Moritanya'da Türk Balıkçılığı

Kuzeybatı Afrika'da yer alan Moritanya İslam Cumhuriyeti, yaklaşık 720 kilometrelik Atlas Okyanusu kıyı şeridi ve 234.000 kilometrekarelik münhasır ekonomik bölgesiyle dünyanın en zengin balıkçılık sahalarından birine sahiptir; ülke sularında 600'e yakın balık türü tespit edilmiş olup bunların yaklaşık 200'ü ticari değer taşımaktadır^【1】.

2015 yılından itibaren Türkiye'den Moritanya'ya yönelen balıkçı göçü, hem Türk balıkçılık sermayesinin uluslararasılaşması hem de iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin gelişimi katkı sağlamaktadır^【2】.

Moritanya'da balıkçılığa yönelik düzenlemeler 1960'lı yıllardan itibaren arttırılmıştır. 1962 yılında 62.038 sayılı yasayla avlanan balık türleri, ekipman ve yöntemler ile balık stoklarının korunmasına ilişkin ilk düzenleme yapılmış; 1965 yılında hükümet, Societe Mauritanienne de I'Armeent de Peche (SOMAP) adlı yarı özel bir balıkçılık şirketi ve 12 gemilik bir filo kurmuş, ancak bu girişim 1969 yılında finansal kayıplar nedeniyle sona ermiştir. 1978 yılına kadar ülkedeki balıkçılık faaliyetleri esas olarak yabancı filolar tarafından yürütülmüş ve ulusal ekonomiye katkı sağlamamıştır^【3】.

^{Moritanyalı balıkçıların zorlu balık mesaisi (}AA⁾

1980'li yıllardan itibaren yabancı şirketlerle kurulan ortaklıklar sektörün gelişmesine katkıda bulunmuş; balıkçılık geliri 1983 yılında 69,26 milyon dolar iken 1985 yılında 127,04 milyon dolara yükselmiştir^【4】.

Moritanya ile Avrupa Birliği dış ortaklık kurmuş olup ,taraflar arasındaki balıkçılık ilişkileri 1987 yılından bu yana sürmektedir. Günümüzde balıkçılık sektörü, Moritanya'nın gayri safi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 6'sını oluşturmakta ve yaklaşık 40.000 kişiye istihdam sağlamaktadır^【5】.

Türk balıkçı teknelerinin Moritanya sularında avlanmaya başlaması 2015 yılına dayanmaktadır. İlk Türk gırgır teknesi olan Cavit Pırlant, bu tarihte Moritanya'ya giderek küçük pelajik balık avcılığına başlamıştır^【6】.

^{Moritanya'da Türk balıkçılar 12 ay avlanıyor. (}AA⁾

Mart 2017 itibarıyla bölgede 22 gırgır ve 2 trol teknesi faaliyet göstermiştir^【7】; Haziran 2018'e gelindiğinde ise toplam 51 Türk balıkçı teknesi (33 gırgır, 18 trol) Moritanya sularında avlanmış, bunlardan dokuzu çeşitli nedenlerle Türkiye'ye dönerken 42 tekne faaliyetini sürdürmüştür. Gırgır teknelerinin boyu 34-50 metre, trol teknelerinin boyu ise 22-34 metre arasında değişmektedir^【8】.

İzmir Ticaret Odası Balıkçılık ve Av Malzemeleri Grubu Meslek Komitesi Üyesi Şahin Çakan, 2016 yılında yaptığı açıklamada, Türk balıkçılarının Moritanya'da kısa sürede 50'yi aşan bir tekne sayısına ulaştığını belirtmiştir^【9】.

Ege Bölgesi Gırgır Balıkçıları Derneği Başkanı Mehmet Aksoy ise 2017 yılında, filo sayısının bir yıl içinde 2 tekneden 33 tekneye yükseldiğini ifade etmiştir^【10】. Bölgeye yönelen göçün temel nedenleri arasında Türkiye karasularındaki balık stoklarının azalması, Moritanya'daki kazanç düzeyinin daha yüksek olması ve Moritanya'da av sezonunun yıl boyu sürmesi sayılmaktadır. Buna karşılık Türkiye'de av sezonu 1 Eylül-15 Nisan tarihleri arasında yedi ay on beş gün ile sınırlıdır^【11】.

Balıkçı teknelerinin bir bölümü Ordu ilinde bulunan tersanelerde inşa edilmektedir. Altınordu ilçesindeki Kumbaşı Tersanesi işletmecisi Muammer Kaya, 2019 yılında yaptığı açıklamada, o tarihe kadar Moritanya'ya 16, Gürcistan'a ise 5 balıkçı gemisi gönderdiklerini bildirmiştir^【12】.

2018 yılı verilerine göre Türk balıkçılık şirketlerinin Moritanya'daki toplam yatırımı yaklaşık 200 milyon doları bulmaktadır. Bu tutarın 90 milyon doları balıkçı teknelerine, 42 milyon doları balık unu ve yağı fabrikalarına yönelmiş; ayrıca 35 milyon dolar vergi ödemesi ve 26 milyon dolar fabrika işletme gideri olarak kaydedilmiştir^【13】.

Türk balıkçı gemilerinde 1.373 Türk personel istihdam edilirken, aynı gemilerde çalışan Moritanyalı işçi sayısı 718'e ulaşmış ve bu işçilere yıllık toplam 3 milyon dolar ödeme yapılmıştır. Fabrikalarda çalışan 180 Moritanyalı işçiye ise toplam 1,5 milyon dolar ödendiği bildirilmiştir^【14】.

Türk balıkçı tekneleri tarafından avlanan küçük pelajik balıkların önemli bir bölümü, başta Nouadhibou kentinde kurulu tesisler olmak üzere balık unu ve balık yağı fabrikalarına yönlendirilmekte; işlenen balıklar dondurularak çeşitli ülkelere ihraç edilmektedir.

2015-2017 döneminde Türk teknelerinin toplam avı 402.000 tona ulaşmış; bu miktarın büyük bölümünü sardalya, uskumru ve istavrit gibi türler oluşturmuştur^【15】.

^{Moritanya'da balık hazırlıkları (}AA⁾

Greenpeace tarafından 2019 yılında yayımlanan bir rapora göre, Moritanya'da faaliyette bulunan toplam 39 balık unu ve yağı fabrikasının 33'ü Türk sermayesine ait olup bunların tamamı aktif durumdadır^【16】.

Balık ununun ham maddesinin insan tüketimine ayrılabilecek balık stoklarından karşılanması, bölgesel gıda güvenliği açısından tartışmalara yol açmaktadır. Coalition for Fair Fisheries Arrangements (CFFA) tarafından yayımlanan bir değerlendirmede, en az 5 kilogram taze balığın 1 kilogram balık ununa dönüştürüldüğü ve bu oranın küçük pelajik balık stoklarının aşırı avlanmasına katkıda bulunarak bölge halklarının gıda güvenliğini tehdit ettiği ifade edilmiştir^【17】.

Moritanya'da çalışan Türk balık işçilerinin sayısının 1.000'i aştığı tahmin edilmektedir. Bu işçilerin önemli bir bölümü Ordu ili Perşembe ve Fatsa ilçelerinden göç etmiştir. Araştırmacı Umut Ulukan tarafından yürütülen bir çalışmada, Moritanya'daki balık işçiliğinin proje bazlı/sözleşmeli göç niteliği taşıdığı belirtilmiştir^【18】.

^{Moritanya'dan getirilen Türk balıkçılar, Trabzon'a döndü (}AA⁾

Teknelerdeki iş organizasyonunda "kocareis" olarak adlandırılan işçi aracıları önemli bir rol üstlenmektedir; bu kişiler tayfa temini, iş organizasyonu ve tekne sahipleriyle iletişimden sorumludur. Görüşülen balık işçilerinin ücretleri aylık 7.000-12.000 TL arasında değişmekte olup, çalışma ilişkilerinin çoğunlukla yazılı sözleşmeye dayanmadığı, bunun da işçileri güvencesiz bir konuma soktuğu aktarılmıştır^【19】.

Moritanya, 2016 yılında Fisheries Transparency Initiative (FiTI) girişimine katılmış ve 2021 yılında ilk ülke raporunu yayımlamıştır. CFFA tarafından hazırlanan bir değerlendirmede, bu raporun standardın yalnızca altı alanını kapsadığı; ayrıca 2016'dan bu yana Senegalli pirogların yerini alan yaklaşık 40 kiralık Türk gırgır teknesinin faaliyetlerinin şeffaflık açısından kısmen belirsiz kaldığı belirtilmiştir^【20】.

Aynı değerlendirmede, Moritanya'nın 2017 yılında balık unu ve yağı üretimini 2020 yılına kadar kademeli olarak azaltıp sona erdirme yönünde taahhütte bulunduğu, ancak üretim kapasitesinin bu süre zarfında üç katına çıktığı vurgulanmıştır^【21】.

İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler, Moritanya Cumhurbaşkanı Mokhtar Ould Daddah'ın 1974 yılında Türkiye'yi ziyaret etmesiyle başlamış, ancak uzun süre önemli bir gelişme kaydetmemiştir. 2010 yılında Moritanya Cumhurbaşkanı'nın Türkiye'yi ziyareti sonrasında iki ülkede büyükelçilikler açılmış, 2011 yılında ise karşılıklı üst düzey ziyaretler gerçekleşmiştir. 28 Şubat 2018 tarihinde Türkiye ile Moritanya arasında "Balıkçılık ve Deniz Ekonomisi Alanında İşbirliği Anlaşması" imzalanmış; bu anlaşma 5 Kasım 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 4754 sayılı Karar ile yürürlüğe girmiştir^【22】.