Meis Sorunu

Meis Sorunu, Doğu Akdeniz'de Antalya'nın Kaş ilçesine yaklaşık 1.950 metre uzaklıkta yer alan ve egemenliği Yunanistan'a ait olan Meis Adası'nın, komşu Karaada ve Fener Adası ile birlikte, Türkiye ile Yunanistan arasındaki deniz yetki alanları uyuşmazlığında iki ayrı hukuki mesele bakımından tartışma konusu olmasını ifade eder: birincisi, bu adaların kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgeye (MEB) hak kazanıp kazanamayacağı (UNCLOS Md. 121 çerçevesinde bir "ada" mı yoksa "kayalık" mı sayılacağı); ikincisi, hak kazandığı kabul edilse dahi bir sınırlandırma sürecinde bu hakkın ne ölçüde etkili sayılacağı (hakkaniyet ilkesi ve ilgili emsal uygulama çerçevesinde tam, kısmi veya sıfır etki tanınıp tanınmayacağı). Bu iki mesele birbirinden bağımsızdır ve karıştırılmamalıdır.^【1】 Yunanistan'ın resmî tezinde ve Yunan doktrininde Meis, Karaada ve Fener Adası birlikte "Meis Grubu" (Kastellorizo takımadası) olarak anılmakta ve bu grubun anakara ile aynı ölçüde tam etkiye sahip olması gerektiği savunulmaktadır; Türkiye ise hem hak kazanma hem de sınırlandırmadaki etki bakımından bu iddiayı kabul etmemektedir.^【2】

Meis, Karaada ve Fener Adası'ndan oluşan ada grubu, Antalya'nın Kaş ilçesinin hemen karşısında konumlanmıştır.^【3】 Yunanistan'ın resmî verilerine göre Meis Adası 9 km² yüzölçümüne sahiptir; Karaada 1,6 km², Fener Adası ise 1 km²'dir.^【4】 Kurumahmut'un hesaplamasına göre Meis'in Anadolu kıyısına uzaklığı 1.950 metre, Fener Adası'nın Anadolu kıyısına uzaklığı 3.300 metre, Karaada'nın Anadolu kıyısına uzaklığı ise 5.350 metredir; bu üç ada kendi aralarında da 3.700-5.200 metre mesafede yer almaktadır.^【5】 Meis'in nüfusu 1951 sayımında 800 kişi iken 1981 sayımında 222 kişiye düşmüş, Yunanistan'ın 1996'da başlattığı bölgesel iskân politikasının da etkisiyle 2011 sayımında 490 kişiye yükselmiştir; aynı sayıma göre daha önce gayrimeskûn olan Karaada'da 15, Fener Adası'nda ise 9 kişi kayıtlıdır.^【6】 Bu nüfus farkı, aşağıda 4. bölümde ele alınan hak kazanma tartışmasında üç adanın neden ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğinin coğrafi zeminini oluşturur.

^{Meis Limanı (}AA⁾

Meis'in 20. yüzyıl başındaki egemenlik süreci, diğer Oniki Ada'dan (Dodecanese) farklı bir seyir izlemiştir; bu fark, adanın hukuki statüsüne ilişkin tartışmalarda sıkça gözden kaçırılmaktadır.

İtalya, Osmanlı-İtalya Savaşı (Trablusgarp Savaşı) sırasında güçlü donanmasının desteğiyle 4 Mayıs 1912'de Rodos'a çıkmış ve Mayıs 1912 sonuna kadar bölgedeki diğer 16 adayı önemli bir direnişle karşılaşmadan işgal etmiştir; ancak bu işgal dalgası Meis hariç gerçekleşmiştir; Meis, 1912 işgal sürecinde İtalyan kontrolüne girmemiştir.^【7】 Ada, 14 Mart 1913'te yerel halkın Osmanlı garnizonunu tutuklayıp geçici bir yönetim kurmasının ardından fiilen bağımsız bir statüde kalmış; I. Dünya Savaşı sırasında ise Fransa, adayı denizaltı faaliyetlerine karşı güvenli bir üs olarak kullanmak amacıyla Aralık 1915'te işgal etmiştir.^【8】 Türk sahil bataryaları bu Fransız işgaline top atışıyla karşılık vermiş ve 1917'de bir İngiliz gemisini batırmayı başarmıştır.^【9】

Mondros Mütarekesi hükümleri uyarınca İtalya, o tarihe kadar Fransız işgalinde bulunan Meis'i devralmış ve 20 Kasım 1921'de "Rodos, Meis ve İşgal Altında Olan 12 Adalar İdaresi" adı altında bir yönetim kurmuştur.^【10】 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması'nın 15. maddesiyle Türkiye, Meis dâhil Oniki Ada üzerindeki hak ve unvanlarından İtalya lehine vazgeçmiştir; bu maddede adalar tek tek sayılmış ve Meis de bu listede ayrıca zikredilmiştir.^【11】

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından, 10 Şubat 1947'de imzalanan Paris Barış Antlaşması'nın 14. maddesiyle Oniki Ada -Meis dâhil- Yunanistan'a devredilmiştir.^【12】 Antlaşma metninde adalar tek tek sayılmıştır: "İtalya, bundan böyle İstanbulya, Rodos, Herke, Kerpe, Kaşot, İlyaki, İncirli, Kilimli, İleriye, Batnaz, İlipsi, Sömbeki, İstanköy, Meis ve bitişik adacıklar olmak üzere Oniki Adalar'ın egemenliğini burada bütünüyle Yunanistan'a bırakmaktadır."^【13】 Aynı maddenin ikinci fıkrası, adaların askerden ve silahtan tamamen arındırılmasını ve gayrı askerî bir statüde kalmasını şart koşmaktadır.^【14】 Türkiye bu antlaşmaya taraf değildir.

^{1947 Paris Barış Antlaşmasına Ait Bir Görsel (}United Nations⁾

1947 Paris Antlaşması'nın 14. maddesinin ikinci fıkrası ve antlaşmanın XIII sayılı eki, Yunanistan'a devredilen Oniki Ada'nın -Meis dâhil- gayri askerî bir statüde kalmasını, bu adalarda kolluk kuvvetleri dışında herhangi bir askerî güç, tesis veya tahkimat bulundurulmamasını şart koşmaktadır.^【15】 Buna karşın Yunanistan, 1960'lı yıllardan itibaren bu adalarda askerî tesisler kurmaya başlamıştır.

Yunanistan bu duruma karşı çeşitli hukuki gerekçeler ileri sürmektedir: andlaşmanın yapıldığı şartlarda esaslı değişiklik meydana geldiği (rebus sic stantibus), meşru müdafaa hakkının bulunduğu ve Türkiye'nin 1947 Antlaşması'na taraf olmadığı için bu maddeye dayanamayacağı (res inter alios acta) iddiaları bu gerekçeler arasındadır.^【16】 Türk hukuk doktrininde bu gerekçelerin uluslararası andlaşmalar hukuku ilkeleri karşısında ikna edici bulunmadığı ve Türkiye'nin Lozan Antlaşması'nın 16. maddesi uyarınca bu statüde ilgili taraf sayıldığı, dolayısıyla itiraz hakkının bulunduğu savunulmaktadır.^【17】 2020 yılında Doğu Akdeniz'deki Oruç Reis krizi sırasında Yunanistan'ın Meis'e asker sevk etmesi, bu tartışmayı yeniden gündeme taşımıştır.^【18】

Meis Sorunu'nun hukuki boyutu, birbirinden bağımsız iki ayrı meseleyi kapsar. Bu ikisinin karıştırılması, tartışmanın doğru anlaşılmasını güçleştirmektedir.

UNCLOS'un "Adaların Rejimi" başlıklı 121. maddesinin 1. ve 2. fıkraları, doğal olarak meydana gelmiş ve sular yükseldiğinde su üstünde kalan bir kara parçasının (adanın) belli şartlar dahilinde ve hakkaniyet ilkesinin korunması koşuluyla anakara ile aynı biçimde karasuları, bitişik bölge, MEB ve kıta sahanlığına hak kazanabileceğini düzenler. Ancak bu durum "ada" statüsünde kabul edilen her coğrafi oluşumun ismi geçen haklara sahip olacağı anlamına gelmez zira kıyıdaş ülkeler arasında geçerli olan “Coğrafyanın Üstünlüğü”, "Hakkaniyet" ve “Oransallık” ilkeleri gereği yetki alanı hakkı ve etki alanları ilgili kıyıdaş ükelerin durumlarına göre hakkaniyet ilkesiyle düzenlenmelidir. Aynı maddenin 3. fıkrası ise insanların oturmasına elverişli olmayan veya kendilerine özgü ekonomik bir yaşamı bulunmayan "kayalıkların" MEB veya kıta sahanlığına sahip olamayacağını, yani bu hak kazanma kapasitesinden yoksun olduğunu belirtir.^【19】

Filipinler ile Çin arasındaki Güney Çin Denizi Tahkim Kararı'nda (2016) Daimî Hakemlik Mahkemesi, 121/3. maddedeki "insanların oturmasına elverişli olmama" ifadesini yorumlarken önemli açıklamalar getirmiştir. Mahkemeye göre bu değerlendirme, bir coğrafi varlığın hâlihazırda insan topluluğu barındırıp barındırmadığından değil, varlığın doğal hâlinin böyle bir topluluğu barındırma kapasitesine sahip olup olmadığından hareketle yapılmalıdır; bir varlığın tarihsel süreçte insan yerleşimine veya ekonomik faaliyete konu olmuş olması, bu kapasitenin varlığına dair güçlü bir kanıt sayılır.^【20】 Mahkeme ayrıca, bir kayalığın yeni teknoloji veya dışarıdan getirilecek kaynaklarla yapay olarak insan yaşamına elverişli hâle getirilmesinin, maddenin doğal statüyü esas alma amacını boşa çıkaracağını vurgulamıştır; ancak bu, dışarıdan tedarikin tek başına ve otomatik olarak bir coğrafi varlığı diskalifiye ettiği anlamına gelmez — mahkemenin asıl aradığı, varlığın insan müdahalesi öncesindeki (veya yoğun müdahaleden önceki) doğal kapasitesidir.^【21】

Bu ölçütler ışığında Meis, Karaada ve Fener Adası'nın ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir: Meis, yüzyıllar boyunca (1951'de 800 kişiye ulaşan) sürekli ve kendine özgü bir yerleşim ve ekonomik yaşam (balıkçılık, süngercilik, ticaret) geçmişine sahiptir; buna karşılık Karaada ve Fener Adası'nda 1996 öncesinde herhangi bir kalıcı yerleşim bulunmamakta, mevcut nüfusları doğrudan Yunanistan'ın sonradan uyguladığı iskân politikasının bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır.^【22】 Türk hukuk doktrininde, Meis'in tarihsel yerleşim geçmişi nedeniyle 121/3. madde anlamında kesin bir "kayalık" olarak nitelendirilmesinin tartışmaya açık olduğu, buna karşılık Karaada ve Fener Adası'nın doğal kapasite bakımından çok daha zayıf bir konumda bulunduğu ve bu iki küçük oluşumun ayrı bir hukuki değerlendirmeye tabi tutulması gerektiği savunulmaktadır.^【23】

Bir coğrafi varlığın 121. madde anlamında MEB/kıta sahanlığına hak kazandığı kabul edilse dahi, bu, iki devlet arasındaki fiilî bir sınırlandırmada o varlığa mutlaka tam etki tanınacağı anlamına gelmez. Uluslararası mahkemeler, sınırlandırma sürecinde önce geçici bir eşit uzaklık (ortay) hattı çizip ardından hakkaniyete uygun bir sonuca ulaşmak için "ilgili durumları" (relevant circumstances) -küçük adaların varlığı da dâhil- dikkate alarak bu hattı düzeltme yöntemini benimsemiştir. Bu bağlamda "emsal karar", daha önce benzer bir hukuki soruna ilişkin verilmiş ve sonraki uyuşmazlıklarda taraflarca veya mahkemelerce referans alınan bir yargı veya hakem kararını ifade eder; uluslararası hukukta emsal kararlar ilgili mahkemelerin yaklaşımını göstermesi bakımından güçlü bir yol gösterici işlevi görür. Kıta Sahanlığı Davası (Libya/Malta, 1985), Katar-Bahreyn Davası (2001) ve Nikaragua-Honduras Davası (2007) gibi kararlarda Uluslararası Adalet Divanı, çok küçük adaların sınırlandırmada dikkate alınmadığı veya sınırlı etki tanındığı bir uygulama geliştirmiştir.^【24】

Yunanistan'ın Türkiye'ye verdiği 20 Şubat 2013 tarihli notaya göre, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'de TPAO'ya verdiği ruhsat sahalarından biri "Meis Grubu"nun 6 millik karasuları sınırına yakın bir mesafede yer almakta olup, Yunanistan bu grubun -hem hak kazanma hem de sınırlandırmadaki etki bakımından- anakara gibi tam deniz yetki alanına sahip olduğunu iddia etmektedir.^【25】 Yunan doktrininde de Meis, "küçük bir takımada" veya "Yunan adalar kompleksi" olarak nitelenmiş ve bu nitelemenin, Kıbrıs'a kadar uzanan geniş bir deniz alanı üzerindeki Yunan iddiasının temelini oluşturduğu belirtilmiştir.^【26】

Türkiye'nin resmî tezi, 12 Mart 2013 tarihli notasından anlaşılmaktadır: Türkiye, TPAO'ya Doğu Akdeniz'de verdiği ruhsatların kendi kıta sahanlığı içinde kaldığını, buna karşılık Meis gibi bölgedeki Yunan adalarının karasularının hayli dışında kaldığını belirtmiştir.^【27】 Türk doktrininde bu tez iki ayrı düzlemde temellendirilmektedir: (i) hak kazanma düzleminde, yukarıda da aktarıldığı üzere Karaada ve Fener Adası'nın doğal kapasite bakımından zayıf konumu; (ii) sınırlandırmadaki etki düzleminde ise "kesme etkisi" (cutoff effect) kavramı üzerinden, iki devletin anakaraları arasındaki ortay hattın ters tarafında kalan ve boyutu anakara ile kıyaslanamayacak ölçüde küçük olan bir adanın -hak kazandığı varsayılsa dahi- sınırlandırmada karasuları ötesinde bir etkiye sahip olmaması gerektiği savunulmaktadır.^【28】 Türkiye'nin resmî açıklamalarında sıkça vurgulandığı üzere, Anadolu'ya 1.950 metre, Yunanistan anakarasına 580 kilometre uzaklıktaki bir adanın kıyı uzunluklarıyla orantısız büyüklükte bir deniz alanı yaratması, hakkaniyet ilkesiyle bağdaşmamaktadır.^【29】

Romanya'nın 16 Eylül 2004'te Uluslararası Adalet Divanı'na (UAD) yaptığı başvuru üzerine görülen bu davada Romanya, Ukrayna'ya ait yaklaşık 0,17 km² yüzölçümündeki Yılan Adası'nın (Serpents Island) tek başına bir insan habitatı veya ekonomik yaşamı idame ettiremeyeceğini, dolayısıyla UNCLOS Md. 121/3 gereği MEB veya kıta sahanlığına hak kazanma kapasitesinden yoksun olduğunu iddia etmiştir.^【30】 UAD ise davada bu hak kazanma sorusuna doğrudan bir yanıt vermemiştir; Divan, adanın 121/2. veya 121/3. madde kapsamında hangi statüde olduğuna hükmetmeksizin doğrudan sınırlandırma aşamasına geçmiş ve önceki içtihadına (Libya/Malta 1985, Katar-Bahreyn 2001, Nikaragua-Honduras 2007) atıfla, çok küçük adaların sınırlandırmada dikkate alınmaması yönündeki eğilimini izleyerek Yılan Adası'nın somut sınırlandırma hattı üzerindeki etkisini yalnızca adanın 12 deniz millik karasuları yayıyla sınırlı tutmuştur.^【31】

Başka bir ifadeyle UAD, adanın hak kazanıp kazanmadığı sorusunu açık bırakmış, yalnızca sınırlandırmadaki etkisini sıfıra yakın bir düzeyde tutmuştur — bu, yukarıda açıklanan iki ayrı meselenin mahkeme uygulamasındaki somut bir örneğidir. Türk hukuk doktrininde bu yaklaşım, hak kazanma sorusu çözümlenmemiş olsa dahi küçük adaların sınırlandırma sürecinde sınırlı etkiyle değerlendirilebileceğine dair güçlü bir emsal olarak yorumlanmakta ve Meis, Karaada, Fener Adası bakımından da benzer bir sınırlı-etki yaklaşımının savunulabileceği ileri sürülmektedir; Yunan tarafı ise kendi davasında coğrafi ve nüfus koşullarının Yılan Adası'ndan farklı olduğunu, dolayısıyla emsalin doğrudan uygulanamayacağını savunmaktadır.^【32】

27 Kasım 2019'da Türkiye ile Libya Ulusal Mutabakat Hükümeti arasında imzalanan Akdeniz'de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası, Doğu Akdeniz'deki uyuşmazlığın en güncel uygulamalarından biridir.^【33】 Muhtırada çizilen hat, iki ülkenin anakara kıyıları arasında belirlenmiş olup Meis, Rodos ve Girit gibi adaları hesaba katmamıştır. Akademik değerlendirmelerde bu yaklaşımın, küçük adaların büyük anakara kıyıları karşısında sınırlandırmaya etki etmemesi gerektiği yönündeki uluslararası içtihat eğilimiyle uyumlu olduğu belirtilmektedir.^【34】

^{Türkiye-Libya Hattı (}AA⁾

Meis Sorunu, Türkiye'nin Mavi Vatan doktrini çerçevesinde savunduğu deniz yetki alanları yaklaşımının uygulama örneklerinden biridir. Doktrinin temel önermelerinden biri, küçük adaların anakaradan kaynaklanan deniz yetki alanlarını daraltacak biçimde kullanılamayacağıdır; Meis, bu önermenin hem hak kazanma hem de sınırlandırmadaki etki boyutuyla test edildiği başlıca vakayı oluşturur.

Meis Sorunu'nda taraflar arasındaki temel görüş ayrılığı çözülmüş değildir ve son yıllarda yeni gelişmelerle güncelliğini korumaktadır. Yunanistan, 6 Ağustos 2020'de Mısır ile Doğu Akdeniz'de kısmi bir MEB sınırlandırma anlaşması imzalamış; bu anlaşma 24 Aralık 2020'de Birleşmiş Milletler nezdinde tescil edilmiştir. Türkiye Dışişleri Bakanlığı, anlaşmanın Türkiye'nin BM'ye bildirdiği kıta sahanlığı sınırlarını ihlal ettiğini belirterek bunun Türkiye açısından "yok hükmünde" olduğunu açıklamıştır.^【35】

Nisan 2025'te ise Yunanistan, Avrupa Birliği'nin Deniz Mekânsal Planlama (DMP) direktifi kapsamında hazırladığı ve Meis çevresini de kapsayan resmî bir DMP haritasını yayımlamış; Türkiye Dışişleri Bakanlığı bu haritanın Ege ve Doğu Akdeniz'de Türkiye'nin deniz yetki alanlarını ihlal ettiğini, dolayısıyla Türkiye açısından herhangi bir hukuki sonuç doğurmayacağını açıklamıştır.^【36】 Türkiye kendi adına 16 Nisan 2025'te ulusal DMP'sini ilan etmiş ve bunu 12 Haziran 2025'te UNESCO Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu'na bildirmiştir.^【37】 Türk doktrininde, Türkiye'nin Meis, Karaada ve Fener Adası'nın hak kazanma statüsüne ilişkin hukuki argümanları ayrı ayrı ve daha ayrıntılı biçimde geliştirmesinin, Doğu Akdeniz'e ilişkin Türk tezlerini daha da güçlendireceği yönünde beklentiler sunulmaktadır.^【38】