Milet

Milet, Türkiyənin qərbində, Aydın vilayətinin Didim rayonuna bağlı Balat kəndinin sərhədləri daxilində yerləşir. Qədim dövrdə Egey dənizinə açılan böyük bir liman şəhəri olan Milet, zamanla Böyük Menderes çayının gətirdiyi allüvial çöküntülərlə dolaraq sahildən uzaqlaşmışdır.

^{Milet Antik Şəhəri -} Didim Belediyesi

Miletosun tarixi müxtəlif əfsanələr və arxeoloji tapıntılar işığında formalaşmışdır. Qədim yazar Pausaniasa görə, Miletosun ilk məskunlaşma yeri Anax adlı bir yerlinin hakimiyyəti altında olan Anaktoria kimi tanınırdı. Daha sonra Kritli Miletos və onunla birlikdə gələn kritlilər bu bölgəyə yerləşmiş və həm ərazinin, həm də şəhərin adını dəyişmişlər. Krit kralı Minosun zülmündən qaçan Miletos və adamları bu torpaqlara yerləşmiş və yerli Karialılar ilə birləşmişdir. Digər bir rəvayətə görə, Afina kralı Kodrosun oğullarından biri olan Neleus, taxt uğrunda mübarizəni uduzaraq Qərbi Anadolu sahillərinə gəlmiş və burada Miletosu qurmuşdur.

Milet Arxaik Dövrdə mühüm bir liman şəhəri kimi inkişaf etmişdir. Lakin e.ə. 494-cü ildə baş verən Fars işğalı zamanı şəhər böyük ölçüdə dağıdılmışdır. Bu məhv edici hadisədən sonra Helenistik Dövrdə şəhər yenidən qurulmuş və Aslanlı Liman və teatr ətrafında formalaşmışdır. Roma Dövründə Helenistik dövrün şəhər planı və struktur düzəni qorunmuş, eyni zamanda ictimai binaların inşası ilə şəhər mühüm inkişaf dövrünə qədəm qoymuşdur. Bu dövrdə Faustina Hamamı, Humei Tepe Hamamı, teatr, liman abidəsi, liman qapısı, Capito Hamamı, gimnaziya, Cənub Agora qapısı, Qərb Agora, stadion və anbar binaları kimi bir çox mühüm memarlıq əsərləri tikilmişdir.

Milet Böyük Menderes çayının gətirdiyi allüvial çöküntülər səbəbilə zaman keçdikcə liman şəhəri olma xüsusiyyətini itirməyə başlamışdır. Bu dəyişiklik şəhərdəki iqtisadi və ticarət fəaliyyətlərinə mənfi təsir göstərmişdir. M.S. 537-ci ildən etibarən Milet piskoposluq mərkəzi olmuş və şəhər teatr və qalaya yaxınlaşaraq kiçilməyə başlamışdır. Bizans Dövründə şəhər "Palatia" adlandırılmış və XIII əsrdə türklərin hakimiyyətinə keçmişdir. Beyliklər və Osmanlı Dövründə "Balat" adı ilə tanınan Milet, Osmanlı hakimiyyəti altında qalmışdır.

Milet Erkən Xristianlıq Dövründə də mühüm yaşayış məskəni olaraq qalmağa davam etmişdir. Lakin zaman keçdikcə şəhər daha da kiçilmiş və strateji əhəmiyyətini itirmişdir. Bu gün Miletdə Helenistik, Roma, Bizans və Türk dövrlərinə aid müxtəlif tarixi abidələr görülə bilər. Bunlara Milet Teatrı, Faustina Hamamı, agora, mərasim küçəsi, monumental fəvvarə, gimnaziya, Virgilius Capito hamamı, Türk hamamı, Athena Məbədi, stadion, Delphinion, liman abidəsi, agora, Zeus Olympios Temenosu, bouleuterion (Senat binası) və Misir Tanrıları Temenosu kimi abidələr daxildir.

Milet xüsusilə e.ə. VII və VI əsrlərdəAralıq dənizi və Qara dənizdə qurduğu koloniyalar sayəsində böyük bir ticarət və mədəniyyət gücünə çevrilmişdir. Lakin e.ə. 546-cı ildəFarsların əlinə keçmiş və zamanla bölgədəki üstünlüyünü itirmişdir. Roma Dövründə müstəqil bir şəhər kimi varlığını davam etdirən Milet, Osmanlı Dövründə kənd yaşayış məntəqəsinə çevrilmiş və 1955-ci ildə baş verən güclü zəlzələdən sonra tamamilə tərk edilmişdir. Günümüzdə antik şəhərin qalıqlarıziyarət edilə bilən mühüm arxeoloji sahə kimi mövcudluğunu davam etdirməkdədir.

^{Milet Antik Şəhəri -} Didim Belediyesi

Milet Qədim Yunan düşüncə sisteminin təməl daşlarının qoyulduğu şəhərlərdən biri olmuşdur. "Milet Məktəbi" adlanan fəlsəfi ənənənin öncüllərindən Anaksimenes, varoluşu izah etməyə çalışmış; Anaksimandros, tanrılara əsaslanmayan universal qanunları ortaya qoymuş; Hekataios isə dünyanın ilk xəritəsini çəkən şəxs kimi tarixə düşmüşdür.

Fəlsəfənin atası hesab edilən Thales, Misirdə qazandığı biliklər əsasında günəş tutulmalarını hesablamış və maddənin əsas komponentlərə ayrıla biləcəyini irəli sürərək atom nəzəriyyəsinin ilk addımlarını atmışdır. Anaksimandrosun "həyatın suda başladığı" fikri və Anaksimenesin "havanın həyatın əsası olduğu" iddiası bu dövrdə inkişaf edən fəlsəfi baxışların elmi düşüncənin xəbərçisi olduğunu göstərməkdədir.

Bu gün Miletdə görülə bilən əsas tarixi qalıqlar aşağıdakılardır:

• Milet Teatrı: Helenistik Dövrdə 5,300 nəfərlik tutuma malik ikən, Roma Dövründə bu rəqəm 19,000 nəfərə qədər genişləndirilmişdir.
• Faustina Hamamı: Roma imperatoru Marcus Aurelius tərəfindən həyat yoldaşı Faustina üçün inşa edilmişdir.

• Agora və Gimnaziya: Şəhərin sosial və ticarət həyatının mərkəzləri olmuşdur.

• Delphinion: Apollona həsr olunmuş açıq hava məbədi.

• Bouleuterion (Senat Binası): Şəhərin siyasi mərkəzi kimi istifadə olunmuşdur.

• İlyas Bəy Məscidi və Külliyyəsi: Osmanlı Dövrünə aid ən əhəmiyyətli memarlıq abidələrindən biridir.

^{İlyas Bəy Məscidi -} Kültür Portalı

Milet, Qədim Dövrdə Egey və Qara dəniz bölgələrində qurduğu 90-a yaxın koloniya ilə Yunan dünyasının ticarət və mədəniyyət yayılmasında mühüm rol oynamışdır.