Milet Antik Kenti

Milet, Türkiye'nin batısında, Aydın ilinin Didim ilçesine bağlı Balat köyü sınırları içerisinde yer alan antik kenttir. Antik çağda Ege Denizi'ne açılan büyük bir liman kenti olan Milet, zamanla Büyük Menderes Nehri'nin getirdiği alüvyonlarla dolarak kıyıdan uzaklaşmıştır.

Tarihi

Miletos'un tarihi, çeşitli efsaneler ve arkeolojik buluntular ışığında şekillenmiştir. Antik yazar Pausanias’a göre, Miletos’un ilk yerleşimi Anax adlı bir yerlinin hüküm sürdüğü Anaktoria olarak bilinmekteydi. Daha sonra Giritli Miletos ve beraberindeki Giritliler bölgeye yerleşerek hem bölgenin hem de kentin adını değiştirmiştir. Girit Kralı Minos'un zulmünden kaçan Miletos ve adamları, bu topraklara yerleşmiş ve yerel Karyalı halkla birleşmiştir. Bir diğer anlatıma göre ise, Atina Kralı Kodros’un oğullarından Neleus, taht mücadelesini kaybederek Batı Anadolu kıyılarına gelmiş ve burada Miletos’u kurmuştur.

Milet, Arkaik Dönem’de önemli bir liman kenti olarak gelişmiştir. Ancak M.Ö. 494 yılında gerçekleşen Pers istilası sırasında kent büyük ölçüde tahrip edilmiştir. Bu yıkımın ardından Helenistik Dönem'de kent yeniden inşa edilmiş ve Aslanlı Liman ile tiyatro çevresinde şekillenmiştir. Roma Dönemi’nde Helenistik Dönem kentinin büyüklüğü ve yapısal düzeni korunmuş, bununla beraber kamu yapıları bakımından büyük bir gelişim yaşanmıştır. Bu dönemde Faustina Hamamı, Humei Tepe Hamamı, tiyatro, liman anıtı, liman kapısı, Capito Hamamı, gymnasium, Güney Agora kapısı, batı agora, stadyum ve depo yapıları gibi birçok önemli yapı inşa edilmiştir.

Milet, Büyük Menderes Nehri’nin taşıdığı alüvyonlar nedeniyle zamanla bir liman kenti olma özelliğini kaybetmeye başlamıştır. Bu değişim, kentteki ekonomik ve ticari faaliyetleri olumsuz yönde etkilemiştir. M.S. 537 yılı itibarıyla Milet, bir piskoposluk merkezi haline gelmiş ve kent küçülerek tiyatro ve kale etrafında yoğunlaşmıştır. Bizans Dönemi’nde "Palatia" adını alan şehir, 13. yüzyılda Türklerin hakimiyetine girmiştir. Beylikler ve Osmanlı Dönemi’nde "Balat" olarak adlandırılan Milet, Osmanlı egemenliğinde kalmıştır.

Milet, Erken Hristiyanlık Dönemi’nde de önemli bir yerleşim merkezi olmaya devam etmiştir. Ancak zamanla şehir daha da küçülmüş ve stratejik önemi azalmıştır. Bugün Milet’te Helenistik, Roma, Bizans ve Türk dönemlerine ait çeşitli yapılar görülebilmektedir. Bunlar arasında Milet Tiyatrosu, Faustina Hamamı, agora, tören caddesi, anıtsal çeşme, gymnasium, Virgilius Capito hamamı, Türk hamamı, Athena Tapınağı, stadyum, Delphinion, liman anıtı, agora, Zeus Olympios Temenosu, bouleuterion (Senato Binası) ve Mısır Tanrıları Temenosu gibi yapılar bulunmaktadır.

Milet, özellikle M.Ö. 7. ve 6. yüzyıllarda Akdeniz ve Karadeniz’de kurduğu koloniler sayesinde büyük bir ticari ve kültürel güç haline gelmiştir. Ancak M.Ö. 546’da Perslerin eline geçmiş ve zamanla bölgedeki hâkimiyetini kaybetmiştir. Roma Dönemi’nde bağımsız bir kent olarak varlığını sürdüren Milet, Osmanlı Dönemi’nde bir köy yerleşimine dönüşmüş ve 1955 yılındaki büyük depremden sonra tamamen terk edilmiştir. Günümüzde, antik kent kalıntıları hâlâ ziyaret edilebilen önemli bir arkeolojik alan olarak varlığını sürdürmektedir.

Felsefe, Bilim ve Sanatın Başkenti

Milet, Antik Yunan düşünce sisteminin temellerinin atıldığı kentlerden biri olmuştur. "Miletos Okulu" olarak bilinen felsefi geleneğin öncülerinden Anaksimenes, varoluşu açıklamaya çalışmış; Anaksimandros, tanrılara dayanmayan evrensel kanunları ortaya koymuş; Hekataios ise dünya haritasını ilk çizen kişi olarak tarihe geçmiştir.

Felsefenin babası sayılan Thales, Mısır'da edindiği bilgilerle güneş tutulmalarını hesaplamayı başarmış ve maddenin temel bileşenlere ayrılabileceğini ileri sürerek atom teorisinin ilk adımlarını atmıştır. Anaksimandros'un "yaşamın suda başladığı" fikri ve Anaksimenes'in "hava"nın yaşamın temeli olduğu iddiası, bu çağda gelişen felsefi görüşlerin bilimsel düşüncenin öncüsü olduğunu göstermektedir.

Milet'in Mimari ve Arkeolojik Kalıntıları

Bugün Milet'te görülebilen önemli kalıntılar şunlardır:

• Milet Tiyatrosu: Helenistik Dönem'de 5.300 kişilik kapasiteye sahipken Roma Dönemi'nde 19.000 kişiye genişletilmiştir.

• Faustina Hamamı: Roma İmparatoru Marcus Aurelius tarafından eşi Faustina için yaptırılmıştır.

• Agora ve Gymnasium: Şehrin sosyal ve ticari yaşamının merkezleri olmuştur.

• Delphinion: Apollon'a adanmış açık hava tapınağı.

• Bouleuterion (Senato Binası): Kentin siyasi merkezi olarak kullanılmıştır.

• İlyas Bey Camii ve Külliyesi: Osmanlı Dönemi'ne ait en önemli yapılardan biridir.

Milet, Antik Çağ'da Ege ve Karadeniz'de kurduğu 90'a yakın koloni ile Yunan dünyasının ticari ve kültürel yayılımında büyük rol oynamıştır.