısını oluşturan ilk hukuki adım ise 2001 yılında atılmıştır. Eski Yugoslavya için Uluslararası Savaş Suçları Mahkemesi, Bosnalı Sırpların soykırım suçu işlediğini ilk kez resmen kabul ederek katliamdan sorumlu Sırp General Radislav Krstiç’i 46 yıl hapis cezasına çarptırmıştır.^【4】 Temyiz aşamasının ardından 2004 yılında cezası 35 yıla indirilen Krstiç, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana Avrupa'da soykırım suçundan mahkûm edilen ilk sanık olmuş ve bu dava ile Srebrenitsa katliamının soykırım niteliği uluslararası yargıda kesinleşmiştir.^【5】 Mahkeme, ilerleyen süreçte soykırıma yardım etmek suçundan Sırp komutanlardan Vidoce Blagoceviç’i 18 yıl, Dragan Cokiç’i ise 9 yıl hapis cezasına mahkûm etmiştir.

Savaşın ve soykırım sürecinin baş aktörleri olan siyasi ve askeri liderlerin yargılanması ise uzun yıllara yayılan bir takiple mümkün olmuştur. Bosna Savaşı'nı başından itibaren yönlendiren dönemin Sırp lideri Slobodan Miloşeviç, 1 Nisan 2001 tarihinde Sırp hükümeti tarafından tutuklanarak Lahey’deki Eski Yugoslavya Savaş Suçları Mahkemesi’ne sevk edilmiş ve yargılanma süreci 30 Ocak 2002’de başlamıştır. Soykırım boyutuna ulaşan savaş suçlarından ötürü ömür boyu hapis cezası alması beklenen Miloşeviç, davası sonuçlanmadan 11 Mart 2006 tarihinde cezaevinde geçirdiği kalp krizi sonucu ölmüştür.

Askeri operasyonları yöneten ve 16 yıl boyunca kaçmayı başaran Bosna Sırp Ordusu Komutanı Ratko Mladiç ise 26 Mayıs 2011 tarihinde Sırp istihbaratı tarafından yakalanarak 31 Mayıs 2011'de Lahey'deki mahkemeye gönderilmiştir. Sırp hükümetinin uzun süre Mladiç'in ülkede bulunduğunu reddetmesine rağmen, 2009 yılında bir düğünde çekilen fotoğraflarının basına sızması uluslararası kamuoyunun, Birleşmiş Milletlerin, Amerika Birleşik Devletleri'nin, Avrupa Birliği üyesi ülkelerin ve Bosna-Hersek makamlarının Sırbistan üzerindeki baskısını artırmış ve yakalanma sürecini hızlandırmıştır.

^{Ratko Mladiç Komutasındaki Birlikler Srebrenitsa’ya Girerken (}Anadolu Ajansı⁾

Katliamdaki uluslararası ihmaller ve siyasi sorumluluklar da hukuki ve idari raporlar neticesinde hükümetlerin istifasına yol açmıştır. Hollanda'da kurulan Parlamento Araştırma Komisyonu'nun 27 Ocak 2003'te yayımladığı raporda, güvenli bölgeyi korumakla görevli Hollanda birliklerinin Sırpların etnik temizlik faaliyetlerine işbirliği denebilecek düzeyde yardımcı olduğu belirtilmiş ve katliamın sorumluluğu doğrudan Hollanda hükümetine yüklenmiştir.^【6】 Bu gelişme üzerine 16 Nisan 2003 tarihinde Hollanda Başbakanı Wim Kok, Srebrenitsa’da hayatını kaybedenler ve hayatta kalanlar adına ülkesinin tüm sorumluluğu kabul ettiğini beyan ederek hükümetin istifasını sunmuştur.* Birleşmiş Milletler ise katliam karşısındaki sessizliğini ancak dört yıl sonra, Kasım 1999’da yayımladığı 155 sayfalık bir raporla bozmuştur.^【7】

BM bu raporda, hatalı kararlar alındığını ve karşılarındaki kötülüğü tanımadaki yetersizlik nedeniyle Srebrenitsa halkının Sırp güçlerinden korunamadığını itiraf etmiştir. Daha sonra ortaya çıkan belgeler, katliam sürerken BM üst düzey yöneticileri ile Miloşeviç’in bir araya gelerek kendi personel ve malzemelerinin güvenliği için pazarlık yaptığını ortaya koymasına rağmen, hiçbir BM görevlisi hukuki olarak suçlu bulunmamış veya herhangi bir cezaya çarptırılmamıştır. ^【8】