+1 Daha
Mecmû’atü’t-Terâcim, Şeyhülislâm Ârif Hikmet Bey (ö. 1262/1846) tarafından kaleme alınmış olup çeşitli dönemlerde yaşamış 1134 şair, âlim, yazar ve sûfînin hayatını alfabetik sırayla ihtiva eden Arapça bir biyografi mecmuasıdır. Eserin adı olan Mecmû’atü’t-Terâcim ebced hesabıyla h. 1234/m. 1819 yılını, yani eserin telif tarihini göstermektedir.【1】 Yazar, Arapça kaleme aldığı bu eserinde hem klasik İslâm biyografi yazımı geleneğini sürdürmüş hem de Osmanlı ilmiyye ve edebiyat çevresinden pek çok şahsiyeti kayda geçirmiştir.
Mecmuada yer alan biyografiler, kapsam açısından oldukça çeşitlidir. Bazı şahısların uzun, ayrıntılı ve kaynaklı hayat hikâyeleri aktarılırken, bazılarının ismi veya yalnızca vefat tarihiyle yetinilmiştir. Bu farklılık, eserin kaynaklara ulaşım durumuyla birlikte, yazarın şahsi ilgisi ve tercihiyle de ilişkilidir.
Eserde dikkat çeken hususlardan biri de bazı varaklarda görülen boşluklardır. Bu durum, müellifin biyografisi daha sonra yazılacak şahıslar için yer ayırdığı veya çalışmayı tamamlayamadan bıraktığını düşündürmektedir.【2】 Biyografilerde genellikle şahsın adı, lakabı, nisbesi, doğum-yeri, şeyhi veya hocası gibi ilişkileri, vefat tarihi ve bazen ölüm sebebi yer alır.
Örnek olarak:
"İbrâhîm el-Hüseynî el-ʿUşşâḳī el-Üsküdârî, Ḫalīfetü’ş-Şeyḫ Cemâleddīn en-Nakīb el-Edirnevī, teveffî bi-Üsküdâr fī’l-yevmi’ṡ-ṡānī min Şaʿbān sene 1175, yevmü’l-ḫamīs."【3】
Bir başka örnek:
"Mirzâ Ümîd el-Buhârî teveffî 1188."【4】
Eserin dil ve üslubu klasik Arapça biyografi metinleriyle paralellik gösterir. Ancak yazarın şiire olan yatkınlığı ve zevki, yer yer edebî ifadelere ve iltifatlara da yer vermesine yol açmıştır.【5】
Mecmû’atü’t-Terâcim’in bilinen tek nüshası İstanbul’da Millet Kütüphanesi Ali Emiri Bölümü, nr. 788'de kayıtlıdır. Bu nüsha Ali Emiri Efendi tarafından istinsah edilmiştir. Yazma, 225 varaktan oluşmakta ve sayfa düzeni itibariyle titiz bir yazım süreci gösterdiği anlaşılmaktadır. Bazı bölümlerde tashih ve eklemeler de gözlemlenmektedir. Eserin henüz modern bir neşri yapılmamıştır.
Ârif Hikmet Bey, yalnızca şeyhülislâmlığıyla değil; şairliği, hattatlığı ve Medine’de kurduğu kütüphane ile de tanınan önemli bir Tanzimat dönemi devlet adamıydı.【6】 Hem klasik eğitim almış hem de Batı düşüncesine açık olduğu anlaşılan bu şahsiyet, Mecmû’atü’t-Terâcim’deki biyografik tercihleriyle dönemin ilmî ve tasavvufî ortamını tanıtmaktadır.
Eser, Osmanlı biyografi literatüründe Şakaik, Sefînetü’r-Rüşd, Hediyyetü’l-ʿÂrifîn gibi külliyatların izinden gitmekle birlikte, Arapça yazılmış olması ve hacmiyle öne çıkar. Modern biyografi çalışmalarında bu tür eserler, edebiyat tarihi ve kültür aktarımı bakımından birincil kaynak işlevi görmektedir.【7】
Ârif Hikmet (1234). Mecmû’atü’t-Terâcim. Millet Kütüphanesi, Alî Emirî Bölümü, Nu. 788.
Ârif Hikmet, Dîvân-ı Ârif Hikmet Beyefendi (nşr. Mehmed Zîver), İstanbul 1283.
Aydın, Mahir (2013). Ahmet Ârif Hikmet Beyefendi: Bir Tanzimat Devri Şeyhülislamı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Bilge, Mustafa L. (1991). “Ârif Hikmet Bey, Şeyhülislâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. III, İstanbul: TDV Yay., s. 365–366.
Fatîn, Tezkire, s. 70–71.
Fevziye Abdullah Tansel, “Ârif Hikmet Bey”, İslâm Ansiklopedisi, I, 564–568.
Gibb, Elias John Wilkinson. A History of Ottoman Poetry (HOP), C. IV, s. 350–355.
Harputlu İbrâhim Efendi, ed-Dürrü’l-muntaẓam fî menâḳıbı ʿÂrifi’l-Ḥikem, Ârif Hikmet Kütüphanesi, nr. 3847, s. 85.
İbnülemin Mahmud Kemal, Son Asır Türk Şairleri, s. 636–646.
İlmiyye Salnâmesi, s. 590.
İsmail Cerrahoğlu, “Şeyhülislâm Ârif Hikmet ve Medine-i Münevvere’de Kurduğu Kütüphane”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XXX (1988), s. 111.
Kemikli, Bilal (2003). Şâir Şeyhülislam Ârif Hikmet Beyefendi: Hayatı – Eserleri – Şiirleri. Ankara: MEB Yayınları.
Kesik, Beyhan. "Mecmû’atü’t-Terâcim (Hikmet)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecmu-atu-t-teracim-hikmet
Mantran, R., “ʿĀrif Hikmet Bey”, Encyclopaedia of Islam (EI²), İngilizce, I, 630.
Osmanlı Müellifleri, II, 327 vd.
Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî, ʿÂrif Ḥikmet: Ḥayâtühû ve meʾâs̱irüh ev Şehiyyü’n-naġam fî tercemeti Şeyḫi’l-İslâm ʿÂrifi’l-ḥikem (nşr. Muhammed el-Îdü’l-Hatrâvî), Dımaşk–Beyrut 1403/1983.
Şem‘dânîzâde, Mürî’t-tevârîh (haz. Enver Aktepe), C. III, s. 40, 46.
Vâsıf, Târih (haz. Ahmet Cevdet Paşa – Ziya Yılmazer), s. 237, 256–257.
Yusuf Sağlam, Şeyhülislâm Ârif Hikmet Bey’in Arapça Divanı Tercümesi (mezuniyet tezi, 1947), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji Seminer Kitaplığı, nr. 1468.
[1]
(Kemikli 2003: 51)
[2]
(Kemikli 2003: 51)
[3]
(Millet Ktp., Ali Emiri, nr. 788, vr. 7b)
[4]
(Ârif Hikmet 1234: 13)
[5]
(Bilge 1991: 366; Kemikli 2003: 42)
[6]
(Tansel, “Ârif Hikmet Bey”, İA, I, 564–568; Cerrahoğlu 1988: 111)
[7]
(Aydın 2013: 110 vd.; Gibb, HOP IV: 350–355)
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Mecmû’atü’t-Terâcim " maddesi için tartışma başlatın
Eserin İçeriği ve Özellikleri
Nüsha Bilgisi ve İstinsah
Yazar ve Eserin Yeri
Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.