Matrak Oyunu

Matrak, Osmanlı İmparatorluğu'nda yeniçeriler, sipahiler ve padişahlar tarafından cenk sanatı talimi ve bir spor olarak uygulanan; günümüzde ise modernize edilerek Türkiye Geleneksel Spor Dalları Federasyonu bünyesinde resmi müsabakaları düzenlenen geleneksel bir Türk kılıç ve mücadele sporudur.

^Matrak (AA)

Kelime kökeni, Arapça "değnek, sopa" anlamına gelen "mitrak" kelimesine dayanmaktadır.^【1】 Kamus-ı Türki'de matrak "dövmeli şiş", matrakçı ise "dövmeli şişle kılıç talimi yaptıran eğitmen" olarak tanımlanmıştır.^【2】 Günümüzde halk arasında dalga geçmek veya eğlenmek anlamında kullanılan "matrak geçmek" deyimi, geçmişte ustalaşmış bir matrak sporcusunun, oyuna yeni başlayan bir acemiye karşı kurduğu üstünlüğü betimlemek için kullanılmıştır.

Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşamış tarihçi, matematikçi ve minyatürcü Matrakçı Nasuh, oyunun kurallarını sistematik hale getirmiş ve kılıç talimlerinde yaralanmaların önüne geçmek amacıyla matrak sporunu yeniçerilere, şehzadelere ve sultanlara öğretmiştir. Matrakçı Nasuh'un Osmanlı sınırları içinde ve Mısır'da yapılan yarışmalarda karşısına çıkan tüm rakipleri yenmesi üzerine, Kanuni Sultan Süleyman tarafından kendisine "Evarih-i Zilkade 936 (Haziran 1529)" tarihli, Osmanlı Devleti'nde matrak sanatının en usta kişisi olduğunu simgeleyen bir berat verilmiştir. Matrak, bu dönemden sonra Osmanlı'da bir bilim dalı olarak da kabul görmüştür.

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ve kılıç talimlerinin yasaklanmasıyla birlikte bu spor unutulmuştur.

Matrak karşılaşmaları iki oyuncu arasında yapılır. Oyuncular pamukla doldurulmuş sopalarla birbirini hedef alır; amaç rakibi yaralamak değil, kılıç talimi yapmak, çeviklik kazanmak ve refleks geliştirmektir. Oyunun kuralları 2010 yılında yeniden düzenlenmiştir. Günümüzde kurallar modern spor anlayışına uyarlanmış, resmi müsabaka formatları oluşturulmuştur.

Amacın rakibi yaralamak değil; daha fazla kılıç talimi yapmak, çeviklik ve refleks geliştirmek olduğu bu sporda, kurallar karşılıklı saygıya ve güvenliğe dayanır. Sert vurmak ve kural dışı hareket etmek yasaktır.

• Matrak: Sağ elde tutulan; ucu topuz şeklinde, etrafı sünger (veya post) ile sarılmış ve dışı deri ile kaplanmış sopadır.
• Kalkan: Sol elde tutulan, kalkan görevi gören yumuşak ve yuvarlak yastıktır.
• Miğfer: Sporcuların başlarına aldıkları darbelerden korunması için takılır.

Müsabakalarda bir orta hakem ve iki sayı hakemi görev alır. Temel amaç, elde tutulan matrak ile rakibin başına dokunmaktır. Kafaya yapılan her dokunuş bir puan kazandırır. Maçlar iki dakikalık sürelerle, iki oyun üzerinden oynanır. İki oyunu alan taraf maçı kazanır; beraberlik halinde üçüncü bir oyun oynanır. Matrak oyununun alt branşları arasında Çift Matrak, Kılıç Kalkan, Kılıç ve At Üzerinde Matrak da bulunmaktadır.

^Matrak (AA)

Matrak, Osmanlı askerî eğitiminde önemli bir yer tutmuş, savaş talimlerinin bir parçası olarak görülmüştür. Günümüzde yeniden canlandırılarak kültürel mirasın korunmasına katkı sağlamakta, hem spor hem de tarihî bir gelenek olarak Türkiye’de tanıtılmaktadır.

Matrak, Matrakçı Efkan Çalış'ın 2000 yılında başlattığı ve çeşitli üniversitelerin (Gazi, Çanakkale Onsekiz Mart, Kırıkkale) akademisyenlerinin de destek verdiği kültürel ve teknik araştırmalar sonucunda yeniden hayata geçirilmiştir.

• 5 Eylül 2008: Matrak sporu adıyla kurumsallaşmıştır.
• 15 Haziran 2010: Gençlik ve Spor Bakanlığı Merkez Danışma Kurulu kararıyla resmi olarak Türkiye Geleneksel Spor Dalları Federasyonu’na bağlanmış ve milli bir spor statüsü kazanmıştır.

Bu girişimlerle birlikte, matrağın yanı sıra Tomak, Cenk (Küreş, Muşt Zen, Leked Kup) ve Tulum gibi unutulan diğer Türk sanatları da gün ışığına çıkarılmıştır.

Günümüzde yurt içinde birçok ilde (Ankara, İstanbul, Antalya, Manisa, İzmir vb.) binlerce lisanslı sporcu, antrenör ve hakemle oynanmaktadır. Aynı zamanda Dünya Etnospor Konfederasyonu'nun da desteğini alan spor; Almanya, Litvanya, Rusya ve Bosna Hersek gibi ülkelerde tanıtılarak uluslararası alana taşınmıştır.