Modern Tarihin En Uzun Kuşatması: Saraybosna Kuşatması

Saraybosna, farklı dinlere mensup toplulukların ibadethanelerini bir arada barındıran çok kültürlü demografik yapısı sebebiyle "Avrupa'nın Kudüs'ü" olarak adlandırılmaktadır.^【1】 Şehrin tarihsel kronolojisinde 6 Nisan tarihi, hem yıkım hem de kurtuluş hatıralarını barındıran stratejik bir dönüm noktası teşkil etmektedir.

İkinci Dünya Savaşı sürecinde, 6 Nisan 1941 tarihinde Nazi Almanyası tarafından bombalanan şehir, ağır bir işgal sürecine girmiştir.^【2】

Bu işgal, tam dört yıl sonra yine bir 6 Nisan günü olan 6 Nisan 1945'te, eski Yugoslavya ordusunun düzenlediği askeri operasyonlar sonucunda nihayete ermiş ve şehir düşman unsurlarından temizlenmiştir. İkinci Dünya Savaşı dönemindeki bu çatışmalarda, 7 bin 92'si Yahudi olmak üzere toplam 10 bin 961 Saraybosnalı hayatını kaybetmiştir. Bu tarihsel arka plan, Saraybosna'nın hem bir direniş sembolü hem de barışın kırılgan olduğu bir coğrafya olarak hafızalarda yer etmesine neden olmuştur.^【3】

Yugoslavya'nın dağılma sürecinde, Bosna Hersek'in bağımsızlık arayışı uluslararası bir boyut kazanmıştır. Uluslararası toplum, Bosna Hersek’in bağımsızlığını tanıma eğilimindeyken, bu sürecin meşruiyet kazanması adına bir referandum şartı öne sürmüştür. Sırp siyasi ve askeri kanadının açık tehditlerine rağmen, Bosna Hersek yönetimi Şubat 1992'de referandum kararı alarak bağımsızlık sürecini hızlandırmıştır.^【4】1 Mart 1992 tarihinde gerçekleştirilen referandum sonucunda, halkın iradesi doğrultusunda Bosna Hersek bağımsızlığını resmen ilan etmiştir. Ancak bu bağımsızlık kararı, Sırp birliklerinin askeri müdahaleleriyle karşılanmış ve modern tarihin en uzun kuşatmasının taşları döşenmeye başlanmıştır.^【5】

^{Saraybosna Kuşatması İnfografik} (Anadolu Ajansı)

Bağımsızlık ilanının ardından gerginlik tırmanmış ve Sırp güçleri 5 Nisan 1992 tarihinde kente yönelik ilk barikatları kurarak stratejik noktaları tutmaya başlamıştır. Kuşatmanın resmi başlangıcı olarak kabul edilen olay, 5 Nisan günü barışçıl gösteriler düzenleyen Saraybosnalı sivillere Sırp keskin nişancıları tarafından ateş açılmasıdır. Bu saldırıda Suada Dilberoviç ve Olga Suçiç isimli iki sivil kadın hayatını kaybetmiş, çok sayıda protestocu ise yaralanmıştır. Bu suikastların hemen ardından, 6 Nisan 1992'de Saraybosna ilk kez bombalanmaya başlanmış ve kentin dış dünya ile bağlantısı tamamen kesilerek 1425 gün sürecek olan ablukaya girilmiştir.^【6】

Saraybosna Kuşatması, toplam 1425 gün sürerek modern savaş tarihinin en uzun süreli ablukası olarak kayıtlara geçmiştir. Şehir, 6 Nisan 1992'den 29 Şubat 1996 tarihine kadar Sırp birliklerinin ağır kuşatması ve sistematik saldırıları altında yaşamını sürdürmeye çalışmıştır. Bu süreçte şehir tamamen çevreleyen tepe ve dağlara konuşlanan ağır silahlı birlikler, kentin giriş ve çıkışlarını kontrol altına alarak lojistik akışı durdurmuştur. Yaklaşık dört yıl süren bu ablaka boyunca Saraybosna halkı, temel insani ihtiyaçlara erişimin engellendiği ve sürekli bir ölüm tehdidinin bulunduğu bir ortamda hayatta kalma mücadelesi vermiştir.^【7】

Kuşatmanın insani maliyeti son derece ağır olmuştur. 1425 gün süren saldırılar boyunca Saraybosna'da 11 bin 541 sivil yaşamını yitirmiştir. Bu can kayıplarının en trajik kısmını, kuşatma altında hayatını kaybeden 1601 çocuk oluşturmaktadır. Sırp güçleri, kente hâkim noktalardan hedef gözetmeksizin bombardıman gerçekleştirmiş; keskin nişancılar ise günlük rutinlerini sürdüren kadınları, çocukları ve yaşlıları doğrudan hedef almıştır. Siviller, en temel ihtiyaçları için ekmek kuyruğunda beklerken veya pazarda alışveriş yaparken havan saldırılarının kurbanı olmuştur. Şehre günde ortalama 329 havan topu düşmüştür. İnsani kayıpların yanı sıra, kentin kütüphaneleri, medreseleri ve tarihi yapıları gibi kültürel mirasları da sistematik olarak bombalanarak büyük hasar görmüştür.^【8】

Kuşatma altındaki kente nefes aldırabilmek, mühimmat ve gıda ihtiyacını karşılayabilmek amacıyla Aliya İzzetbegoviç ve askeri kurmayları tarafından bir tünel inşası fikri geliştirilmiştir. İdman Dağı yakınlarındaki Butmir bölgesinde bulunan bir ev, tünelin girişi için uygun nokta olarak belirlenmiştir. 1993 yılında başlatılan kazı çalışmaları, Saraybosna Havalimanı pistinin altından geçecek şekilde planlanmış ve 4 ay 4 gün sürmüştür. 30 Temmuz'da tamamlanan tünel; 800 metre uzunluğunda, 1 metre genişliğinde ve 160 santimetre yüksekliğindedir. Zemini tahta bloklarla ve tomruklarla desteklenen, daha sonra içine raylı sistem döşenen bu tünel, Saraybosna'nın dünya ile tek güvenli bağlantı yolu haline gelerek şehrin direniş kapasitesini artırmıştır.^【9】

^{Saraybosna Kuşatmasına Dair İnfografik (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Askeri açıdan kuşatma, büyük bir dengesizlik üzerine kurulmuştur. Sırp güçleri, kenti çevreleyen stratejik yükseltilere yaklaşık 13 bin kişilik ağır silahlı birlik ve zırhlı araçlar konuşlandırmıştır. Buna karşılık, kuşatma altındaki şehirde Bosna Devleti Savunma Kuvvetleri (Bosna Hersek Cumhuriyeti Ordusu-ARBiH), 19 ay gibi bir sürede yaklaşık 70 bin kişilik bir ordu teşkil etmeyi başarmıştır. Ancak ARBiH, personel sayısı bakımından üstün olmasına rağmen, askeri teçhizat ve ağır silah yetersizliği nedeniyle kuşatmayı dışarıdan yarma ve ablukayı kırma girişimlerinde tam başarı sağlayamamıştır.^【10】

Bosna'daki savaş, askeri girişimlerin yanı sıra yürütülen yoğun diplomatik temaslar neticesinde sona ermiştir. ABD'li diplomat Richard Holbrooke'un girişimleriyle, 21 Kasım 1995 tarihinde ABD'nin Ohio eyaletindeki Dayton Hava Üssü'nde taraflar arasında anlaşmaya varılmıştır. Bu barış antlaşması; Bosna Hersek'in ilk Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç, eski Sırbistan Devlet Başkanı Slobodan Milosevic ve eski Hırvatistan Cumhurbaşkanı Franjo Tudjman tarafından paraf edilmiştir. Bu diplomatik çözüm, sahadaki çatışmaları durdurmuş ve Saraybosna üzerindeki kuşatmanın resmen kalkmasının yolunu açmıştır.^【11】

Günümüzde 6 Nisan tarihi, Saraybosna'da hem Nazi işgalinden kurtuluşun yıl dönümü olan "Şehir Günü" hem de 1992-1995 kuşatma kurbanlarını anma günü olarak kabul edilmektedir. Her yıl düzenlenen törenler, İkinci Dünya Savaşı'nda yaşamını yitirenler için yaptırılan Sönmeyen Ateş Anıtı'nda başlamakta ve Aliya İzzetbegoviç'in kabrinin de bulunduğu Kovaçi Şehitliği'nde devam etmektedir. Bu törenlere devlet başkanlığı konseyi üyeleri, bakanlar ve büyükelçiler düzeyinde üst düzey katılım sağlanmaktadır. Aradan geçen 34 yıla rağmen, kuşatmanın izleri kentin mimarisinde ve toplumsal hafızasında korunmaya devam edilmekte, hayatını kaybedenler için dualar edilerek anma törenleri gerçekleştirilmektedir.^【12】